Mantra 13
Rishi: Yājñavalkya (traditional attribution)
Devata: Agni (implicit, explicit in final pāda)
Chandas: Yajus/prose with imperative cadence
Samhita Patha (Devanagari)
ध्रु॒वो॒ऽसि पृथि॒वीं दृ॑ᳪह । ध्रुव॒क्षिद॑स्य॒न्तरि॑क्षं दृᳪह । अच्युत॒क्षिद॑सि॒ दिवं॑ दृᳪह । अ॒ग्नेः पुरी॑षम् असि ॥
Transliteration
dhrúvo 'si pṛthivī́ṃ dṛṃha | dhruvákṣid asy antárikṣaṃ dṛṃha | acyutákṣid asi dívaṃ dṛṃha | agnéḥ purī́ṣam asi ||
Translation
നീ ധ്രുവൻ; ഭൂമിയെ ദൃഢമാക്കുക. നിനക്കു ധ്രുവാസനം ഉണ്ട്; അന്തരിക്ഷത്തെ ദൃഢമാക്കുക. നിനക്കു അചലാസനം ഉണ്ട്; ദ്യൗവിനെ ദൃഢമാക്കുക. നീ അഗ്നിയുടെ ‘പുരീഷ’ (നിറയ്ക്കൽ/പാക്കിംഗ്-ദ്രവ്യം) ആകുന്നു.
Padapatha (Word Analysis)
ध्रुवः । असि । पृथिवीम् । दृंह । ध्रुव-क्षिद् । असि । अन्तरिक्षम् । दृंह । अच्युत-क्षिद् । असि । दिवम् । दृंह । अग्नेः । पुरीषम् । असि ।
Word by Word
ध्रुवःfirm, fixed
ध्रुवः:
कर्तृ (विधेय-विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootध्रुव (प्रातिपदिक) < ध्रु (धातु; स्थैर्ये)
असिyou are
असि:
(सम्बन्ध/अस्ति-क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु; भुवि)
पृथिवीम्the earth
पृथिवीम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
दृंहmake firm; strengthen
दृंह:
(आज्ञार्थक-क्रिया)
TypeVerb
Rootदृंह् (धातु; बले/स्थैर्ये)
ध्रुवक्षिद्having a firm foundation/abode
ध्रुवक्षिद्:
कर्तृ (विधेय-विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootध्रुव-क्षिद् (समास; प्रातिपदिक) [क्षिद् = क्षिति/क्षिद् ‘स्थिर-आधार/निवास’ (वैदिक प्रयोग)]
असिyou are
असि:
(सम्बन्ध/अस्ति-क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु; भुवि)
अन्तरिक्षम्the mid-region; atmosphere
अन्तरिक्षम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
दृंहmake firm; strengthen
दृंह:
(आज्ञार्थक-क्रिया)
TypeVerb
Rootदृंह् (धातु; बले/स्थैर्ये)
अच्युतक्षिद्having an unshaken foundation
अच्युतक्षिद्:
कर्तृ (विधेय-विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootअच्युत-क्षिद् (समास; प्रातिपदिक) [अच्युत = न च्युत ‘अचल’]
असिyou are
असि:
(सम्बन्ध/अस्ति-क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु; भुवि)
दिवम्the heaven; sky
दिवम्:
कर्म
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौ (प्रातिपदिक: द्यौ/दिव)
दृंहmake firm; strengthen
दृंह:
(आज्ञार्थक-क्रिया)
TypeVerb
Rootदृंह् (धातु; बले/स्थैर्ये)
अग्नेःof Agni
अग्नेः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
पुरीषम्filling; (ritual) clay/earth used for packing
पुरीषम्:
कर्तृ/विधेय (असि-सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootपुरीष (प्रातिपदिक)
असिyou are
असि:
(सम्बन्ध/अस्ति-क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु; भुवि)
Entities Mentioned
A
AgniP
Pṛthivī (Earth)A
Antarikṣa (Mid-air)D
Dyauḥ/Div (Heaven)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes