Adhyaya 45

Verse 1

श्रीसूत उवाच । एवं प्रतिष्ठिते लिंगे रामेणाक्लिष्टकारिणा । लिंगं वरं समादाय मारुतिः सहसाऽययौ

ശ്രീസൂതൻ പറഞ്ഞു—അക്ലിഷ്ടകർമ്മസാധകനായ ശ്രീരാമൻ വിധിപൂർവ്വം ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചതോടെ, മാർുതി ആ ശ്രേഷ്ഠ ലിംഗം എടുത്തുകൊണ്ട് ഉടൻ തന്നെ വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു।

Verse 2

रामं दाशरथिं वीरमभिवाद्य स मारुतिः । वैदेहीलक्ष्मणौ पश्चात्सुग्रीवं प्रणनाम च

മാർുതി വീരനായ ദാശരഥി ശ്രീരാമനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു; തുടർന്ന് വൈദേഹി സീതയെയും ലക്ഷ്മണനെയും, സുക്രീവനെയും പ്രണാമം ചെയ്തു।

Verse 3

सीता सैकतलिंगं तत्पूजयंतं रघूद्वहम् । दृष्ट्वाथ मुनिभिः सार्द्धं चुकोप पवनात्मजः

സീതയെ മുനികളോടൊപ്പം കണ്ടു, രഘുകുലശ്രേഷ്ഠനായ ശ്രീരാമൻ മണലാൽ നിർമ്മിച്ച ലിംഗം പൂജിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, പവനപുത്രൻ ഹനുമാൻ ക്രോധിച്ചു।

Verse 4

अत्यंतं खेदखिन्नः सन्वृथाकृतपरिश्रमः । उवाच रामं धर्मज्ञं हनूमानंजनात्मजः

അത്യന്തം ഖേദത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച്, തന്റെ പരിശ്രമം വ്യർത്ഥമായെന്ന് കരുതി, അഞ്ജനാപുത്രൻ ഹനുമാൻ ധർമ്മജ്ഞനായ ശ്രീരാമനോട് പറഞ്ഞു।

Verse 5

हनूमानुवाच । दुर्जातोऽहं वृथा राम लोके क्लेशाय केवलम् । खिन्नोऽस्मि बहुशो देव राक्षसैः क्रूरकर्मभिः

ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാമാ, ഞാൻ ദുർജാതൻ; ഈ ലോകത്തിൽ വ്യർത്ഥമായി, ക്ലേശത്തിനേ കാരണമാകുന്നു. ഹേ ദേവാ, ക്രൂരകർമ്മരായ രാക്ഷസന്മാർ മൂലം ഞാൻ പലവട്ടം അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ചു।

Verse 6

मा स्म सीमंतिनी काचिज्जनयेन्मादृशं सुतम् । यतोऽनुभूयते दुःखमनंतं भवसागरे

എന്തൊരു സീമന്തിനി സ്ത്രീയും എന്നെപ്പോലൊരു പുത്രനെ പ്രസവിക്കരുത്; കാരണം ഭവസാഗരത്തിൽ അനന്ത ദുഃഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു.

Verse 7

खिन्नोऽस्मि सेवया पूर्वं युद्धेनापि ततोधिकम् । अनन्तं दुःखमधुना यतो मामवमन्यसे

മുമ്പേ സേവനത്താൽ ഞാൻ ക്ഷീണിച്ചിരുന്നു—യുദ്ധത്തേക്കാളും അധികം; ഇപ്പോൾ നീ എന്നെ അവഗണിക്കുന്നതിനാൽ എനിക്ക് അനന്ത ദുഃഖം വരുന്നു.

Verse 8

सुग्रीवेण च भार्यार्थं राज्यार्थं राक्षसेन च । रावणावरजेन त्वं सेवितो ऽसि रघूद्वह

ഹേ രഘുവംശശ്രേഷ്ഠാ! സുഗ്രീവൻ ഭാര്യാർത്ഥം നിനക്കു സേവിക്കുന്നു; രാവണന്റെ ഇളയ സഹോദരനായ രാക്ഷസൻ (വിഭീഷണൻ) രാജ്യാർത്ഥം സേവിക്കുന്നു.

Verse 9

मया निर्हेतुकं राम सेवितोऽसि महामते । वानराणामनेकेषु त्वयाज्ञप्तोऽहमद्य वै

എന്നാൽ ഹേ മഹാമതിയായ രാമാ! ഞാൻ യാതൊരു ഹേതുവുമില്ലാതെ, നിഷ്കാമമായി നിന്നെ സേവിച്ചു; എങ്കിലും ഇന്ന് അനേകം വാനരന്മാരിൽ എന്നെയേ നീ ആജ്ഞാപിച്ചു.

Verse 10

शिवलिंगं समानेतुं कैलासात्पर्वतो त्तमात् । कैलासं त्वरितो गत्वा न चापश्यं पिनाकिनम्

പർവ്വതോത്തമമായ കൈലാസത്തിൽ നിന്ന് ശിവലിംഗം കൊണ്ടുവരാൻ ഞാൻ വേഗത്തിൽ കൈലാസത്തിലേക്ക് പോയി; എന്നാൽ പിനാകി (ശിവൻ) ദർശനം ലഭിച്ചില്ല.

Verse 11

तपसा प्रीणयित्वा तं सांबं वृषभवाहनम् । प्राप्तलिंगो रघुपते त्वरितः समु पागतः

തപസ്സുകൊണ്ട് ഉമാപതി, വൃഷഭവാഹനനായ ശംഭുവിനെ പ്രസന്നനാക്കി, ലിംഗം ലഭിച്ചവനായി, ഹേ രഘുപതേ, വേഗത്തിൽ നിന്റെ അടുക്കൽ മടങ്ങിവന്നു।

Verse 12

अन्यलिंगं त्वमधुना प्रतिष्ठाप्य तु सैकतम् । मुनिभिर्देवगन्धर्वैः साकं पूजयसे विभो

എന്നാൽ ഇപ്പോൾ, ഹേ വിഭോ, നീ മണലാൽ നിർമ്മിതമായ മറ്റൊരു ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച്, മുനിമാർ, ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ എന്നിവരോടൊപ്പം അതിനെ പൂജിക്കുന്നു।

Verse 13

मयानीतमिदं लिंगं कैलासा त्पर्वताद्वृथा । अहो भाराय मे देहो मन्दभाग्यस्यजायते

‘ഞാൻ കൈലാസപർവതത്തിൽ നിന്ന് ഈ ലിംഗം കൊണ്ടുവന്നു; എന്നാൽ അത് വ്യർത്ഥമായി. അയ്യോ! ദുർഭാഗ്യനായ എനിക്ക് ഈ ദേഹമേ ഭാരമായി മാറി.’

Verse 14

भूतलस्य महाराज जानकीरमण प्रभो । इदं दुःखमहं सोढुं न शक्नोमि रघूद्वह

ഹേ ഭൂതലത്തിന്റെ മഹാരാജാ, ഹേ ജാനകീരമണ പ്രഭോ, ഹേ രഘൂദ്വഹ—ഈ ദുഃഖം ഞാൻ സഹിക്കുവാൻ കഴിയില്ല।

Verse 15

किं करिष्यामि कुत्राहं गमिष्यामि न मे गतिः । अतः शरीरं त्यक्ष्यामि त्वयाहमवमानितः

‘ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും? എവിടെ പോകും? എനിക്ക് ആശ്രയം ഇല്ല. അതിനാൽ നിനാൽ അപമാനിതനായ ഞാൻ ഈ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കും।’

Verse 16

श्रीसूत उवाच । एवं स बहुशो विप्राः क्रुशित्वा पवनात्मजः । दण्डवत्प्रणतो भूमौ क्रोधशोकाकुलोऽभवत्

ശ്രീസൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിപ്രന്മാരേ! ഇങ്ങനെ പലവട്ടം കരഞ്ഞുവിളിച്ച ശേഷം പവനപുത്രൻ ഭൂമിയിൽ ദണ്ഡവത് പ്രണാമം ചെയ്ത് വീണു; ക്രോധവും ശോകവും കൊണ്ട് വ്യാകുലനായി.

Verse 17

तं दृष्ट्वा रघुनाथोऽपि प्रहसन्निदमब्रवीत् । पश्यतां सवदेवानां मुनीनां कपिरक्षसाम् । सांत्वयन्मारुतिं तत्र दुःखं चास्य प्रमार्जयन्

അവനെ കണ്ട റഘുനാഥനും പുഞ്ചിരിയോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—ദേവന്മാരും മുനിമാരും വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും എല്ലാം നോക്കി നിൽക്കേ—അവിടെ മാരുതിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് അവന്റെ ദുഃഖം അകറ്റിക്കൊണ്ട്.

Verse 18

श्रीराम उवाच । सर्वं जानाम्यहं कार्यमात्मनोऽपि परस्य च

ശ്രീരാമൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാ കാര്യവും ഞാൻ അറിയുന്നു; സ്വയം സംബന്ധിച്ചതും മറ്റുള്ളവരെ സംബന്ധിച്ചതും കൂടി.

Verse 19

जातस्य जायमानस्य मृतस्यापि सदा कपे । जायते म्रियते जन्तुरेक एव स्वकर्मणा

ഹേ കപേ! ജനിച്ചവനായാലും, ജനിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവനായാലും, മരിച്ചവനായാലും—ജീവൻ തന്റെ സ്വകർമ്മം കൊണ്ടുതന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും ജനിക്കുകയും മരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 20

प्रयाति नरकं चापि परमात्मा तु निर्गुणः । एवं तत्त्वं विनिश्चित्य शोकं मा कुरु वानर

ജീവൻ നരകത്തിലേക്കും പോകാം; എന്നാൽ പരമാത്മാവ് നിർഗുണൻ. ഈ തത്ത്വം നിശ്ചയിച്ച്, ഹേ വാനരാ! ശോകിക്കരുത്.

Verse 21

लिंगत्रयविनिर्मुक्तं ज्योतिरेकं निरंजनम् । निराश्रयं निर्विकारमात्मानं पश्य नित्यशः

ത്രിലിംഗ-ശരീരബന്ധത്തിൽ നിന്നു വിമുക്തമായ, ഏകജ്യോതി, നിർമലമായ; ആശ്രയരഹിതവും നിർവികാരവും ആയ ആത്മാവിനെ നിത്യം ദർശിച്ചു ധ്യാനിക്കു.

Verse 22

किमर्थं कुरुषे शोकं तत्त्वज्ञानस्य बाधकम् । तत्त्वज्ञाने सदा निष्ठां कुरु वानरसत्तम

തത്ത്വജ്ഞാനത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്ന ശോകം എന്തിന് ചെയ്യുന്നു? ഹേ വാനരശ്രേഷ്ഠാ, സദാ തത്ത്വജ്ഞാനത്തിൽ ദൃഢനിഷ്ഠ സ്ഥാപിക്കു.

Verse 23

स्वयंप्रकाशमात्मानं ध्यायस्व सततं कपे । देहादौ ममतां मुंच तत्त्वज्ञानविरोधिनीम्

ഹേ കപി, സ്വയംപ്രകാശമായ ആത്മാവിനെ നിരന്തരം ധ്യാനിക്കു; ദേഹാദികളോടുള്ള മമത ഉപേക്ഷിക്കു, അത് തത്ത്വജ്ഞാനത്തിന് വിരോധിയാണ്.

Verse 24

धर्मं भजस्व सततं प्राणिहिंसां परित्यज । सेवस्व साधुपुरुषाञ्जहि सर्वेंद्रियाणि च

സദാ ധർമ്മം ആചരിക്കു, പ്രാണിഹിംസ ഉപേക്ഷിക്കു; സാദുപുരുഷരെ സേവിക്കു, കൂടാതെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കു.

Verse 25

परित्यजस्व सततमन्येषां दोषकीर्तनम् । शिवविष्ण्वादिदेवानामर्चां कुरु सदा कपे

സദാ മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷകീർത്തനം ഉപേക്ഷിക്കു; ഹേ കപി, ശിവ-വിഷ്ണു മുതലായ ദേവന്മാരുടെ അർച്ചന നിത്യം ചെയ്യുക.

Verse 26

सत्यं वदस्व सततं परित्यज शुचं कपे । प्रत्यग्ब्रह्मैकताज्ञानं मोहवस्तुसमुद्गतम्

ഹേ കപേ! നിരന്തരം സത്യം പറയുക, ശോകം ഉപേക്ഷിക്കുക. മോഹവിഷയം നീങ്ങിയാൽ അന്തർബ്രഹ്മത്തിന്റെ ഏകതാജ്ഞാനം ഉദിക്കുന്നു.

Verse 27

शोभनाशोभना भ्रांतिः कल्पि तास्मिन्यथार्थवत् । अध्यास्ते शोभनत्वेन पदार्थे मोहवैभवात्

‘ശോഭന’ ‘അശോഭന’ എന്ന ഭ്രാന്തി അവിടെ യാഥാർത്ഥ്യമെന്നപോലെ കൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മോഹവൈഭവം മൂലം വസ്തുവിൽ ‘ശോഭ’ അധ്യാസമാകുന്നു.

Verse 28

रोगो विजायते नृणां भ्रांतानां कपिसत्तम । रागद्वेषबलाद्बद्धा धर्मा धर्मवशंगताः

ഹേ കപിശ്രേഷ്ഠാ! ഭ്രാന്തരായ മനുഷ്യർക്കു രോഗം ജനിക്കുന്നു. രാഗദ്വേഷബലത്തിൽ ബന്ധിതരായി അവരുടെ ‘ധർമ്മം’ പോലും അധർമ്മവശമാകുന്നു.

Verse 29

देवतिर्यङ्मनुष्याद्या निरयं यांति मानवाः । चंदनागरुकर्पूरप्रमुखा अतिशोभनाः

മോഹപാശത്തിൽ കുടുങ്ങി ദേവ, തിര്യക്, മനുഷ്യാദി നിലകളിലുള്ളവരും നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. ചന്ദനം, അഗരു, കർപ്പൂരം മുതലായവ അതിശോഭനമായാലും നശ്വരവസ്തുക്കളേയാണ്.

Verse 30

मलं भवंति यत्स्पर्शात्तच्छरीरं कथं सुखम् । भक्ष्यभोज्यादयः सर्वे पदार्था अतिशोभनाः

സ്പർശമാത്രത്തിൽ മലമാകുന്ന ഈ ശരീരം എങ്ങനെ സുഖം? ഭക്ഷ്യ-ഭോജ്യാദി എല്ലാം അതിശോഭനമായാലും നിത്യാനന്ദം നൽകുന്നില്ല.

Verse 31

विष्ठा भवंति यत्संगात्तच्छरीरं कथं सुखम् । सुगंधि शीतलं तोयं मूत्रं यत्संगमाद्भवेत्

ഏത് സംഗമം മൂലം വിഷ്ഠ ഉത്ഭവിക്കുന്നുവോ, ആ ശരീരം എങ്ങനെ സുഖത്തിന്റെ ആശ്രയമാകും? അതുപോലെ ഏത് സംഗമം മൂലം മൂത്രം ഉണ്ടാകുന്നുവോ, ആ ജലം എങ്ങനെ സുഗന്ധിയും ശീതളവും ആകും?

Verse 32

तत्कथं शोभनं पिंडं भवेद्ब्रूहि कपेऽधुना । अतीव धवलाः शुद्धाः पटा यत्संगमेनहि

അപ്പോൾ ഇപ്പോൾ പറയുക, ഹേ കപേ—ഈ ദേഹപിണ്ഡം എങ്ങനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ ശോഭനമാകും? കാരണം ഇതിന്റെ സ്പർശം മൂലം അത്യന്തം ധവളവും ശുദ്ധവുമായ വസ്ത്രങ്ങളും മലിനമാകുന്നു.

Verse 33

भवंति मलिनाः स्वेदात्तत्कथं शोभनं भवेत । श्रूयतां परमार्थो मे हनूमन्वायुनंदन

വിയർപ്പാൽ അവ മലിനമാകുന്നു—അപ്പോൾ അത് എങ്ങനെ ശോഭനമാകും? ഹേ ഹനുമാൻ, വായുനന്ദന, എന്റെ പരമാർത്ഥോപദേശം ശ്രവിക്കൂ.

Verse 34

अस्मिन्संसारगर्ते तु किंचित्सौख्यं न विद्यते । प्रथमं जंतुराप्नोति जन्म बाल्यं ततः परम्

ഈ സംസാരഗർത്തത്തിൽ അല്പവും യഥാർത്ഥ സുഖമില്ല. ആദ്യം ജീവൻ ജന്മം പ്രാപിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ബാല്യാവസ്ഥ വരുന്നു.

Verse 35

पश्चाद्यौवनमाप्नोति ततो वार्धक्यमश्नुते । पश्चान्मृत्युमवाप्नोति पुनर्जन्म तदश्नुते

പിന്നീട് യൗവനം പ്രാപിക്കുന്നു; തുടർന്ന് വാർദ്ധക്യം അനുഭവിക്കുന്നു. പിന്നെ മരണം പ്രാപിക്കുന്നു; വീണ്ടും പുനർജന്മവും അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 36

अज्ञानवैभवादेव दुःखमाप्नोति मानवः । तदज्ञान निवृत्तौ तु प्राप्नोति सुखमुत्तमम्

അജ്ഞാനത്തിന്റെ തന്നെ പ്രഭാവംകൊണ്ടു മനുഷ്യൻ ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ അജ്ഞാനം നീങ്ങിയാൽ അവൻ ഉത്തമസുഖം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 37

अज्ञानस्य निवृत्तिस्तु ज्ञानादेव न कर्मणा । ज्ञानं नाम परं ब्रह्म ज्ञानं वेदांतवाक्यजम्

അജ്ഞാനനിവൃത്തി ജ്ഞാനത്തിലൂടെയേ ഉണ്ടാകൂ, കർമ്മകാണ്ഡത്തിലൂടെ അല്ല; ജ്ഞാനം തന്നെയാണ് പരബ്രഹ്മം, വേദാന്തവാക്യങ്ങളിൽ നിന്നു ജനിച്ചത്।

Verse 39

तज्ज्ञानं च विरक्तस्य जायते नेतरस्य हि । मुख्याधिकारिणः सत्यमाचार्यस्य प्रसादतः

ആ ജ്ഞാനം വിരക്തനിൽ മാത്രമേ ഉദിക്കൂ, മറ്റൊരാളിൽ അല്ല; സത്യമായി, മുഖ്യാധികാരിയായ साधകനു അത് ആചാര്യന്റെ പ്രസാദത്താൽ ലഭിക്കുന്നു।

Verse 40

जाग्रतं च स्वपंतं च भुंजंतं च स्थितं तथा । इमं जनं सदा क्रूरः कृतांतः परिकर्षति

ജാഗരിതനായാലും, ഉറങ്ങുകയായാലും, ഭക്ഷിക്കുകയായാലും, നിൽക്കുകയായാലും—ഈ മനുഷ്യനെ ക്രൂരനായ കൃതാന്തൻ (മരണം) എപ്പോഴും വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു।

Verse 41

सर्वे क्षयांता निचयाः पतनांताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगांता मरणांतं च जीवितम्

എല്ലാ സമ്പാദ്യങ്ങളും ക്ഷയത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു, എല്ലാ ഉയർച്ചകളും പതനത്തിൽ; എല്ലാ സംഗമങ്ങളും വേർപാടിൽ—ജീവിതവും മരണത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു।

Verse 42

यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् । यथा नराणां जातानां नान्यत्र पतनाद्भयम्

പക്വഫലങ്ങൾക്ക് വീഴ്ചയൊഴികെ ഭയം ഇല്ലാത്തതുപോലെ, ജനിച്ച മനുഷ്യർക്കും മരണരൂപ പതനമൊഴികെ മറ്റൊരു ഭയവും ഇല്ല।

Verse 43

यथा गृहं दृढस्तंभं जीर्णं काले विनश्यति । एवं विनश्यंति नरा जरामृत्युवशंगताः

ദൃഢസ്തംഭങ്ങളുള്ള വീടും ജീർണ്ണമായി കാലത്തിൽ നശിക്കുന്നതുപോലെ, ജരാ–മൃത്യുവശപ്പെട്ട മനുഷ്യരും നശിക്കുന്നു।

Verse 44

अहोरात्रस्य गमनान्नृणामायुर्विनश्यति । आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि

പകലും രാത്രിയും കടന്നുപോകുന്നതോടെ മനുഷ്യരുടെ ആയുസ്സ് ക്ഷയിക്കുന്നു. നീ നിന്റെ ആത്മാവിനായി ശോചിക്ക; മറ്റൊരാളിനായി എന്തിന് ശോചിക്കുന്നു?

Verse 45

नश्यत्यायुः स्थितस्यापि धावतोऽपि कपीश्वर । सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति

ഹേ കപീശ്വരാ! നിൽക്കുകയായാലും ഓടുകയായാലും ആയുസ്സ് ക്ഷയിക്കുന്നു. മരണം കൂടെ നടക്കുന്നു; കൂടെ ഇരിക്കുന്നു.

Verse 46

चरित्वा दूरदेशं च सह मृत्युर्निवर्तते । शरीरे वलयः प्राप्ताः श्वेता जाताः शिरोरुहाः

ദൂരദേശങ്ങൾ സഞ്ചരിച്ചാലും മരണം കൂടെയേ മടങ്ങിവരും. ശരീരത്തിൽ ചുളിവുകൾ വരും; തലമുടി വെളുത്തുതീരും.

Verse 47

जीर्यते जरया देहः श्वासकासादिना तथा । यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ

ജരയാൽ ദേഹം ക്ഷയിക്കുന്നു; ശ്വാസകഷ്ടം, ചുമ മുതലായ വ്യാധികളാലും അത് പീഡിതമാകുന്നു. മഹാസമുദ്രത്തിൽ ഒരു മരക്കഷണം മറ്റൊന്നിനെ എങ്ങനെ ചേർന്നു വരുന്നതുപോലെ.

Verse 48

समेत्य च व्यपेयातां कालयोगेन वानर । एवं भार्या च पुत्रश्च वधुक्षेत्रधनानि च

ഹേ വാനരാ! കൂടിച്ചേർന്നവരും കാലയോഗബലത്തിൽ പിരിഞ്ഞുപോകുന്നു; അതുപോലെ ഭാര്യ, പുത്രൻ, മരുമകൾ, കൃഷിയിടങ്ങൾ, ധനം—ഇവയോടും അവസാനം വിരഹം തന്നെ.

Verse 49

क्वचित्संभूय गच्छंति पुनरन्यत्र वानर । यथा हि पांथं गच्छंतं पथि कश्चित्पथि स्थितः

ഹേ വാനരാ! ചിലപ്പോൾ ആളുകൾ കൂടിച്ചേരുകയും പിന്നെ മറ്റിടത്തേക്ക് പോകുകയും ചെയ്യുന്നു; വഴിയിൽ നിൽക്കുന്ന ഒരാൾ വഴിയിലൂടെ പോകുന്ന യാത്രക്കാരനെ വഴിമധ്യേ കാണുന്നതുപോലെ.

Verse 50

अहमप्या गमिष्यामि भवद्भिः साकमित्यथ । कंचित्कालं समेतौ तौ पुनरन्यत्र गच्छतः

‘ഞാനും നിങ്ങളോടൊപ്പം വരാം’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവർ മുന്നേറുന്നു; കുറെകാലം ഇരുവരും കൂടെ സഞ്ചരിച്ച്, പിന്നെ വീണ്ടും വേറേവേറെ ഇടങ്ങളിലേക്കു പോകുന്നു.

Verse 51

एवं भार्यासुतादीनां संगमो नश्वरः कपे । शरीरजन्मना साकं मृत्युः संजायते ध्रुवम्

ഹേ കപേ! ഭാര്യയും പുത്രന്മാരും മുതലായവരുമായുള്ള സംഗമം നശ്വരമാണ്; ദേഹജന്മത്തോടൊപ്പം മരണമും നിശ്ചയമായി ജനിക്കുന്നു.

Verse 52

अवश्यंभाविमरणे न हि जातु प्रतिक्रिया । एतच्छरीरपाते तु देही कर्मगतिं गतः

അനിവാര്യമായ മരണത്തിന് ഒരിക്കലും പ്രതിവിധിയില്ല. ഈ ശരീരം വീഴുമ്പോൾ ദേഹി സ്വകർമ്മാനുസൃതമായ ഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 53

प्राप्य पिंडांतरं वत्स पूर्वपिंडं त्यजत्यसौ । प्राणिनां न सदैकत्र वासो भवति वानर

വത്സാ, മറ്റൊരു ദേഹം ലഭിച്ചാൽ അവൻ മുൻദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ഹേ വാനരാ, ജീവികൾക്ക് എന്നും ഒരേ സ്ഥലത്തോ ഒരേ നിലയിലോ വാസമില്ല.

Verse 54

स्वस्वकर्मवशात्सर्वे वियुज्यंते पृथक्पृथक् । यथा प्राणिशरीराणि नश्यंति च भवंति च

സ്വസ്വകർമ്മവശാൽ എല്ലാവരും ഓരോരുത്തരിൽ നിന്ന് വേർപെടുന്നു; ജീവികളുടെ ശരീരങ്ങൾ നശിച്ച് വീണ്ടും ഉത്ഭവിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 55

आत्मनो जन्ममरणे नैव स्तः कपिसत्तम । अतस्त्वमंजनासूनो विशोकं ज्ञानमद्वयं

ഹേ കപിശ്രേഷ്ഠാ, ആത്മാവിന് ജനനമരണങ്ങളില്ല. അതിനാൽ ഹേ അഞ്ജനാസൂനോ, ശോകരഹിതമായ അദ്വൈതജ്ഞാനത്തിൽ നിലകൊൾക.

Verse 56

सद्रूपममलं ब्रह्म चिंतयस्व दिवानिशम् । त्वत्कृतं मत्कृतं कर्म मत्कृतं त्वाकृतं तथा

സത്സ്വരൂപവും നിർമലവും ആയ ബ്രഹ്മത്തെ രാവും പകലും ധ്യാനിക്ക. കൂടാതെ അറിയുക—നീ ചെയ്ത കർമ്മം എന്റേതാകുന്നു; ഞാൻ ചെയ്ത കർമ്മം നിന്റേതാകുന്നു.

Verse 57

मल्लिंगस्थापनं तस्मात्त्वल्लिंग स्थापनं कपे । मुहूर्तातिक्रमाल्लिंगं सैकतं सीतया कृतम्

അതുകൊണ്ട്, ഹേ വാനരാ, എന്റെ ലിംഗസ്ഥാപനം തന്നേ നിന്റെ ലിംഗസ്ഥാപനമായിരിക്കട്ടെ. മുഹൂർത്തം കടന്നുപോകാനിരിക്കെ സീത മണലാൽ ലിംഗം നിർമ്മിച്ചു.

Verse 58

मयात्र स्थापितं तस्मात्कोपं दुःखं च मा कुरु । कैलासादागतं लिंगं स्थापयास्मिच्छुभे दिने

ഞാൻ ഇവിടെ ഇതിനെ സ്ഥാപിച്ചതിനാൽ കോപവും ദുഃഖവും ചെയ്യരുത്. ഈ ശുഭദിനത്തിൽ കൈലാസത്തിൽ നിന്നെത്തിയ ലിംഗം ഞാൻ സ്ഥാപിക്കും.

Verse 59

तव नाम्ना त्विदं लिंगं यातु लोकत्रये प्रथाम् । हनूमदीश्वरं दृष्ट्वा द्रष्टव्यो राघवेश्वरः

നിന്റെ നാമത്തിൽ ഈ ലിംഗം ത്രിലോകത്തിലും പ്രസിദ്ധിയാകട്ടെ. ഹനൂമദീശ്വരനെ ദർശിച്ച ശേഷം രാഘവേശ്വരനെയും ദർശിക്കണം.

Verse 60

ब्रह्मराक्षसयूथानि हतानि भवता कपे । अतः स्वनाम्ना लिंगस्य स्थापनात्त्वं प्रमोक्ष्यसे

ഹേ കപി, നിനാൽ ബ്രഹ്മരാക്ഷസരുടെ കൂട്ടങ്ങൾ വധിക്കപ്പെട്ടു. അതിനാൽ നിന്റെ നാമത്തിൽ ലിംഗം സ്ഥാപിക്കുന്നതിലൂടെ നീ പൂർണ്ണമായി വിമുക്തനാകും.

Verse 61

स्वयं हरेण दत्तं तु हनूमन्नामकं शिवम् । संपश्यन्रामनाथं च कृतकृत्यो भवेन्नरः

ഹനൂമന്നാമകമായ ആ ശിവലിംഗം സ്വയം ഹരിയാണ് നൽകിയതു. അതിനെയും രാമനാഥനെയും ദർശിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ കൃതകൃത്യനാകുന്നു.

Verse 62

योजनानां सहस्रेऽपि स्मृत्वा लिंगं हनूमतः । रामनाथेश्वरं चापि स्मृत्वा सायुज्यमाप्नुयात्

ആയിരം യോജന ദൂരത്തിലിരുന്നാലും ഹനുമാൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ലിംഗം സ്മരിക്കുകയും രാമനാഥേശ്വരനെയും സ്മരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഭക്തൻ ശിവസായുജ്യം—ശിവനോടുള്ള പരമ ഐക്യം—പ്രാപിക്കും.

Verse 63

तेनेष्टं सर्वयज्ञैश्च तपश्चाकारि कृत्स्नशः । येन दृष्टौ महादेवौ हनूमद्राघवेश्वरौ

ആ ദർശന-ഭക്തിയാൽ എല്ലാ യജ്ഞങ്ങളും ചെയ്തതുപോലെയാകും; എല്ലാ തപസ്സുകളും പൂർണ്ണമാകും; കാരണം അതിനാൽ ഹനൂമദീശ്വരനും രാഘവേശ്വരനും എന്ന രണ്ടു മഹാദേവന്മാർ ദർശനമാകുന്നു.

Verse 64

हनूमता कृतं लिंगं यच्च लिंगं मया कृतम् । जानकीयं च यल्लिंगं यल्लिंगं लक्ष्मणेश्वरम्

ഇവിടെ ഹനുമാൻ ചെയ്ത ലിംഗം, ഞാൻ ചെയ്ത ലിംഗം, ജാനകി (സീത) ചെയ്ത ലിംഗം, കൂടാതെ ലക്ഷ്മണേശ്വരം എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ ലിംഗം—ഇവയെല്ലാം പുണ്യസ്വരൂപങ്ങളാണ്.

Verse 65

सुग्रीवेण कृतं यच्च सेतुकर्त्रा नलेन च । अंगदेन च नीलेन तथा जांबवता कृतम्

സുഗ്രീവൻ ചെയ്ത ലിംഗം, സേതു നിർമ്മാതാവായ നലൻ ചെയ്ത ലിംഗം, കൂടാതെ അംഗദൻ, നീലൻ, ജാംബവാൻ ചെയ്ത ലിംഗങ്ങളും ഇവിടെ ഉണ്ട്.

Verse 66

विभीषणेन यच्चापि रत्नलिंगं प्रतिष्ठितम् । इन्द्राद्यैश्च कृतं लिंगं यच्छेषाद्यैः प्रतिष्ठितम्

വിഭീഷണൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ച രത്നലിംഗവും (ഇവിടെ ഉണ്ട്); ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാർ ചെയ്ത ലിംഗവും, ശേഷാദികൾ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ലിംഗവും (ഇവിടെ ഉണ്ട്).

Verse 67

इत्येकादशरूपोऽयं शिवः साक्षाद्विभासते । सदा ह्येतेषु लिंगेषु संनिधत्ते महेश्वरः

ഇങ്ങനെ ഇവിടെ ശിവൻ സാക്ഷാൽ ഏകാദശ രൂപങ്ങളായി പ്രകാശിക്കുന്നു. മഹേശ്വരൻ സദാ ഈ ലിംഗങ്ങളിൽ സന്നിധിയായി വസിക്കുന്നു.

Verse 68

तत्स्वपापौघशुद्ध्यर्थं स्थापयस्व महेश्वरम् । अथ चेत्त्वं महाभाग लिंगमुत्सादयिष्यसि

അതുകൊണ്ട് നിന്റെ പാപസമൂഹത്തിന്റെ ശുദ്ധിക്കായി മഹേശ്വരനെ സ്ഥാപിക്കൂ. എന്നാൽ ഹേ മഹാഭാഗ, നീ ഈ ലിംഗം നീക്കുവാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നുവെങ്കിൽ—

Verse 69

मयात्र स्थापितं वत्स सीतया सैकतं कृतम् । स्थापयिष्यामि च ततो लिंगमेतत्त्वया कृतम्

വത്സാ, ഞാൻ ഇവിടെ (ഒരു ലിംഗം) സ്ഥാപിച്ചു; സീത മണലാൽ ഒരു ലിംഗം നിർമ്മിച്ചു. അതിനുശേഷം നീ നിർമ്മിച്ച ഈ ലിംഗവും ഞാൻ സ്ഥാപിക്കും.

Verse 70

पातालं सुतलं प्राप्य वितलं च रसातलम् । तलातलं च तदिदं भेदयित्वा तु तिष्ठति

ഈ (ലിംഗം) പാതാളവും സുതലവും വരെ എത്തി, വിതലം, രസാതലം, തലാതലം എന്നിവയും ഭേദിച്ച്—അധോലോകങ്ങളെ ചീറി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 71

प्रतिष्ठितं मया लिंगं भेत्तुं कस्य बलं भवेत् । उत्तिष्ठ लिंगमुद्वास्य मयैतत्स्थापितं कपे

ഈ ലിംഗം ഞാൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതാണ്—ഇത് തകർക്കാൻ ആരുടെ ബലം മതിയാകും? എഴുന്നേൽക്കൂ; ലിംഗം നീക്കാനുള്ള ശ്രമം ഉപേക്ഷിക്കൂ. ഹേ കപേ, ഇത് ഞാൻ തന്നെയാണ് സ്ഥാപിച്ചത്.

Verse 72

त्वया समाहृतं लिंगं स्थापयस्वाशु मा शुचः । इत्युक्तस्तं प्रणम्याथाज्ञातसत्त्वोऽथ वानरः

“നീ കൊണ്ടുവന്ന ലിംഗം വേഗം പ്രതിഷ്ഠിക്ക; ദുഃഖിക്കരുത്.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ വാനരവീരൻ അദ്ദേഹത്തെ നമസ്കരിച്ചു; തന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അന്നും പൂർണ്ണമായി വെളിവാകാതെ തന്നെ പ്രവർത്തിയിൽ ഏർപ്പെട്ടു।

Verse 73

उद्वासयामि वेगेन सैकतं लिंगमुत्त मम् । संस्थापयामि कैलासादानीतं लिंगमादरात्

“ഞാൻ വേഗത്തിൽ ആ ഉത്തമമായ മണൽ-ലിംഗം നീക്കുകയും, കൈലാസത്തിൽ നിന്ന് കൊണ്ടുവന്ന ലിംഗം ഭക്തിയോടെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുകയും ചെയ്യും।”

Verse 74

उद्वासने सैकतस्य कियान्भारो भवेन्मम । चेतसैवं विचार्यायं हनूमान्मारुता त्मजः

“മണലാൽ നിർമ്മിച്ച രൂപം നീക്കുന്നതിൽ എനിക്ക് എന്ത് ഭാരമുണ്ടാകും?” എന്ന് മനസ്സിൽ വിചാരിച്ച് മാർുതാത്മജൻ ഹനുമാൻ പ്രവർത്തിക്കാൻ ഒരുങ്ങി।

Verse 75

पश्यतां सर्वदेवानां मुनीनां कपिरक्षसाम् । पश्यतो रामचन्द्रस्य लक्ष्मणस्यापि पश्यतः

സകല ദേവന്മാരും മുനിമാരും വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും നോക്കിനിൽക്കുമ്പോൾ—രാമചന്ദ്രനും ലക്ഷ്മണനും കൂടി നോക്കിനിൽക്കുമ്പോൾ—

Verse 76

पश्यंत्या अपि वैदेह्या लिंगं तत्सैकतं बलात् । पाणिना सर्वयत्नेन जग्राह तरसा बली

വൈദേഹി (സീത) നോക്കിനിൽക്കുമ്പോഴേക്കും ആ ബലവാൻ സർവ്വശ്രമവും ചെലുത്തി, മഹാ വേഗത്തോടെ, തന്റെ കൈകൊണ്ട് ആ മണൽ-ലിംഗം ബലമായി പിടിച്ചു।

Verse 77

यत्नेन महता चायं चालयन्नपि मारुतिः । नालं चालयितुं ह्यासीत्सैकतं लिंगमोजसा

മഹത്തായ പരിശ്രമത്തോടെ മാർുതി അതിനെ നീക്കാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും, തന്റെ ശക്തിയുണ്ടായിരുന്നിട്ടും മണലാൽ നിർമ്മിതമായ ആ ലിംഗം കുലുക്കാൻ പോലും കഴിയാതെ പോയി।

Verse 78

ततः किलकिलाशब्दं कुर्वन्वानरपुंगवः । पुच्छमुद्यम्य पाणिभ्यां निरास्थत्तन्निजौजसा

അപ്പോൾ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ വലിയ കിളകിള ശബ്ദം മുഴക്കി, വാൽ ഉയർത്തി ഇരുകൈകളാലും തന്റെ ബലത്തോടെ അതിനെ അടിച്ചു തള്ളാൻ തുടങ്ങി।

Verse 79

इत्यनेकप्रकारेण चाल यन्नपि वानरः । नैव चालयितुं शक्तो बभूव पवनात्मजः

ഇങ്ങനെ പലവിധത്തിൽ നീക്കാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും, പവനപുത്രനായ ആ വാനരന് അതിനെ ഒട്ടും കുലുക്കാൻ പോലും കഴിയാതെ പോയി।

Verse 80

तद्वेष्टयित्वा पुच्छेन पाणिभ्यां धरणीं स्पृशन् । उत्पपाताथ तरसा व्योम्नि वायुसुतः कपिः

ആ ലിംഗത്തെ വാലാൽ ചുറ്റിപ്പിടിച്ച്, ഇരുകൈകളാൽ ഭൂമിയെ സ്പർശിച്ചുകൊണ്ട്, വായുപുത്രനായ കപി വേഗത്തിൽ ആകാശത്തിലേക്ക് ചാടിപ്പോയി।

Verse 81

कंपयन्स धरां सर्वां सप्तद्वीपां सपर्वतम् । लिंगस्य क्रोशमात्रे तु मूर्च्छितो रुधिरं वमन्

ഏഴു ദ്വീപുകളും പർവതങ്ങളും ഉൾപ്പെട്ട സമസ്ത ഭൂമിയെയും കുലുക്കിക്കൊണ്ട്, ആ ലിംഗത്തെ ഒരു ക്രോശമാത്രം മാത്രമേ വലിച്ചുനീക്കാൻ കഴിഞ്ഞുള്ളൂ; പിന്നെ ബോധംകെട്ട് രക്തം ഛർദ്ദിച്ചു വീണു।

Verse 82

पपात हनुमान्विप्राः कंपितांगो धरातले । पततो वायुपुत्रस्य वक्त्राच्च नयनद्वयात्

ഹേ വിപ്രന്മാരേ! ഹനുമാൻ വിറയുന്ന ശരീരത്തോടെ ഭൂമിയിൽ വീണു. വായുപുത്രൻ പതിച്ചപ്പോൾ അവന്റെ വായിലും ഇരുകണ്ണുകളിലും നിന്ന് രക്തം ഒഴുകി.

Verse 83

नासापुटाच्छ्रोत्ररंध्रादपानाच्च द्विजोत्तमाः । रुधिरौघः प्रसुस्राव रक्तकुण्ड मभूच्च तत्

ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ! അവന്റെ മൂക്കുതുളകളിൽ നിന്നും ചെവിത്തുളകളിൽ നിന്നും അധോഭാഗത്തിൽ നിന്നും രക്തപ്രവാഹം കുത്തൊഴുകി; അവിടെ രക്തകുണ്ഡം തന്നെ രൂപപ്പെട്ടു.

Verse 84

ततो हाहाकृतं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । धावंतौ कपिभिः सार्द्धमुभौ तौ रामलक्ष्मणौ

അപ്പോൾ ദേവരും അസുരരും മനുഷ്യരും—എല്ലായിടത്തും ‘ഹാഹാ’ എന്ന വിലാപം മുഴങ്ങി. വാനരസേനയോടൊപ്പം ആ ഇരുവരും—രാമനും ലക്ഷ്മണനും—ഓടിച്ചെന്നു.

Verse 85

जानकीसहितौ विप्रा ह्यास्तां शोकाकुलौ तदा । सीतया सहितौ वीरौ वानरैश्च महाबलौ

ഹേ വിപ്രന്മാരേ! അപ്പോൾ ആ രണ്ടു വീരന്മാർ ജാനകി (സീത)യോടൊപ്പം, മഹാബല വാനരന്മാർ ചുറ്റിനിൽക്കെ, ശോകാകുലരായി അവിടെ തന്നെ നിന്നു.

Verse 86

रुरुचाते तदा विप्रा गन्धमादनपर्वते । यथा तारागणयुतौ रजन्यां शशि भास्करौ

ഹേ വിപ്രന്മാരേ! അപ്പോൾ ഗന്ധമാദന പർവതത്തിൽ ആ ഇരുവരും അതിവിശദമായി പ്രകാശിച്ചു; രാത്രിയിൽ നക്ഷത്രഗണങ്ങളോടുകൂടെ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ഒരുമിച്ച് തിളങ്ങുന്നതുപോലെ.

Verse 87

ददर्शतुर्हनूमंतं चूर्णीकृतकलेवरम् । मूर्च्छितं पतितं भूमौ वमन्तं रुधिरं मुखात्

അവർ ഹനുമാനെ കണ്ടു—ദേഹം ചൂർണ്ണമായി തകർന്നു, മൂർച്ചിച്ച് ഭൂമിയിൽ വീണു കിടന്ന്, വായിൽ നിന്ന് രക്തം ഛർദ്ദിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 88

विलोक्य कपयः सर्वे हाहाकृत्वाऽपतन्भुवि । कराभ्यां सदयं सीता हनूमंतं मरुत्सुतम्

ഇത് കണ്ട എല്ലാ വാനരരും ഹാഹാകാരം ചെയ്ത് ഭൂമിയിൽ വീണു. കരുണയോടെ സീത തന്റെ കൈകളാൽ മാരുതിസുതനായ ഹനുമാനെ സ്പർശിച്ചു।

Verse 89

ताततातेति पस्पर्श पतितं धरणीतले । रामोऽपि दृष्ट्वा पतितं हनूमंतं कपीश्वरम्

അവൾ ‘താതാ! താതാ!’ എന്ന് കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ധരണീതലത്തിൽ വീണുകിടന്ന അവനെ സ്പർശിച്ചു. രാമനും കപീശ്വരനായ ഹനുമാൻ വീണുകിടക്കുന്നത് കണ്ടു ദുഃഖത്തിൽ വിങ്ങി।

Verse 90

आरोप्यांकं स्वपाणिभ्यामाममर्श कलेवरम् । विमुंचन्नेत्रजं वारि वायुजं चाव्रवीद्द्विजाः

സ്വന്തം കൈകളാൽ അവനെ മടിയിൽ എടുത്തിരുത്തി (രാമൻ) സ്നേഹത്തോടെ അവന്റെ ദേഹം തഴുകി. കണ്ണുനീർ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ട് വായുപുത്രനായ ഹനുമാനോട് പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജന്മാരേ।