Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 35

Devanagari script

मास्यर्बुदं द्वितीये तु तृतीये चेन्द्रियैर्युतः । आकाशाल्लाघवं सौक्ष्म्यं शब्दं श्रोत्रबलादिकम् । वायोस्तु स्पर्शनं चेष्टां दहनं रौक्ष्यमेव च

Transliteration

māsyarbudaṃ dvitīye tu tṛtīye cendriyairyutaḥ | ākāśāllāghavaṃ saukṣmyaṃ śabdaṃ śrotrabalādikam | vāyostu sparśanaṃ ceṣṭāṃ dahanaṃ raukṣyameva ca

Translation

രണ്ടാം മാസത്തിൽ ഗർഭം അർബുദസദൃശമായ ഒരു കട്ടയായി മാറുന്നു; മൂന്നാം മാസത്തിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ യുക്തമാകുന്നു. ആകാശതത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ലഘുത്വം, സൂക്ഷ്മത, ശബ്ദം, ശ്രവണബലം മുതലായവ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; വായുതത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് സ്പർശം, ചലനം, രൗക്ഷ്യം (ഉണക്കം) ജനിക്കുന്നു।

Word by Word

• मासि: in the month
• मासि: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरण (locative of time)

• अर्बुदम्: a swelling/mass (arbuda)
• अर्बुदम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अर्बुद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्मपद (object)

• द्वितीये: in the second (month/stage)
• द्वितीये: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: द्वितीय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; क्रमवाचक विशेषण, अधिकरण

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha/Discourse particle
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle), विरोध/विशेषार्थ

• तृतीये: in the third (month/stage)
• तृतीये: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: तृतीय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; क्रमवाचक विशेषण, अधिकरण

• च: and
• च: Connector
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• इन्द्रियैः: with sense-organs
• इन्द्रियैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; करण (instrument)

• युतः: endowed/connected
• युतः: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: युज् (धातु) + त (कृत् प्रत्यय)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/त-प्रत्यय), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण (युक्तः = endowed)

• आकाशात्: from ether/space
• आकाशात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: आकाश (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; अपादान (source)

• लाघवम्: lightness
• लाघवम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लाघव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्म (acquired quality)

• सौक्ष्म्यम्: subtlety
• सौक्ष्म्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सौक्ष्म्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्म

• शब्दम्: sound
• शब्दम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शब्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्म

• श्रोत्रबलादिकम्: (sound) along with the strength of hearing etc.
• श्रोत्रबलादिकम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: श्रोत्र (प्रातिपदिक) + बल (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (श्रोत्रस्य बलम् इत्यादि), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; विशेषण (शब्दम्)

• वायोः: of/from wind
• वायोः: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: वायु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; सम्बन्ध (genitive: from/of wind)

• तु: indeed
• तु: Sambandha/Discourse particle
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle)

• स्पर्शनम्: touch
• स्पर्शनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्पर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्म

• चेष्टाम्: movement/activity
• चेष्टाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चेष्टा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्म

• दहनम्: burning/heat
• दहनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दहन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्म

• रौक्ष्यम्: roughness/dryness
• रौक्ष्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रौक्ष्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्म

• एव: indeed/only
• एव: Discourse particle
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphatic particle)

• च: and
• च: Connector
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

Speaker

Sūta (deduced for Āvantya Khaṇḍa narrative frame)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā)

Type: river

Visual Art Cues

Scene: A subtle, womb-like cosmic space where ākāśa and vāyu appear as translucent fields; within, a small embryo-form gains faint sense-lines (śrotra, sparśa) as sound-waves and wind-currents spiral around it.

Characters & Entities

• Ākāśa
• Vāyu
• Indriyas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The body’s faculties arise from the cosmic elements, reminding one to live in harmony with divine creation and restrain the senses through dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The setting is the Revā Khaṇḍa connected to the Revā/Narmadā sacred geography, though this verse is primarily cosmological/physiological.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is specified; it is a descriptive teaching about elemental qualities and sensory emergence.