Adhyaya 103: Ritual Procedure for the Donation of the ‘Sugar-Cow’ (Śarkarā-Dhenu)
Śarkarā-dhenu-dāna-vidhiḥ
Ritual-Manual (Dāna-vidhi) with Ethical-Discourse on Worthy Recipients
വരാഹ–പൃഥിവീ സംവാദത്തിൽ രാജാവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ‘ശർക്കരാ-ധേനം’ (പഞ്ചസാര പശു) നിർമ്മിച്ച് ദാനം ചെയ്യുന്ന വിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ശുദ്ധഭൂമിയിൽ കൃഷ്ണാജിനവും കുശയും വിരിച്ച് ഒരുക്കം, പശുവിനും കിടാവിനും ഉത്തമ/മധ്യമ/കനിഷ്ഠ അളവുകൾ, നാലുദിക്കുകളിലായി ബീജ-ന്യാസം, മുഖവും കൊമ്പുകളും സ്വർണം, കണ്ണുകൾ മുത്ത്, കൂടാതെ വിവിധ ഭോജ്യവസ്തുക്കളും വസ്ത്രങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് അവയവനിർമ്മാണവും അലങ്കാരവും വിശദമാക്കുന്നു. ദാനഗ്രാഹകന്റെ യോഗ്യത—ശ്രോത്രിയൻ, ദരിദ്രൻ, സദാചാരൻ, പണ്ഡിതൻ, ഗൃഹാഗ്നി/അഗ്നിഹോത്രം പാലിക്കുന്നവൻ; അസൂയക്കാരൻ വർജ്യൻ. അയനം, വിഷുവം, വ്യതീപാതം, ദിനാന്ത്യം തുടങ്ങിയ ശുഭകാലങ്ങൾ, ദാനദിശാനിയമം, മന്ത്രങ്ങൾ, ദക്ഷിണ എന്നിവ പറഞ്ഞ് ദാതാവിനും പാരായണം ചെയ്യുന്നവനും പുണ്യവും മോക്ഷഫലവും ലഭിക്കുമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 103
Verse 1
होतोवाच तद्वच्च शर्कराधेनुं शृणु राजन् यथार्थतः । अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे ॥ १०३-१ ॥ धेनुं शर्करया राजन् कृत्वा भारचतुष्टयम् । उत्तमा कथ्यते सद्भिश्चतुर्थांशेन वत्सकम् ॥
ഹോതൃ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, അതുപോലെ ശർക്കരാധേനം, അഥവാ പഞ്ചസാരകൊണ്ട് നിർമ്മിക്കുന്ന ഗാവിന്റെ വിധി യഥാർത്ഥമായി കേൾക്കുക. ലേപിച്ച ഭൂമിത്തട്ടിൽ, മുകളിൽ കൃഷ്ണാജിനവും കുശയും വിരിച്ച്, ഹേ രാജാവേ, ശർക്കരകൊണ്ട് നാല് ഭാര ഭാരമുള്ള ധേനുവിനെ നിർമ്മിക്കണം; സദ്ജനങ്ങൾ പറയുന്നതുപോലെ, കിടാവ് നാലിലൊരുഭാഗം ആണെങ്കിൽ അതാണ് ‘ഉത്തമം’।
Verse 2
तदर्धं मध्यमा प्रोक्ता कनिष्ठा भारकेण तु । तद्वद्वत्सं प्रकुर्वीत चतुर्थांशेन तत्त्वतः ॥
അതിന്റെ പകുതിയെ ‘മധ്യമ’ എന്നു പറയുന്നു; ‘കനിഷ്ഠ’ എന്നാൽ ഒരു ഭാരത്തിൽ (നിർമ്മിക്കുന്നത്) ആകുന്നു. അതുപോലെ കിടാവിനെയും തത്ത്വപ്രകാരം നാലിലൊരുഭാഗം അനുപാതത്തിൽ നിർമ്മിക്കണം।
Verse 3
अथ कुर्यादष्टशतैरूर्ध्वं नृपतिसत्तम । स्वशक्त्या कारयेद् धेनुं तथात्मानं पीडयेत् ॥
പിന്നീട്, ഹേ നൃപതിശ്രേഷ്ഠാ, എട്ടുനൂറോ അതിലധികമോ (പ്രമാണത്തിൽ) ചെയ്യാം; സ്വന്തം ശേഷിയനുസരിച്ച് ധേനുവിനെ നിർമ്മിപ്പിക്കണം, അങ്ങനെ സ്വയം പീഡിപ്പിക്കരുത്।
Verse 4
सर्वबीजानि संस्थाप्य चतुर्दिक्षु समन्ततः । सुवर्णस्य मुखं शृङ्गे मौक्तिकैर्नयने तथा ॥
നാലു ദിക്കുകളിലും ചുറ്റുമെല്ലാ തരത്തിലുള്ള വിത്തുകളും സ്ഥാപിച്ച്, (പ്രതിമയുടെ) മുഖം സ്വർണ്ണത്തിൽ നിർമ്മിക്കണം; അതുപോലെ ശൃംഗങ്ങളും കണ്ണുകളും മുത്തുകളാൽ അലങ്കരിക്കണം।
Verse 5
गुडेन तु मुखं काये जिह्वा पिष्टमयी तथा । कम्बलं पट्टसूत्रेण कण्ठाभरणभूषिताम् ॥
കൂടാതെ ശർക്കര (ഗുഡം) ഉപയോഗിച്ച് ദേഹത്തിൽ മുഖം നിർമ്മിക്കണം; അതുപോലെ നാവിനെ മാവുകൊണ്ട് ഉണ്ടാക്കണം। പട്ട് നൂലോടുകൂടിയ കമ്പളം നൽകി, കഴുത്തിലെ ആഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കണം।
Verse 6
इक्षुपादां रौप्यखुरां तवनीतस्तनीं तथा । प्रशस्तपत्रश्रवणां सितचामरपभूषिताम् ॥
അതിന്റെ കാലുകൾ കരിമ്പുകൊണ്ടും, കുളമ്പുകൾ വെള്ളികൊണ്ടും, അതുപോലെ അകിടുകൾ വെണ്ണകൊണ്ടും നിർമ്മിക്കണം। ഉത്തമ ഇലപോലെയുള്ള ചെവികൾ ഉണ്ടാക്കി, വെളുത്ത ചാമരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കണം।
Verse 7
पञ्चरत्नसमायुक्तां वस्त्रेणाच्छादितां तथा । गन्धपुष्पैरलङ्कृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥
പഞ്ചരത്നങ്ങളാൽ സമ്പന്നമാക്കി, വസ്ത്രംകൊണ്ട് മൂടി, സുഗന്ധവും പുഷ്പങ്ങളുംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച് ബ്രാഹ്മണനു സമർപ്പിക്കണം।
Verse 8
श्रोत्रियाय दरिद्राय साधुवृत्ताय धीमते । वेदवेदाङ्गविदुषे साग्निकाय कुटुम्बिने । अदुष्टाय प्रदातव्या न तु मत्सरिणे द्विजे ॥
ഈ ദാനം ശ്രോത്രിയനായ, ദരിദ്രനായ, സദാചാരമുള്ള, ധീമാനായ—വേദവും വേദാംഗങ്ങളും അറിയുന്ന, അഗ്നിയെ പാലിക്കുന്ന, കുടുംബം പോഷിക്കുന്ന—അദുഷ്ടനായ ബ്രാഹ്മണനു നൽകണം; അസൂയയുള്ള ദ്വിജനു അല്ല।
Verse 9
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये । एषु पुण्येषु कालेषु तथाविभवशक्तितः ॥
അയനം, വിഷുവം, പുണ്യ വ്യതീപാതം, ദിനക്ഷയം—ഇത്തരം പുണ്യകാലങ്ങളിൽ സ്വന്തം ശേഷിയനുസരിച്ച് ദാനം ചെയ്യണം।
Verse 10
सत्पात्रञ्च द्विजं दृष्ट्वा आगतं श्रोत्रियं गृहे । तादृशाय प्रदातव्या पुच्छदेशे विमृश्य च ॥
വീട്ടിൽ എത്തിയ സത്പാത്രനായ ദ്വിജ ശ്രോത്രിയനെ കണ്ടാൽ, വിധിപ്രകാരം പശുവിന്റെ വാൽഭാഗം സ്പർശിച്ച്/പരിശോധിച്ച്, അത്തരം വ്യക്തിക്കു ദാനം നൽകണം।
Verse 11
पूर्वाभिमुखमास्थाय अथवा स उदङ्मुखः । गां पूर्वाभिमुखीं कृत्वा वत्समुत्तरतो न्यसेत् ॥
കിഴക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച്—അല്ലെങ്കിൽ വടക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച്—പശുവിനെ കിഴക്കോട്ടു നോക്കിച്ച്, കിടാവിനെ അതിന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് വെക്കണം।
Verse 12
दानकाले तु ये मन्त्रास्तान्पठित्वा समर्पयेत् । सम्पूज्य विधिवद्विप्रं मुद्रिकाकर्णभूषणैः ॥
ദാനസമയത്ത് നിശ്ചിത മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ദാനം സമർപ്പിക്കണം; വിധിപ്രകാരം വിപ്രനെ പൂജിച്ച്, മോതിരവും കർണാഭരണങ്ങളും കൂടി അർപ്പിക്കണം।
Verse 13
स्वशक्त्या दक्षिणा देया वित्तशाठ्यविवर्ज्जितः । हस्ते तु दक्षिणां दत्त्वा गन्धपुष्पसचन्दनाम् । धेनुं समर्पयेत्तस्य मुखञ्च च विलोकयेत् ॥
സ്വശേഷിയനുസരിച്ച്, ധനത്തിൽ കൃപണത ഒഴിവാക്കി, ദക്ഷിണ നൽകണം. അവന്റെ കൈയിൽ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, പൂക്കൾ, ചന്ദനം എന്നിവയോടുകൂടി ദക്ഷിണ വെച്ച്, ധേനുവിനെ സമർപ്പിച്ച് പിന്നെ അവന്റെ മുഖം ദർശിക്കണം।
Verse 14
एकाहं शर्कराहारो ब्राह्मणस्त्रिदिनं वसेत् । सर्वपापहरा धेनुः सर्वकामप्रदायिनी ॥
ബ്രാഹ്മണൻ ഒരു ദിവസം ശർക്കരാഹാരം മാത്രം സ്വീകരിച്ച് മൂന്നു ദിവസം വ്രതാനുഷ്ഠാനത്തിൽ വസിക്കണം. ഗാവ് സർവ്വപാപഹരിണിയും സർവ്വകാമപ്രദായിനിയുമെന്നു പ്രസിദ്ധം.
Verse 15
सर्वकामसमृद्धस्तु जायते नात्र संशयः । दीयमानं प्रपश्यन्ति ते यान्ति परमां गतिम् ॥
മനുഷ്യൻ സർവ്വകാമസമൃദ്ധനായി ജനിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ദാനം ചെയ്യപ്പെടുന്നതു കാണുന്നവർ പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 16
य इदं शृणुयाद्भक्त्या पठते वापि मानवः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ॥
ഭക്തിയോടെ ഇതു ശ്രവിക്കുകയോ പാരായണം ചെയ്യുകയോ ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനായി വിഷ്ണുലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Frequently Asked Questions
The text frames charity as both procedural and ethical: the gift must be properly prepared and offered without deceit (vittā-śāṭhya-vivarjita), and it must be directed to a qualified recipient (pātra), defined as learned and disciplined (śrotriya, vedavedāṅga-vid), socially responsible (householder with fires, sagnikāya kuṭumbine), and non-malicious; envy (mātsarya) is explicitly disqualifying.
The passage specifies auspicious temporal markers: ayana (solstitial transition), viṣuva (equinox), vyatīpāta (an astronomically inauspicious/marked yoga treated as ritually significant in many dharma sources), and dina-kṣaya (the day’s end). These are presented as preferred windows for performing the donation according to one’s capacity (yathā-vibhava-śaktitaḥ).
While primarily a ritual manual, the chapter embeds an Earth-oriented material ecology: it requires a prepared ground (mahī-pṛṣṭha), uses plant-based and agrarian substances (bīja, ikṣu, guḍa), and organizes space by the four directions (caturdiś). In an environmental-ethics reading aligned with the Varāha–Pṛthivī frame, the instruction models regulated extraction and redistribution of agricultural surplus through formalized gifting, linking social welfare (supporting the poor and learned) with disciplined stewardship of terrestrial resources.
No dynastic lineages are named in the provided verses. The social categories invoked are cultural-institutional: rājan/nṛpati (royal patron), brāhmaṇa/dvija (recipient class), śrotriya (Vedic-trained specialist), and vedavedāṅga-vid (expert in Veda and auxiliaries), along with the household institution marked by maintaining ritual fires (sagnikāya kuṭumbine).