
Malayārjuna-tīrtha-prāśaṃsā tathā Mathurā-Yamunā-māhātmya
Ritual-Manual; Sacred Geography (Tīrtha-māhātmya)
ഈ അധ്യായത്തിൽ വരാഹൻ പൃഥിവിയോട് യമുനാതീരവും മഥുരാപ്രദേശവും ചുറ്റിയുള്ള മലയാർജുന തീർത്ഥം മുതലായ പുണ്യജലസ്ഥലങ്ങൾ, സരോവരങ്ങൾ, ഉപവനങ്ങൾ എന്നിവ വിശദീകരിക്കുന്നു. സ്നാനം, ഉപവാസം, അർച്ചന, ദാനം, പിണ്ഡദാനം/ശ്രാദ്ധം എന്നിവ മഹാപാപനാശകരമാണെന്നും അതിന്റെ ഫലമായി സൂര്യലോകം, രുദ്രലോകം, ബ്രഹ്മലോകം കൂടാതെ “മമ ലോകം” പ്രാപ്തിയുണ്ടെന്നും പറയുന്നു. ജ്യേഷ്ഠ ശുക്ല ദ്വാദശി, ചൈത്ര ശുക്ല ദ്വാദശി എന്നീ പ്രത്യേക തിഥികൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. കൃഷ്ണന്റെ ബാലലീലകളായ ശകടഭംഗവും യമലാർജുന സംഭവവും ഭൂഗോളത്തെ കഥയിൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു; മാതലി സ്ഥാപിച്ച ഗോപീശ്വര പ്രതിഷ്ഠയും വരുന്നു. പൃഥിവിയുടെ പങ്ക് തീർത്ഥസംരക്ഷണം, നിയന്ത്രിതാചാരം, ജലഭൂപ്രകൃതിയുടെ സൂക്ഷ്മ ഉപയോഗം എന്നിവയിലൂടെ ധാർമ്മിക തീർത്ഥ-പരിസ്ഥിതി ക്രമം ഊന്നിപ്പറയുന്നു.
Verse 1
अथ मलयार्जुनतीर्थादिस्नानादिप्रशंसा ॥ श्रीवराह उवाच ॥ यमुनापारमुल्लङ्घ्य तत्रैव च महामुने ॥ मलयार्जुनकं तीर्थं कुण्डं तत्र च विद्यते ॥
ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ മഹാമുനേ, യമുനയുടെ അപ്പുറക്കര കടന്ന് അവിടെയേ മലയാർജുന തീർത്ഥം ഉണ്ട്; അവിടെ ഒരു കുണ്ഡവും നിലനിൽക്കുന്നു.
Verse 2
पर्यस्तं तत्र शकटं भिन्नभाण्डकुटीघटम् ॥ तत्र स्नानोपवासाभ्यामनन्तं फलमश्रुते ॥
അവിടെ മറിഞ്ഞുകിടക്കുന്ന ശകടം (വണ്ടി) ഉണ്ട്; പൊട്ടിയ പാത്രങ്ങൾ—കുടി, ഘടം. അവിടെ സ്നാനവും ഉപവാസവും ചെയ്താൽ അനന്തഫലം (പുണ്യം) ലഭിക്കും എന്നു ശ്രുതിയുണ്ട്.
Verse 3
द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य ज्येष्ठमासे वसुन्धरे ॥ तत्र स्नानेन दानेन महापातकनाशनम् ॥
ഹേ വസുന്ധരേ, ജ്യേഷ്ഠമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ദ്വാദശിയിൽ അവിടെ സ്നാനവും ദാനവും ചെയ്താൽ മഹാപാതകങ്ങൾ നശിക്കുന്നു.
Verse 4
ज्येष्ठस्य शुक्लद्वादश्यां स्नात्वा सुनियतेंद्रियः ॥ मथुरायां हरिं दृष्ट्वा प्राप्नोति परमां गतिम् ॥
ജ്യേഷ്ഠ ശുക്ല ദ്വാദശിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നന്നായി നിയന്ത്രിച്ച്, മഥുരയിൽ ഹരിയെ ദർശിക്കുന്നവൻ പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 5
यमुनासलिले स्नातः शुचिर्भूत्वा जितेंद्रियः ॥ समभ्यर्च्याच्युतं सम्यक् प्राप्नोति परमां गतिम् ॥
യമുനാജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധനായി ഇന്ദ്രിയസംയമനത്തോടെ, അച്യുതനെ വിധിപൂർവ്വം ശരിയായി ആരാധിക്കുന്നവൻ പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 6
अपि चास्मत्कुले जातः कालिन्दीसलिले प्लुतः ॥ अर्चयिष्यति गोविन्दं मथुरायामुपोषितः ॥
കൂടാതെ, നമ്മുടെ വംശത്തിൽ ജനിച്ചവനുമെങ്കിലും—കാലിന്ദി (യമുന) ജലത്തിൽ മുങ്ങി, മഥുരയിൽ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച്—ഗോവിന്ദനെ ആരാധിക്കും.
Verse 7
इति गायन्ति पितरः परलोकगताः सदा ॥ द्वादश्यां ज्येष्ठमासे तु समभ्यर्च्य जनार्दनम् ॥
ഇങ്ങനെ പരലോകഗതരായ പിതൃകൾ സദാ പാടുന്നു—‘ജ്യേഷ്ഠമാസത്തിലെ ദ്വാദശിയിൽ ജനാർദനനെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ച്…’
Verse 8
धन्योऽसौ पिण्डनिर्वापं यमुनायां करिष्यति ॥ तत्रैव तु महातीर्थे वने बहुलसंज्ञके ॥
ധന്യനാകുന്നു അവൻ, യമുനയിൽ പിണ്ഡനിർവാപം (പിതൃതർപ്പണാർത്ഥം പിണ്ഡദാനം) ചെയ്യുന്നവൻ—അവിടെയേ, ആ മഹാതീർത്ഥത്തിൽ, ‘ബഹുലാ’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന വനത്തിൽ.
Verse 9
तत्र स्नातो नरो देवि रुद्रलोके महीयते ॥ द्वादश्यां चैत्रमासे तु शुक्लपक्षे वसुन्धरे ॥
ഹേ ദേവീ, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ രുദ്രലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ, ഹേ വസുന്ധരേ, ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ദ്വാദശിയിൽ…
Verse 10
दृश्यन्तेऽहरहस्तत्र आदित्याः शुभकारिणः ॥ तत्र चार्कस्थले कुण्डे स्नानं यः कुरुते नरः ॥
അവിടെ ദിനംപ്രതി ശുഭം വരുത്തുന്ന ആദിത്യന്മാർ ദർശനമരുളുന്നു. അവിടെ തന്നെ അർക്കസ്ഥലത്തിലെ കുണ്ടത്തിൽ യാർ സ്നാനം ചെയ്യുന്നു…
Verse 11
सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोकं व्रजेनरः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥
അവൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തനായി സൂര്യലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. പിന്നെ അവിടെ പ്രാണൻ വിട്ടാൽ എന്റെ ലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 12
अर्कस्थलसमीपे तु कूपं तु विमलोदकम् ॥ सप्तसामुद्रिकं नाम देवानामपि दुर्लभम् ॥
അർക്കസ്ഥലത്തിനടുത്ത് നിർമ്മലജലമുള്ള ഒരു കിണർ ഉണ്ട്; അതിന് ‘സപ്തസാമുദ്രികം’ എന്ന നാമം, ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭം.
Verse 13
तत्र स्नानेन वसुधे स्वच्छन्दगमनालयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥
ഹേ വസുധേ! അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ തടസ്സമില്ലാത്ത ഗമനത്തിനുള്ള ആശ്രയസ്ഥാനം ലഭിക്കുന്നു. പിന്നെ അവിടെ പ്രാണൻ വിട്ടാൽ എന്റെ ലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 14
यस्तत्र कुरुते स्नानमेक रात्रोषितो नरः ॥ स मत्प्रसादात्सुश्रोणि वीरलोके महीयते ॥
അവിടെ ഒരു രാത്രി പാർത്ത് ആ സ്ഥലത്ത് സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ, ഹേ സുശ്രോണി! എന്റെ പ്രസാദത്താൽ വീരലോകത്തിൽ മഹിമപ്പെടുന്നു.
Verse 15
अथात्र मुञ्चते प्राणान्ममलोकं स गच्छति ॥ कुशस्थलं च तत्रैव पुण्यं पापहरं शुभम् ॥
അവിടെ ആരെങ്കിലും പ്രാണൻ വിട്ടാൽ, അവൻ എന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. അവിടെയേ കുശസ്ഥലം—പുണ്യകരം, മംഗളം, പാപഹരം.
Verse 16
तत्र स्नातो नरो देवि ब्रह्मलोके महीयते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥
ദേവീ, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത മനുഷ്യൻ ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. അവിടെ പ്രാണൻ വിട്ടാൽ അവൻ എന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
Verse 17
तत्र वीरस्थलं नाम क्षेत्रं गुह्यं परं मम ॥ आसन्नसलिलं चैव पद्मोत्पलविभूषितम् ॥
അവിടെ ‘വീരസ്ഥലം’ എന്നൊരു ക്ഷേത്രഭൂമി ഉണ്ട്—എന്റെ ഗുഹ്യവും പരമവുമായ ധാമം. സമീപത്ത് ജലം ഉണ്ട്; പദ്മവും ഉത്പലവും കൊണ്ട് അലങ്കരിതം.
Verse 18
तत्र पुष्पस्थलं नाम शिवक्षेत्रमनुत्तमम् ॥ तत्र स्नानेन मनुजः शिवलोके महीयते ॥
അവിടെ ‘പുഷ്പസ്ഥലം’ എന്ന പേരിലുള്ള അത്യുത്തമ ശിവക്ഷേത്രം ഉണ്ട്. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ ശിവലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 19
तत्र गोपीश्वरो नाम महापातकनाशनः ॥ कृष्णस्य रमणार्थं हि सहस्राणि च षोडश ॥
അവിടെ ‘ഗോപീശ്വരൻ’ എന്ന പേരിലുള്ള (തീർത്ഥം/ലിംഗം) ഉണ്ട്; അത് മഹാപാതകങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നതായി പ്രസിദ്ധം. കൃഷ്ണന്റെ രമണാർത്ഥമായി സത്യത്തിൽ പതിനാറായിരം (രൂപങ്ങൾ) ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 20
गोप्यो रूपाणि चक्रे च तत्र क्रीडनके हरिः ॥ यदा बालेन कृष्णेन भग्नार्जुनयुगं तथा ॥
അവിടെ കളിയുടെ ഇടയിൽ ഹരി ഗോപിമാരുടെ രൂപങ്ങൾ ധരിച്ചു. അതുപോലെ ബാലകൃഷ്ണൻ അർജുനവൃക്ഷങ്ങളുടെ ഇരട്ടയെ തകർത്തപ്പോൾ…
Verse 21
शकटं च तदा भिन्नं घटभाण्डकुटीरकम् ॥ ताभिस्तत्रैव गोविन्दं क्रीडन्तं च यदृच्छया ॥
അപ്പോൾ വണ്ടി തകർന്നു; ഘടങ്ങളും പാത്രങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്ന കുടിലും കേടുപറ്റി. അവിടെ തന്നെയായി യാദൃശ്ചികമായി അവർ കളിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ഗോവിന്ദനെ കണ്ടു.
Verse 22
परिष्वज्य हि धर्मेण व्याजेन च सुगोपितम् ॥ मातलिस्तत्र चागत्य देवैरुक्तं यथोदितम् ॥
ധർമ്മപ്രകാരം ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ഒരു വ്യാജകാരണം കൊണ്ടു കാര്യം നന്നായി മറച്ചു. തുടർന്ന് മാതലി അവിടെ എത്തി; ദേവന്മാർ പറഞ്ഞതുപോലെ വാക്ക് പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 23
गोपीमण्डलपातेन स्नापितो हेमकुण्डलः ॥ गोप्यो गायन्ति नृत्यन्ति कृष्ण कृष्ण इति ब्रुवन् ॥
ഗോപിമണ്ഡലത്തിന്റെ പ്രവാഹം/പതനം കൊണ്ടു സ്വർണ്ണകുണ്ഡലധാരി (കൃഷ്ണൻ) സ്നാനിച്ചവണ്ണം ആയി. ഗോപിമാർ ‘കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ’ എന്നു പറഞ്ഞു പാടി നൃത്തം ചെയ്യുന്നു.
Verse 24
तत्र गोपीश्वरं देवं मातलिः स्थाप्य पूजितम् ॥ कूपं च स्थापयामास माङ्गल्यैः कलशैः शुभैः ॥
അവിടെ മാതലി ഗോപീശ്വര ദേവനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് പൂജിച്ചു. കൂടാതെ മംഗളകരമായ ശുഭകലശങ്ങളോടെ ഒരു കിണറും സ്ഥാപിച്ചു.
Verse 25
सप्तसामुद्रिकं नाम कूपं तु विमलोदकम् ॥ देवस्याग्रे तु वसुधे गोपा यस्य महात्मनः ॥
‘സപ്തസാമുദ്രിക’ എന്ന പേരിലുള്ള നിർമ്മലജലമുള്ള കിണർ ദേവന്റെ മുന്നിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നു—ഹേ വസുധേ—ഗോപബന്ധമുള്ള ആ മഹാത്മാവിന്റേത്.
Verse 26
गोपीवेषधरं देवं अभिषेकं चकार ह ॥ आनीय सप्त कलशान् रत्नौषधिपरिप्लुतान् ॥
അവൻ ഗോപവേഷധാരിയായ ദേവനു അഭിഷേകം നടത്തി; രത്നങ്ങളും ഔഷധദ്രവ്യങ്ങളും കലർന്ന ഏഴ് കലശങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു.
Verse 27
पितरश्चापि नन्दन्ति पानीयं पिण्डमेव च ॥ सप्तसामुद्रिके कूपे यः श्राद्धं सम्प्रदास्यति ॥
‘സപ്തസാമുദ്രിക’ കിണറ്റിൽ ആരെങ്കിലും ശ്രാദ്ധം അർപ്പിച്ചാൽ, ജലതർപ്പണവും പിണ്ഡദാനവും മൂലം പിതൃകൾക്കും ആനന്ദം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 28
पितरस्तस्य तृप्यन्ति कोटिवर्षशतान्यलम् ॥ गोविन्दस्य च देवस्य तथा गोपीश्वरस्य च ॥
അവന്റെ പിതൃകൾ കോടിവർഷങ്ങളുടെ നൂറുനൂറു കാലം പൂർണ്ണമായി തൃപ്തരാകും; ഇത് ഗോവിന്ദദേവനും ഗോപീശ്വരനും സംബന്ധിച്ചും പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 29
मध्ये तु मरणं यस्य शक्रस्यैति सलोकताम् ॥ तथा बहुलरुद्रस्य गोविन्दस्यैव मध्यतः ॥
ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ ആരെങ്കിലും മരിച്ചാൽ ശക്രന്റെ ലോകം പ്രാപിക്കുന്നു; അതുപോലെ ഗോവിന്ദന്റെ അതിമദ്ധ്യത്തിൽ (മരണം സംഭവിച്ചാൽ) ബഹുലരുദ്രന്റെ ലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 30
तद्वद्ब्रह्माणमाशास्य गोपीशस्यैव मध्यतः ॥ एतेषु स्नानदानेन पिण्डपातेन भामिनि ॥
അതുപോലെ ബ്രഹ്മാവിനെ സംബന്ധിച്ചും ഗോപീശന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ഇങ്ങനെ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഹേ സുന്ദരീ! ഈ സ്ഥലങ്ങളിൽ സ്നാനവും ദാനവും ചെയ്ത്, പിണ്ഡപ്രദാനം ചെയ്താൽ—
Verse 31
नरस्तारयते पुंसां दश पूर्वान्दशापरान् ॥ एषु स्नातो नरो देवि देवैश्च सह मोदते ॥
ഒരു മനുഷ്യൻ തന്റെ മുമ്പിലുള്ള പത്ത് തലമുറകളെയും പിന്നിലുള്ള പത്ത് തലമുറകളെയും ഉദ്ധരിക്കുന്നു. ഹേ ദേവീ! ഈ തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്തവൻ ദേവന്മാരോടൊപ്പം ആനന്ദിക്കുന്നു.
Verse 32
तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ वसुपत्रं महातीर्थं पुण्यं परममुत्तमम् ॥
അപ്പോൾ അവിടെ പ്രാണൻ വിട്ടാൽ അവൻ എന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. ‘വസുപത്രം’ എന്ന മഹാതീർത്ഥം അത്യന്തം പുണ്യവും പരമോത്തമവും ആകുന്നു.
Verse 33
मथुरादक्षिणे पार्श्वे क्षेत्रं फाल्गुनकं तथा ॥ तत्र स्नात्वा च पीत्वा च परलोके महीयते ॥
മഥുരയുടെ തെക്കുഭാഗത്ത് ‘ഫാൽഗുനകം’ എന്ന പുണ്യക്ഷേത്രവും ഉണ്ട്. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് (ആ ജലം) പാനം ചെയ്താൽ, പരലോകത്തിൽ മഹത്വം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 34
तत्र फाल्गुनके चैव तीर्थे परमदुर्लभे ॥ वृषभाञ्जनकं नाम क्षेत्रं मे दुर्लभं महत्
അവിടെ ‘ഫാൽഗുനകം’ എന്ന അത്യന്തം ദുർലഭമായ തീർത്ഥത്തിൽ ‘വൃഷഭാഞ്ജനകം’ എന്ന പേരിലുള്ള എന്റെ മഹത്തായ പുണ്യക്ഷേത്രം ഉണ്ട്; അതിനെ പ്രാപിക്കുക ദുർലഭം.
Verse 35
तत्राभिषेकं यः कुर्यात्स देवैः सह मोदते ॥ तत्र यो मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति
അവിടെ അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നവൻ ദേവന്മാരോടൊപ്പം ആനന്ദിക്കുന്നു; അവിടെ പ്രാണൻ വിട്ടവൻ എന്റെ ലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 36
अस्ति तालवनं नाम धेनुकासुररक्षितम् ॥ मथुरापश्चिमे भागे अदूरादर्धयोजनम्
ധേനുകാസുരൻ കാവൽ നിൽക്കുന്ന ‘താലവനം’ എന്നൊരു വനമുണ്ട്; അത് മഥുരയുടെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത്, ദൂരമല്ല—ഏകദേശം അർധ യോജന അകലെയുണ്ട്.
Verse 37
अस्ति संपिठकं नाम अस्मिन् क्षेत्रे परं मम ॥ तत्र कुण्डं विशालाक्षि प्रसन्नसलिलं शुभम्
എന്റെ ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ ‘സംപീഠകം’ എന്ന പരമസ്ഥാനമുണ്ട്. അവിടെ, ഹേ വിശാലാക്ഷി, നിർമ്മലവും ശാന്തവുമായ ജലമുള്ള ഒരു ശുഭകുണ്ഡം ഉണ്ട്.
Verse 38
तत्र स्नानं च ये कुर्युरेकरात्रोषिता नराः ॥ अग्निष्टोमफलं चैव लभन्ते नात्र संशयः
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ഒരു രാത്രി താമസിക്കുന്നവർ അഗ്നിഷ്ടോമ യാഗഫലം പ്രാപിക്കുന്നു; ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Verse 39
अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ देवकीगर्भसंभूतो वसुदेवगृहे शुभे
ഇവിടെ പ്രാണൻ വിട്ടവൻ എന്റെ ലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. (ഇവിടെ നിന്ന് വൃത്താന്തം:) ദേവകിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച്, വസുദേവന്റെ ശുഭഗൃഹത്തിൽ…
Verse 40
तत्र पुण्येन हि मया रविराराधितः शुभः ॥ लब्धः प्राज्ञो मया पुत्रो रूपवांश्च गुणान्वितः
അവിടെ ഞാൻ പുണ്യബലത്താൽ ശുഭനായ രവി (സൂര്യൻ)നെ ആരാധിച്ചു. അതിന്റെ ഫലമായി ജ്ഞാനിയും സുന്ദരനും ഗുണസമ്പന്നനുമായ പുത്രനെ ഞാൻ പ്രാപിച്ചു.
Verse 41
तत्रैवं तु ततो दृष्टः पद्महस्तो दिवाकरः ॥ मासि भाद्रपदे देवी तिग्मतेजा विभावसुः
അതിനുശേഷം അവിടെ അങ്ങനെ തന്നെ പദ്മഹസ്തനായ ദിവാകരൻ (സൂര്യൻ) ദർശനമായി. ദേവീ, ഭാദ്രപദ മാസത്തിൽ തീക്ഷ്ണതേജസ്സുള്ള വിഭാവസു പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 42
सप्तम्यां कृष्णपक्षस्य रविस्तिष्ठति सर्वदा ॥ तस्मिन्नहनि यः स्नानं कुर्यात्कुण्डे समाहितः
കൃഷ്ണപക്ഷത്തിലെ സപ്തമിയിൽ രവി-വ്രതം എപ്പോഴും സ്ഥാപിതമാണ്. ആ ദിവസം ഏകാഗ്രചിത്തനായി കുണ്ടത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ…
Verse 43
न तस्य दुर्लभं लोके सर्वदाता दिवाकरः ॥ आदित्येऽहनि संप्राप्ते सप्तम्यां तु वसुन्धरे
അവനു ലോകത്തിൽ ഒന്നും ദുർലഭമല്ല; കാരണം ദിവാകരൻ (സൂര്യൻ) സർവ്വദാതാവാണ്. വസുന്ധരേ, സപ്തമിയിൽ ആദിത്യദിനം വന്നപ്പോൾ…
Verse 44
नरो वाप्यथवा नारी प्राप्नोत्यविकलं फलम् ॥ तत्रैव तु तपस्तप्तं राज्ञा शन्तनुना पुरा ॥
പുരുഷനായാലും സ്ത്രീയായാലും, അവൻ/അവൾ ക്ഷയമില്ലാത്ത ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. അതേ സ്ഥലത്ത് പുരാതനകാലത്ത് രാജാവ് ശന്തനു തപസ്സു ചെയ്തു.
Verse 45
आदित्यं तु पुरः स्थाप्य प्राप्तो भीष्मो महाबलः ॥ शन्तनुः प्राप्य तं पुत्रं गतोऽसौ हस्तिनापुरम् ॥
ആദിത്യനെ മുൻപിൽ സ്ഥാപിച്ച് (ആരാധ്യകേന്ദ്രമാക്കി) മഹാബലനായ ഭീഷ്മൻ ലഭിച്ചു. ശന്തനു ആ പുത്രനെ പ്രാപിച്ച് ഹസ്തിനാപുരത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 46
तत्र स्नातो नरो याति मम लोकं न संशयः ॥ अस्ति भाण्डह्रदं नाम परपारेषु दुर्लभम् ॥
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ സംശയമില്ലാതെ എന്റെ ലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. അവിടെ ‘ഭാണ്ഡഹ്രദം’ എന്നൊരു തടാകമുണ്ട്; അപ്പുറത്തീരങ്ങളിൽ അത് ദുർലഭമാണ്.
Verse 47
ख्याता एते पञ्च देशा महापापविनाशनाः ॥ तेषु स्नानेषु वसुधे ब्रह्मणा सह मोदते ॥
ഈ അഞ്ചു ദേശങ്ങളും മഹാപാപനാശകരങ്ങളായി പ്രസിദ്ധമാണ്. ഹേ വസുധേ, അവിടങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ ബ്രഹ്മാവിനോടൊപ്പം ആനന്ദിക്കുന്നു.
Verse 48
पितरस्तारितास्तेन कुलानां सप्तसप्ततिः ॥ सोमवारे त्वमायां वै पिण्डदानं करोति यः ॥
ഇതിലൂടെ പിതൃകൾ തരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു; എഴുപത്തേഴു കുലങ്ങൾക്കും ഉപകാരം ലഭിക്കുന്നു. അമാവാസി ദിനത്തിൽ, തിങ്കളാഴ്ച പിണ്ഡദാനം ചെയ്യുന്നവൻ നിശ്ചയമായി ഈ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 49
तत्र कुण्डं स्वच्छजलṃ नीलोत्पलविभूषितम् ॥ तत्र स्नानेन दानेन वाञ्छितं फलमाप्नुयात् ॥
അവിടെ നിർമ്മലജലമുള്ള, നീലോത്പലങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഒരു കുളം ഉണ്ട്. അവിടെ സ്നാനവും ദാനവും ചെയ്താൽ ആഗ്രഹിച്ച ഫലം ലഭിക്കും.
Verse 50
तत्र स्नानेन दानेन वाञ्छितं फलमाप्नुयात् ॥
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ദാനം ചെയ്താൽ അഭിലഷിത ഫലം ലഭിക്കും.
The chapter frames pilgrimage as disciplined, socially ordered conduct: bodily restraint (niyama, jitendriya), responsible ritual use of water sites (kuṇḍa/kūpa/hrada), and reciprocal obligations to ancestors through piṇḍa-dāna/śrāddha. The narrative logic links ethical self-regulation and careful engagement with terrestrial places to purification and communal continuity.
Key timings include Jyeṣṭha-māsa śukla-dvādaśī (noted for bathing, gifting, and seeing Hari in Mathurā), Caitra-māsa śukla-pakṣa dvādaśī (bathing linked to attaining Varāha’s loka), and Bhādrapada-māsa kṛṣṇa-pakṣa saptamī (a Sūrya-focused bathing observance). The text also mentions a Monday (somavāra) context for piṇḍa-dāna in connection with ancestral satisfaction.
By presenting multiple named water bodies and groves as morally charged landscapes, the chapter encourages regulated access—bathing, drinking, and offerings performed with restraint and timing—implicitly promoting preservation of shared freshwater resources. Pṛthivī’s presence as interlocutor positions these tīrthas as Earth’s managed ecologies, where correct practice functions as a cultural mechanism for protecting and sustaining sacred hydroscapes.
The narrative references Kṛṣṇa’s childhood setting in Mathurā/Vraja motifs (including the broken śakaṭa and arjuna pair), the charioteer Mātali (who installs and consecrates Gopīśvara and establishes the Saptasāmudrika well), and royal genealogy motifs involving King Śantanu and Bhīṣma in connection with Sūrya worship and tapas.