Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 88

हृदयान्तर्जले जाप्या प्राणायामोऽथवा नृप । गायत्री वैष्णवी चैव सौरी शैवी यदृच्छया । तेऽपि पापैः प्रमुच्यन्त इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

hṛdayāntarjale jāpyā prāṇāyāmo'thavā nṛpa | gāyatrī vaiṣṇavī caiva saurī śaivī yadṛcchayā | te'pi pāpaiḥ pramucyanta ityevaṃ śaṅkaro'bravīt

ഹേ നൃപ! ഹൃദയത്തിലെ ‘അന്തര്ജലം’ കൊണ്ടുള്ള ജപമാകട്ടെ, അല്ലെങ്കിൽ പ്രാണായാമമാകട്ടെ; കൂടാതെ ഗായത്രി—വൈഷ്ണവീ, സൗരീ, ശൈവീ—ഏതായാലും, ശ്രദ്ധയോടെ സ്വാഭാവികമായി അനുഷ്ഠിച്ചാൽ, അവരും പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തരാകും. ഇങ്ങനെ ശങ്കരൻ അരുളിച്ചെയ്തു.

hṛdaya-antar-jalein the water within the heart
hṛdaya-antar-jale:
Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Roothṛdaya (प्रातिपदिक) + antara (प्रातिपदिक) + jala (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन — Neuter, Locative, Singular; तत्पुरुष (hṛdayasya antare jale)
jāpyāto be muttered/recited (as japa)
jāpyā:
Viśeṣaṇa (Predicate qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootjāpya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Neuter, Nominative, Singular (predicate adjective; understood with 'japaḥ/karma')
prāṇāyāmaḥbreath-control
prāṇāyāmaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootprāṇāyāma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Masculine, Nominative, Singular; तत्पुरुष (prāṇānām āyāmaḥ/niyamaḥ)
athavāor
athavā:
Sambandha (Alternative/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootathavā (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive particle)
nṛpaO king
nṛpa:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootnṛpa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन — Masculine, Vocative, Singular
gāyatrīGāyatrī (mantra/metre)
gāyatrī:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootgāyatrī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Feminine, Nominative, Singular
vaiṣṇavīVaiṣṇava (related to Viṣṇu)
vaiṣṇavī:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootvaiṣṇavī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Feminine, Nominative, Singular
caand
ca:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-निपात (conjunction/particle)
evaindeed/only
eva:
Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-निपात (restrictive/emphatic particle)
saurīSaura (related to Sūrya)
saurī:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootsaurī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Feminine, Nominative, Singular
śaivīŚaiva (related to Śiva)
śaivī:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootśaivī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Feminine, Nominative, Singular
yadṛcchayāby chance/spontaneously
yadṛcchayā:
Hetu/Karaṇa (Cause/Instrument/हेतु/करण)
TypeNoun
Rootyadṛcchā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन — Feminine, Instrumental, Singular (अव्ययीभावार्थे: 'by chance')
tethey
te:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन — Masculine, Nominative, Plural (pronoun)
apialso/even
api:
Sambandha (Addition/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
Formसमुच्चय/अपि-निपात (particle: also/even)
pāpaiḥfrom sins
pāpaiḥ:
Apādāna (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootpāpa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन — Neuter, Instrumental, Plural (ablatival sense with passive: 'from sins')
pramucyanteare released/freed
pramucyante:
Kriyā (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootpra + muc (धातु)
Formलट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, बहुवचन, आत्मनेपद — Present Indicative, 3rd person, Plural, Ātmanepada (passive-like sense: 'are freed')
itithus
iti:
Sambandha (Quotation marker/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formउद्धरण/इति-निपात (quotative particle)
evamin this way
evam:
Sambandha (Manner/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootevam (अव्यय)
Formप्रकारार्थक-अव्यय (adverb: in this manner)
śaṅkaraḥŚaṅkara (Śiva)
śaṅkaraḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootśaṅkara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Masculine, Nominative, Singular
abravītsaid/spoke
abravīt:
Kriyā (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootbrū (धातु)
Formलङ् (अनद्यतन-भूत), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद — Imperfect, 3rd person, Singular, Parasmaipada

Śaṅkara (Śiva)

Tirtha: Revā-tīrtha (contextual)

Type: kshetra

Listener: Nṛpa (King)

Scene: Śaṅkara instructs a king; behind them a riverbank suggests pilgrimage, while a subtle inner-lotus/heart motif and breath-flow lines symbolize antar-jala and prāṇāyāma; three radiant forms (Viṣṇu, Sūrya, Śiva) indicate the three Gāyatrīs.

Ś
Śaṅkara (Śiva)
G
Gāyatrī
V
Vaiṣṇavī
S
Saurī
Ś
Śaivī
P
Prāṇāyāma

FAQs

Sincere inward practice—japa and prāṇāyāma—purifies; devotion can function as an inner tīrtha even beyond external conditions.

The broader Revā Khaṇḍa tīrtha setting remains in view, but this verse emphasizes the ‘inner tīrtha’ of the heart alongside pilgrimage.

Perform japa (including Gāyatrī in Vaiṣṇavī/Saurī/Śaivī forms) or practice prāṇāyāma; these are stated to remove sins.