Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 98

Devanagari script

पादुकोपानहौ छत्रं पुण्यानि व्यञ्जनानि च । पादाभ्यङ्गं शिरोऽभ्यङ्गं स्नानं शय्यासनानि च

Transliteration

pādukopānahau chatraṃ puṇyāni vyañjanāni ca | pādābhyaṅgaṃ śiro'bhyaṅgaṃ snānaṃ śayyāsanāni ca

Translation

പാദുകയും ചെരിപ്പും, കുട, പുണ്യകരമായ ഭക്ഷണങ്ങൾ; പാദാഭ്യംഗം, ശിരോഭ്യംഗം, സ്നാനം, കൂടാതെ ശയ്യയും ആസനവും ദാനം—ഇവയും പുണ്യദായക അർപ്പണങ്ങളാണ്.

Word by Word

• पादुक: sandals
• पादुक: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पादुका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन; समासपूर्वपद (द्वन्द्वसमासे)

• उपानहौ: shoes/footwear (pair)
• उपानहौ: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: उपानह् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), द्विवचन; पादुक-उपानहौ इति इतरेतर-द्वन्द्वः (द्विवचन)

• छत्रम्: umbrella
• छत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: छत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• पुण्यानि: meritorious; auspicious
• पुण्यानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), बहुवचन; विशेषणम् (व्यञ्जनानि)

• व्यञ्जनानि: condiments; side-dishes
• व्यञ्जनानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: व्यञ्जन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha/Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• पादाभ्यङ्गम्: foot-massage/anointing of the feet
• पादाभ्यङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पाद + अभ्यङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (प्रयोगे नपुंसकं सामान्यं), द्वितीया (कर्म), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (पादयोः अभ्यङ्गः)

• शिरः: head
• शिरः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शिरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; सन्ध्यन्तरगतं (शिरोऽभ्यङ्गम्)

• अभ्यङ्गम्: anointing/massage
• अभ्यङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अभ्यङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (प्रयोगे नपुंसकं), द्वितीया (कर्म), एकवचन; शिरः + अभ्यङ्गम् इति षष्ठी-तत्पुरुषार्थः (शिरसः अभ्यङ्गः)

• स्नानम्: bath
• स्नानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्नान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• शय्या: bed
• शय्या: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शय्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासपूर्वपद (द्वन्द्वसमासे)

• आसनानि: seats (bed and seats)
• आसनानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: आसन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), बहुवचन; शय्या-आसनानि इति समाहार-द्वन्द्वः (एकवचन अपेक्षितं, परन्तु बहुवचनप्रयोगः—वस्तुसमूहः)

• च: and
• च: Sambandha/Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

Speaker

Unspecified (Revā Khaṇḍa instructional voice)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā-yātrā (Narmadā pilgrimage)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A dharmaśālā by the river distributes sandals and umbrellas; volunteers offer head/foot oil-massage and prepare bathing; beds and low seats are arranged for weary pilgrims; trays of wholesome foods are served.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Charity includes both objects and compassionate service—relieving fatigue and supporting dignity is praised as puṇya.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Revā (Narmadā) milieu is implied; the verse emphasizes dharmic giving rather than a particular tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

Dāna of footwear, umbrella, food, beds/seats, and sevā acts like oil-massage and arranging baths.