Adhyaya 109
ഈ അധ്യായം ശൈവസംവാദരൂപത്തിലാണ്. ‘തീർഥസമുച്ചയം’ എന്ന തീർഥസാരസംഗ്രഹം താൻ വെളിപ്പെടുത്തിയതായി ഈശ്വരൻ പറയുന്നു; ദേവന്മാരുടെയും ഭക്തന്മാരുടെയും ക്ഷേമത്തിനായി എല്ലാ തീർഥങ്ങളിലും താൻ സന്നിധനായിരിക്കുന്നുവെന്നും ഉറപ്പുനൽകുന്നു. തീർഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവദർശനം നടത്തി, അതത് തീർഥത്തിന് അനുയോജ്യമായ ശിവനാമം കീർത്തിക്കുന്ന മനുഷ്യന് മോക്ഷാഭിമുഖമായ ഫലം ലഭിക്കുമെന്നതാണ് ഉപദേശം. ഓരോ തീർഥത്തിൽ ഏത് നാമം ജപിക്കണം എന്ന പൂർണ്ണ പട്ടിക ശ്രീദേവി അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഈശ്വരൻ അനേകം പുണ്യസ്ഥലങ്ങളെ ശിവന്റെ പ്രത്യേക നാമ-രൂപങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി പറയുന്നു—വാരാണസി—മഹാദേവ, പ്രയാഗ—മഹേശ്വര, ഉജ്ജയിനി—മഹാകാല, കേടാര—ഈശാന, നേപ്പാൾ—പശുപാലക, ശ്രീശൈലം—ത്രിപുരാന്തക മുതലായവ. അവസാനത്തിൽ ഫലശ്രുതി: ഈ പട്ടിക ശ്രവിക്കുകയോ പാരായണം ചെയ്യുകയോ ചെയ്താൽ പാപക്ഷയം സംഭവിക്കുന്നു. ജ്ഞാനികൾ പ്രഭാതം, മധ്യാഹ്നം, സായാഹ്നം എന്ന ത്രികാലങ്ങളിലും ഇത് ജപിക്കണം; പ്രത്യേകിച്ച് ശിവദീക്ഷിതർ. വീട്ടിൽ എഴുതി സൂക്ഷിച്ചാലും ഭൂത-പ്രേത ഉപദ്രവം, രോഗം, സർപ്പഭയം, മോഷ്ടഭയം തുടങ്ങിയ ദോഷങ്ങൾ ശമിക്കുമെന്നു പറയുന്നു.
Shlokas
Verse 1
। ईश्वर उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि वरानने । सर्वेषामेव तीर्थानां सारं तीर्थसमुच्चयम्
ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ വരാനനേ, നീ ചോദിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ വിശദമായി പറഞ്ഞു. ഇനി (അടുത്തതായി) എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളുടെയും സാരം—‘തീർത്ഥസമുച്ചയം’—വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 2
एतेष्वहं वरारोहे सर्वेष्वेव व्यवस्थितः । नाम्ना चान्येषु तीर्थेषु त्रिदशानां हितार्थतः
ഹേ വരാരോഹേ, ഈ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും ഞാൻ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു; ദേവഗണങ്ങളുടെ ഹിതാർത്ഥമായി മറ്റു തീർത്ഥങ്ങളിലും വിവിധ നാമങ്ങളാൽ ഞാൻ വിരാജിക്കുന്നു.
Verse 3
यो मामेतेषु तीर्थेषु स्नात्वा पश्यति मानवः । कीर्तयेत्कीर्तनान्नाम्ना स नूनं मोक्षमाप्नुयात्
ഈ തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് എന്നെ ദർശിക്കുകയും എന്റെ നാമം കീർത്തിച്ച് സ്തുതിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ നിശ്ചയമായും മോക്ഷം പ്രാപിക്കും।
Verse 4
श्रीदेव्युवाच । येषु तीर्थेषु यन्नाम कीर्तनीयं तव प्रभो । तत्कार्त्स्येन मम ब्रूहि यच्चहं तव वल्लभा
ശ്രീദേവി പറഞ്ഞു—പ്രഭോ, ഏത് തീർത്ഥങ്ങളിൽ നിങ്ങളുടെ ഏത് നാമമാണ് കീർത്തിക്കേണ്ടത്? ഞാൻ നിങ്ങളുടെ വല്ലഭയാകയാൽ, അത് മുഴുവനായി എനിക്ക് പറഞ്ഞു തരുക।
Verse 5
ईश्वर उवाच । वाराणस्यां महादेवं प्रयागे च महेश्वरम् । नैमिषे देवदेवं च गयायां प्रपितामहम्
ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു—വാരാണസിയിൽ (എന്റെ നാമം) മഹാദേവൻ, പ്രയാഗത്തിൽ മഹേശ്വരൻ; നൈമിഷത്തിൽ ദേവദേവൻ, ഗയയിൽ പ്രപിതാമഹൻ എന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 6
कुरुक्षेत्रे विदुः स्थाणुं प्रभासे शशिशेखरम् । पुष्करे तु ह्यजागन्धिं विश्वं विश्वेश्वरे तथा
കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ എന്നെ സ്ഥാണു എന്നു അറിയുന്നു, പ്രഭാസത്തിൽ ശശിശേഖരൻ; പുഷ്കരത്തിൽ അജാഗന്ധി, അതുപോലെ വിശ്വേശ്വരത്തിൽ വിശ്വ എന്നു കീർത്തിക്കുന്നു।
Verse 7
अट्टहासे महानादं महेन्द्रे च महाव्रतम् । उज्जयिन्यां महाकालं मरुकोटे महोत्कटम्
അട്ടഹാസത്തിൽ (എന്റെ നാമം) മഹാനാദൻ, മഹേന്ദ്രത്തിൽ മഹാവ്രതൻ; ഉജ്ജയിനിയിൽ മഹാകാലൻ, മരുകോട്ടയിൽ മഹോത്കടൻ എന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 8
शंकुकर्णे महातेजं गोकर्णे च महाबलम् । रुद्रकोट्यां महायोगं महालिंगं स्थलेश्वरे
ശങ്കുകർണത്തിൽ അദ്ദേഹം മഹാതേജസ്; ഗോകർണത്തിൽ മഹാബലൻ; രുദ്രകോടിയിൽ മഹായോഗി; സ്ഥലേശ്വരത്തിൽ മഹാലിംഗരൂപത്തിൽ വിരാജിക്കുന്നു।
Verse 9
हर्षिते च तथा हर्षं वृषभं वृषभध्वजे । केदारे चैव ईशानं शर्वं मध्यमकेश्वरे
ഹർഷിതയിൽ അദ്ദേഹം ‘ഹർഷ’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു; വൃഷഭധ്വജയിൽ ‘വൃഷഭ’രൂപത്തിൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. കേദാരത്തിൽ ‘ഈശാന’യും, മധ്യമകേശ്വരത്തിൽ ‘ശർവ’യും ആയി വന്ദ്യൻ।
Verse 10
सुपर्णाक्षं सहस्राक्षे सुसूक्ष्मं कार्तिकेश्वरे । भवं वस्त्रापथे देवि ह्युग्रं कनखले तथा
സഹസ്രാക്ഷയിൽ അദ്ദേഹം ‘സുപർണാക്ഷ’രൂപത്തിൽ പൂജിതൻ, കാർത്തികേശ്വരത്തിൽ ‘സുസൂക്ഷ്മൻ’. ഹേ ദേവീ, വസ്ത്രാപഥത്തിൽ ‘ഭവ’യും കനഖലയിൽ ‘ഉഗ്ര’യും ആയി ആരാധ്യൻ।
Verse 11
भद्रकर्णे शिवं चैव दण्डके दण्डिनं तथा । ऊर्ध्वरेतं त्रिदण्डायां चण्डीशं कृमिजांगले
ഭദ്രകർണത്തിൽ അദ്ദേഹം ‘ശിവൻ’, ദണ്ഡകത്തിൽ ‘ദണ്ഡിൻ’. ത്രിദണ്ഡയിൽ ‘ഊർധ്വരേതസ്’ എന്നും, കൃമിജാങ്ഗലയിൽ ‘ചണ്ഡീശ’ എന്നും ആയി പൂജ്യൻ।
Verse 12
कृत्तिवासं तथैकाम्रे छागलेये कपर्दिनम् । कालिञ्जरे नीलकण्ठं श्रीकण्ठं मण्डलेश्वरे
ഏകാമ്രത്തിൽ അദ്ദേഹം ‘കൃത്തിവാസൻ’, ഛാഗലേയത്തിൽ ‘കപർദിൻ’. കാലിഞ്ജരത്തിൽ ‘നീലകണ്ഠൻ’, മണ്ഡലേശ്വരത്തിൽ ‘ശ്രീകണ്ഠൻ’ ആയി സ്തുത്യൻ।
Verse 13
विजयं चैव काश्मीरे जयन्तं मरुकेश्वरे । हरिश्चन्द्रे हरं चैव पुरश्चन्द्रे च शंकरम्
കാശ്മീരത്തിൽ അദ്ദേഹം ‘വിജയ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ; മരുകേശ്വരത്തിൽ ‘ജയന്ത’ എന്നായി. ഹരിശ്ചന്ദ്ര തീർത്ഥത്തിൽ ‘ഹര’ രൂപത്തിൽ പൂജ്യൻ; പുരശ്ചന്ദ്രത്തിൽ ‘ശങ്കര’ എന്ന നാമത്തിൽ ആരാധ്യൻ.
Verse 14
जटिं वामेश्वरे विन्द्यात्सौम्यं वै कुक्कुटेश्वरे । भूतेश्वरं भस्मगात्रे ओंकारेऽमरकण्टकम्
വാമേശ്വരത്തിൽ അദ്ദേഹം ‘ജടി’ എന്നായി അറിയപ്പെടുന്നു; കുക്കുടേശ്വരത്തിൽ ‘സൗമ്യ’ എന്നായി. ഭസ്മഗാത്രത്തിൽ ‘ഭൂതേശ്വരൻ’; ഓംകാരത്തിൽ ‘അമരകണ്ഠക’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ.
Verse 15
त्र्यंबकं च त्रिसंध्यायां विरजायां त्रिलोचनम् । दीप्तमर्केश्वरे ज्ञेयं नेपाले पशुपालकम्
ത്രിസന്ധ്യയിൽ അദ്ദേഹം ‘ത്ര്യമ്പക’; വിരജയിൽ ‘ത്രിലോചന’. അർക്കേശ്വരത്തിൽ ‘ദീപ്ത’ എന്നായി അറിയപ്പെടുന്നു; നേപ്പാളിൽ ‘പശുപാലക’—സകല ജീവരക്ഷകൻ.
Verse 16
यमलिंगं च दुष्कर्णे कपाली करवीरके । जागेश्वरे त्रिशूली च श्रीशैले त्रिपुरांतकम्
ദുഷ്കർണത്തിൽ അദ്ദേഹം ‘യമലിംഗ’ രൂപത്തിൽ പൂജ്യൻ; കരവീരകത്തിൽ ‘കപാലി’. ജാഗേശ്വരത്തിൽ ‘ത്രിശൂലി’; ശ്രീശൈലത്തിൽ ‘ത്രിപുരാന്തക’—ത്രിപുരസംഹാരകൻ.
Verse 17
रोहणं तु अयोध्यायां पाताले हाटकेश्वरम् । कारोहणे नकुलीशं देविकायामुमापतिम्
അയോധ്യയിൽ അദ്ദേഹം ‘രോഹണ’ എന്നായി പ്രസിദ്ധൻ; പാതാളത്തിൽ ‘ഹാടകേശ്വരൻ’. കാരോഹണത്തിൽ ‘നകുലീശൻ’; ദേവികയിൽ ‘ഉമാപതി’—ഉമാദേവിയുടെ നാഥൻ.
Verse 18
भैरवे भैरवाकारममरं पूर्वसागरे । सप्तगोदावरे भीमं स्वयंभूर्निर्मलेश्वरे
ഭൈരവതീർത്ഥത്തിൽ അദ്ദേഹം ഭൈരവാകാരമായി പ്രത്യക്ഷനാകുന്നു; പൂർവസാഗരത്തിൽ അമര (മൃത്യുരഹിത) രൂപത്തിൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. സപ്തഗോദാവരത്തിൽ ഭീമൻ; നിർമ്മലേശ്വരത്തിൽ സ്വയംഭൂ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ.
Verse 19
कर्णिकारे गणाध्यक्षं कैलासे तु गणाधिपम् । गंगाद्वारे हिमस्थानं जल लिंगे जलप्रियम्
കർണികാരത്തിൽ അദ്ദേഹം ഗണാധ്യക്ഷൻ; കൈലാസത്തിൽ ഗണാധിപൻ. ഗംഗാദ്വാരത്തിൽ (ഹരിദ്വാർ) ഹിമസ്ഥാനൻ; ജലലിംഗത്തിൽ ജലപ്രിയൻ—ഇങ്ങനെ ശിവന്റെ രൂപങ്ങൾ തത്തത്തീർത്ഥങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധം.
Verse 20
अनलं वाडवेऽग्नौ च भीमं बदरिकाश्रमे । श्रेष्ठे कोटीश्वरं चैव वाराहं विन्ध्यपर्वते
വാഡവാഗ്നിയിൽ അദ്ദേഹം അനലൻ; ബദരികാശ്രമത്തിൽ ഭീമൻ. ശ്രേഷ്ഠതീർത്ഥത്തിൽ കോടീശ്വരൻ; വിന്ധ്യപർവതത്തിൽ വാരാഹൻ—ഇവ തത്തത്തീർത്ഥങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധ ലിംഗരൂപങ്ങൾ.
Verse 21
हेमकूटे विरूपाक्षं भूर्भुवं गन्धमादने । लिंगेश्वरे च वरदं लंकायां च नरांतकम्
ഹേമകൂടത്തിൽ അദ്ദേഹം വിരൂപാക്ഷൻ; ഗന്ധമാദനത്തിൽ ഭൂർഭുവൻ. ലിംഗേശ്വരത്തിൽ വരദൻ; ലങ്കയിൽ നരാന്തകൻ—ഇങ്ങനെ സ്ഥലബന്ധിതമായ ശിവന്റെ പുണ്യരൂപങ്ങൾ പ്രഖ്യാപിതം.
Verse 22
अष्टषष्टिरियं देवि तवाख्याता विशेषतः । पठतां शृण्वतां वापि सर्वपातकनाशिनी
ഹേ ദേവീ, ഈ അറുപത്തെട്ട് (നാമങ്ങൾ/തീർത്ഥങ്ങൾ) നിനക്കു പ്രത്യേകമായി പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതു പാരായണം ചെയ്യുന്നവർക്കും ശ്രവിക്കുന്നവർക്കും സർവ്വപാപനാശം സംഭവിക്കും.
Verse 23
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कीर्तनीया विचक्षणैः । कालत्रयेऽपि शुचिभिर्विशेषाच्छिवदीक्षितैः
അതുകൊണ്ട് വിവേകികൾ സർവ്വപ്രയത്നത്തോടെ ഇതിനെ കീർത്തിക്കണം; പ്രാതഃ, മധ്യാഹ്നം, സായം—ത്രികാലവും ശുചികളായി, പ്രത്യേകിച്ച് ശിവദീക്ഷിതർ।
Verse 24
लिखितापि वरारोहे यस्यैषा तिष्ठते गृहे । न तत्र जायते दोषो भूतप्रेतसमुद्भवः
ഹേ സുന്ദരീ! ഇത് എഴുതിയ രൂപത്തിലായാലും ആരുടെ വീട്ടിൽ നിലനിൽക്കുമോ, അവിടെ ഭൂത-പ്രേതജന്യമായ ദോഷം ഒരിക്കലും ജനിക്കുകയില്ല।
Verse 25
न व्याधेर्न च सर्पाणां न चौराणां वरानने । नान्येषां भूभुजादीनां कदाचिदपि कुत्रचित्
ഹേ സുന്ദരമുഖീ! രോഗഭയം ഇല്ല, സർപ്പഭയം ഇല്ല, കള്ളഭയം ഇല്ല; രാജാക്കളും അവരുടെ ആളുകളും മുതലായ മറ്റു ഉപദ്രവങ്ങളുടെ ഭയവും—ഒരിക്കലും, എവിടെയും ഇല്ല।