दक्षयज्ञ-प्रसङ्गे देवतानां आश्वासनं तथा दण्डविधानम् | Consolation of the Devas and the Ordinance of Consequences in the Dakṣa-Yajña Episode

Verse 1

ब्रह्मोवाच । श्रीब्रह्मेशप्रजेशेन सदैव मुनिना च वै । अनुनीतश्शंभुरासीत्प्रसन्नः परमेश्वरः

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ശ്രീബ്രഹ്മനും ഈശൻ (രുദ്രൻ) പ്രജാപതിയും മുനിയും പുനഃപുനഃ വിനയത്തോടെ അപേക്ഷിച്ചതിനാൽ പരമേശ്വരൻ ശംഭു പ്രസന്നനായി।

Verse 2

आश्वास्य देवान् विष्ण्वादीन्विहस्य करुणानिधिः । उवाच परमेशानः कुर्वन् परमनुग्रहम्

വിഷ്ണു മുതലായ ദേവന്മാരെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, കരുണാനിധിയായ പരമേശാനൻ മന്ദഹാസത്തോടെ സംസാരിച്ചു; അവർക്കു പരമാനുഗ്രഹം ചൊരിഞ്ഞു।

Verse 3

श्रीमहादेव उवाच । शृणुतं सावधानेन मम वाक्यं सुरोत्तमौ । यथार्थं वच्मि वां तात वां क्रोधं सर्वदासहम्

ശ്രീമഹാദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ സുരോത്തമരേ, എന്റെ വാക്ക് ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുവിൻ. പ്രിയരേ, ഞാൻ യഥാർത്ഥം തന്നെയാകുന്നു പറയുന്നത്; നിങ്ങളുടെ ക്രോധം എപ്പോഴും സഹിക്കുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യാൻ എനിക്ക് കഴിയും.

Verse 4

नाघं तनौ तु बालानां वर्णमेवानुचिंतये । मम मायाभिभूतानां दंडस्तत्र धृतो मया

നിഷ്കളങ്ക ബാലരുടെ ദേഹത്തിൽ ഞാൻ ഒരുദോഷവും ചിന്തിക്കുന്നില്ല; അവരുടെ സ്വഭാവം മാത്രമേ ഞാൻ അനുസ്മരിക്കൂ. എന്നാൽ എന്റെ മായയിൽ അഭിഭൂതരായവരെ നിയന്ത്രിക്കാനായി അവിടെ ഞാൻ ദണ്ഡം സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 5

दक्षस्य यज्ञभंगोयं न कृतश्च मया क्वचित् । परं द्वेष्टि परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति

ദക്ഷന്റെ യാഗഭംഗം ഞാൻ ഒരിക്കലും ചെയ്തിട്ടില്ല. എന്നാൽ പരമേശ്വരനെ ദ്വേഷിക്കുന്നവൻ മറ്റുള്ളവർക്കെതിരേ എന്ത് ഉദ്ദേശിക്കുന്നുവോ അതുതന്നെ അവന്റെ മേൽ തിരിച്ചുവരും.

Verse 6

परेषां क्लेदनं कर्म न कार्यं तत्कदाचन । परं द्वेष्टि परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति

മറ്റുള്ളവരെ വേദനിപ്പിക്കുന്ന പ്രവൃത്തി ഒരിക്കലും ചെയ്യരുത്. മറ്റുള്ളവർക്കെതിരേ ദ്വേഷമോ ഹാനിയോ ചെയ്യുന്നവന് അതേ ഫലം തന്റെ മേൽ തന്നെ തിരിച്ചുവരും.

Verse 7

दक्षस्य यज्ञशीर्ष्णो हि भवत्वजमुखं शिरः । मित्रनेत्रेण संपश्येद्यज्ञभागं भगस्सुरः

ദക്ഷന്റെ യാഗശിരസ് നിശ്ചയമായും ആടുമുഖമുള്ള ശിരസ്സാകട്ടെ. ദേവനായ ഭഗൻ യാഗത്തിലെ തന്റെ ഭാഗം മിത്രന്റെ കണ്ണിലൂടെ മാത്രമേ കാണുകയുള്ളൂ.

Verse 8

पूषाभिधस्सुरस्तातौ दद्भिर्यज्ञसुपिष्टभुक् । याजमानैर्भग्नदंतस्सत्यमेतन्मयोदितम्

പ്രിയേ, പൂഷൻ എന്ന ദേവന്റെ പല്ലുകൾ യജമാനന്മാർ പൊട്ടിച്ചതിനാൽ, അവൻ യാഗഹവിയെ അരച്ച് മാത്രമേ ഭുജിച്ചുള്ളൂ; ഞാൻ പറഞ്ഞത് ഇതേ സത്യം.

Verse 9

बस्तश्मश्रुर्भवेदेव भृगुर्मम विरोध कृत् । देवाः प्रकृतिसर्वांगा ये म उच्छेदनं ददुः

എനിക്കെതിരായി നിന്ന ഭൃഗു തീർച്ചയായും ആട്ടിന്റെ താടി-മീശയുള്ളവനാകട്ടെ. പ്രകൃതിബദ്ധമായ അവയവങ്ങളോടെ എനിക്ക് ഛേദനം (ബഹിഷ്കാരവും അപമാനവും) നൽകിയ ദേവന്മാർ നാശം പ്രാപിക്കട്ടെ.

Verse 10

बाहुभ्यामश्विनौ पूष्णो हस्ताभ्यां कृतवाहकौ । भवंत्वध्वर्यवश्चान्ये भवत्प्रीत्या मयोदितम्

അശ്വിനീകുമാരന്മാർ നിന്റെ ഭുജങ്ങളാകട്ടെ; പൂഷൻ നിന്റെ പോഷകനാകട്ടെ; കൈകൾ യാഗോപകരണങ്ങളുടെ വാഹകരാകട്ടെ. അധ്വര്യുക്കളും മറ്റു ഋത്വിജന്മാരും നിന്റെ സേവകരായി നിലകൊള്ളട്ടെ—നിന്റെ പ്രീതിക്കായി ഞാൻ ഇങ്ങനെ പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 11

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा परमेशानो विरराम दयान्वितः । चराचरपतिर्देवः सम्राट् वेदानुसारकृत्

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം കരുണാസ്വഭാവനായ പരമേശ്വരൻ മൗനമായി. ആ ദേവൻ ചരാചരങ്ങളുടെ അധിപതി സമ്രാട്ട്; വേദാനുസാരമായിട്ടേ പ്രവർത്തിക്കൂ.

Verse 12

तदा सर्व सुराद्यास्ते श्रुत्वा शंकरभाषितम् । साधुसाध्विति संप्रोचुः परितुष्टाः सविष्ण्वजाः

അപ്പോൾ എല്ലാ ദേവന്മാരും ദിവ്യജനങ്ങളും ശങ്കരന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ‘സാധു! സാധു!’ എന്നു വിളിച്ചു; വിഷ്ണുവിന്റെ അനുയായികളോടുകൂടി അവർ എല്ലാവരും പരമ സന്തുഷ്ടരായി.

Verse 13

ततश्शंभुं समामंत्र्य मया विष्णुस्सुरर्षिभिः । भूयस्तद्देवयजनं ययौ च परया मुदा

അപ്പോൾ ശംഭുവിനെ (ഭഗവാൻ ശിവനെ) വിധിപൂർവ്വം അനുമതി വാങ്ങി, വിഷ്ണു—എന്നോടും ദേവർഷികളോടും കൂടി—പരമാനന്ദത്തോടെ വീണ്ടും ആ ദേവയാഗത്തിലേക്ക് പോയി।

Verse 14

एवं तेषां प्रार्थनया विष्णुप्रभृतिभिस्सुरैः । ययौ कनखलं शंभुर्यज्ञवाटं प्रजापतेः

ഇങ്ങനെ വിഷ്ണു മുതലായ ദേവന്മാരുടെ പ്രാർത്ഥനയാൽ ശംഭു കനഖലത്തിലേക്ക്, പ്രജാപതി (ദക്ഷൻ)യുടെ യാഗവാടത്തിലേക്ക് പോയി।

Verse 15

रुद्रस्तदा ददर्शाथ वीरभद्रेण यत्कृतम् । प्रध्वंसं तं क्रतोस्तत्र देवर्षीणां विशेषतः

അപ്പോൾ രുദ്രൻ അവിടെ വീരഭദ്രൻ ചെയ്ത നാശം കണ്ടു—ആ യാഗത്തിന്റെ പൂർണ്ണധ്വംസവും, പ്രത്യേകിച്ച് അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന ദേവർഷികളുടെ അപമാനവും വ്യഥയും।

Verse 16

स्वाहा स्वधा तथा पूषा तुष्टिर्धृतिः सरस्वती । तथान्ये ऋषयस्सर्वे पितरश्चाग्नयस्तथा

‘സ്വാഹാ, സ്വധാ, പൂഷാ, തുഷ്ടി, ധൃതി, സരസ്വതി—അതുപോലെ മറ്റു എല്ലാ ഋഷിമാരും, പിതൃഗണങ്ങളും, അഗ്നിദേവതകളും (അവിടെ ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു).’

Verse 17

येऽन्ये च बहवस्तत्र यक्षगंधवर्राक्षसाः । त्रोटिता लुंचिताश्चैव मृताः केचिद्रणाजिरे

അവിടെ അനേകം മറ്റ് യക്ഷന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും ചതഞ്ഞും കീറിപ്പറിഞ്ഞും പോയി; ചിലർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ തന്നെ മരിക്കുകയും ചെയ്തു।

Verse 18

यज्ञं तथाविधं दृष्ट्वा समाहूय गणाधिपम् । वीरभद्रं महावीरमुवाच प्रहसन् प्रभुः

അങ്ങനെ ഒരുക്കിയ യജ്ഞം കണ്ടപ്പോൾ പ്രഭു തന്റെ ഗണാധിപനായ മഹാവീരൻ വീരഭദ്രനെ വിളിച്ചു വരുത്തി, പുഞ്ചിരിയോടെ അവനോട് അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 19

वीरभद्र महाबाहो किं कृतं कर्म ते त्विदम् । महान्दंडो धृतस्तात देवर्ष्यादिषु सत्वरम्

ഹേ മഹാബാഹു വീരഭദ്രാ! നീ ചെയ്ത ഈ കർമ്മം എന്ത്? പ്രിയ വത്സാ, ദേവർഷിമാരാദികളോടു നീ അതിവേഗം കടുത്ത ദണ്ഡം ഉയർത്തിയിരിക്കുന്നു.

Verse 20

दक्षमानय शीघ्रं त्वं येनेदं कृतमीदृशम् । यज्ञो विलक्षणस्तात यस्येदं फलमीदृशम्

ദക്ഷനെ ഉടൻ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക—ഇത് ഇങ്ങനെ സംഭവിപ്പിച്ചതവനെ. വത്സാ, ഈ യജ്ഞം സത്യത്തിൽ വിചിത്രമാണ്; അതിന്റെ ഫലവും ഇങ്ങനെ തന്നെയായി.

Verse 21

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तश्शंकरेण वीरभद्रस्त्वरान्वितः । कबंधमानयित्वाग्रे तस्य शंभोरथाक्षिपत्

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ശങ്കരൻ ഇങ്ങനെ കല്പിച്ചതോടെ വീരഭദ്രൻ അതിവേഗം പ്രവർത്തിച്ചു. തലമറ്റ കബന്ധം മുന്നിൽ കൊണ്ടുവന്ന്, ശ്രീശംഭുവിന്റെ മുമ്പിൽ എറിഞ്ഞുവിട്ടു.

Verse 22

विशिरस्कं च तं दृष्ट्वा शंकरो लोकशंकरः । वीरभद्रमुवाचाग्रे विहसन्मुनिसत्तम

അവനെ ശിരഛേദിതനായി കണ്ട ലോകമംഗളകരനായ ശങ്കരൻ മന്ദഹസിച്ച് എല്ലാവരുടെ മുമ്പിൽ വീരഭദ്രനോടു പറഞ്ഞു.

Verse 23

शिरः कुत्रेति तेनोक्ते वीरभद्रोऽब्रवीत्प्रभुः । मया शिरो हुतं चाग्नौ तदानीमेव शंकर

അവൻ “ശിരസ് എവിടെ?” എന്നു ചോദിച്ചപ്പോൾ, പ്രഭു വീരഭദ്രൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ ശങ്കരാ, ഞാൻ ഇപ്പോഴേ ആ ശിരസ് അഗ്നിയിൽ ഹുതമായി അർപ്പിച്ചു.”

Verse 24

इति श्रुत्वा वचस्तस्य वीरभद्रस्य शंकरः । देवान् तथाज्ञपत्प्रीत्या यदुक्तं तत्पुरा प्रभुः

വീരഭദ്രന്റെ വാക്കുകൾ ഇങ്ങനെ കേട്ട പ്രഭു ശങ്കരൻ സന്തോഷത്തോടെ ദേവന്മാരോട് കല്പിച്ചു—മുമ്പ് പറഞ്ഞതുപോലെ അതേവിധം പ്രവർത്തിക്കുവിൻ എന്ന്.

Verse 25

विधाय कार्त्स्न्येन च तद्यदाह भगवान् भवः । मया विष्ण्वादयः सर्वे भृग्वादीनथ सत्वरम्

ഭഗവാൻ ഭവൻ (ശിവൻ) അരുളിച്ചെയ്തതുപോലെ എല്ലാം പൂർണ്ണമായി നിർവഹിച്ചു, ഞാൻ ഉടൻ തന്നെ വിഷ്ണു മുതലായ എല്ലാ ദേവന്മാരെയും ഭൃഗു മുതലായ ഋഷിമാരെയും വേഗത്തിൽ വിളിച്ചു കൂട്ടി।

Verse 26

अथ प्रजापतेस्तस्य सवनीयपशोश्शिरः । बस्तस्य संदधुश्शंभोः कायेनारं सुशासनात्

അനന്തരം ശംഭുവിന്റെ ഉത്തമ ആജ്ഞപ്രകാരം, ശിവന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്നൊരു അംശം എടുത്ത്, ആ പ്രജാപതിക്കു യജ്ഞപശു—ആടിന്റെ—ശിരസ് ചേർത്തു കൂട്ടി।

Verse 27

संधीयमाने शिरसि शंभुसद्दृष्टिवीक्षितः । सद्यस्सुप्त इवोत्तस्थौ लब्धप्राणः प्रजापतिः

ശിരസ് ചേർക്കപ്പെടുമ്പോൾ, ശംഭുവിന്റെ ശുഭകൃപാദൃഷ്ടിയാൽ പ്രജാപതി പ്രാണം ലഭിച്ച്, ഉറക്കത്തിൽ നിന്നുണർന്നവനെപ്പോലെ ഉടൻ എഴുന്നേറ്റു।

Verse 28

उत्थितश्चाग्रतश्शंभुं ददर्श करुणानिधिम् । दक्षः प्रीतमतिः प्रीत्या संस्थितः सुप्रसन्नधीः

എഴുന്നേറ്റ് ദക്ഷൻ തന്റെ മുമ്പിൽ കരുണാനിധിയായ ശംഭുവിനെ ദർശിച്ചു. പ്രീതിഭരിതമായ മനസ്സോടെ ആനന്ദത്തിൽ നിലകൊണ്ട് അവൻ നിന്നു—അവന്റെ ബുദ്ധി അത്യന്തം പ്രസന്നമായിരുന്നു.

Verse 29

पुरा हर महाद्वेषकलिलात्माभवद्धि सः । शिवावलोकनात्सद्यश्शरच्चन्द्र इवामलः

മുമ്പ് ഹരനോടുള്ള മഹാദ്വേഷം കൊണ്ട് അവന്റെ അന്തഃകരണം മലിനമായിരുന്നു; എന്നാൽ ശിവദർശനം മാത്രത്താൽ തന്നെ അവൻ ഉടൻ ശരത്ചന്ദ്രനെപ്പോലെ നിർമലനായി.

Verse 30

भवं स्तोतुमना सोथ नाशक्नोदनुरागतः । उत्कंठाविकलत्वाच्च संपरेतां सुतां स्मरन्

അപ്പോൾ ഭവനെ (ശ്രീശിവനെ) സ്തുതിക്കണമെന്നാഗ്രഹിച്ചിട്ടും, സ്നേഹാനുരാഗത്തിൽ ആകുലനായതിനാൽ അവനാൽ സ്തുതിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. സഹിക്കാനാവാത്ത ഉത്കണ്ഠയിൽ വ്യാകുലനായി, ലോകം വിട്ടുപോയ തന്റെ പുത്രിയെ തുടർച്ചയായി സ്മരിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 31

अथ दक्षः प्रसन्नात्मा शिवं लज्जासमन्वितः । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा शंकरं लोकशंकरम्

അപ്പോൾ ദക്ഷന്റെ ഹൃദയം പ്രസന്നവും ശാന്തവും ആയി; എങ്കിലും ലജ്ജയോടുകൂടിയിരുന്നു. അദ്ദേഹം പ്രണാമം ചെയ്ത് ലോകങ്ങൾക്ക് ശാന്തിയും മംഗളവും നൽകുന്ന ശങ്കരശിവനെ സ്തുതിച്ചു.

Verse 32

दक्ष उवाच । नमामि देव वरदं वरेण्यं महेश्वरं ज्ञाननिधिं सनातनम् । नमामि देवाधिपतीश्वरं हरं सदासुखाढ्यं जगदेकबांधवम्

ദക്ഷൻ പറഞ്ഞു—വരദനും വന്ദനീയനുമായ മഹേശ്വരൻ, സനാതന ജ്ഞാനനിധിയായ മഹാദേവനെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു. ദേവാധിപന്മാരുടെയും അധീശ്വരനായ ഹരനെ, നിത്യാനന്ദസമ്പന്നനെയും സർവ്വജഗത്തിന്റെ ഏകബന്ധുവും ആശ്രയവും ആയ പ്രഭുവിനെയും ഞാൻ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു.

Verse 33

नमामि विश्वेश्वर विश्वरूपं पुरातनं ब्रह्मनिजात्मरूपम् । नमामि शर्वं भव भावभावं परात्परं शंकरमानतोमि

ഞാൻ വിശ്വേശ്വരനെ നമസ്കരിക്കുന്നു—അവൻ വിശ്വരൂപൻ, പുരാതനൻ, ബ്രഹ്മസ്വരൂപമായ സ്വന്തം ആത്മസ്വരൂപം. ശർവ്വൻ, ഭവ-ഭാവങ്ങളുടെ അധിഷ്ഠാനം, പരാത്പര ശങ്കരനെ ഞാൻ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു.

Verse 34

देवदेव महादेव कृपां कुरु नमोस्तु ते । अपराधं क्षमस्वाद्य मम शंभो कृपानिधे

ഹേ ദേവദേവ മഹാദേവാ, കൃപ ചെയ്യണമേ; നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ ശംഭോ, കരുണാനിധേ, ഇന്നെന്റെ അപരാധം ക്ഷമിക്കണമേ.

Verse 35

अनुग्रहः कृतस्ते हि दंडव्याजेन शंकर । खलोहं मूढधीर्देव ज्ञातं तत्त्वं मया न ते

ഹേ ശങ്കരാ, ദണ്ഡത്തിന്റെ വ്യാജത്തിൽ നീ എനിക്കു അനുഗ്രഹം തന്നിരിക്കുന്നു. ഹേ ദേവാ, ഞാൻ ദുഷ്ടനും മൂഢബുദ്ധിയുമാണ്; നിന്റെ തത്ത്വം ഞാൻ അറിഞ്ഞില്ല.

Verse 36

अद्य ज्ञातं मया तत्त्वं सर्वोपरि भवान्मतः । विष्णुब्रह्मादिभिस्सेव्यो वेदवेद्यो महेश्वरः

ഇന്ന് ഞാൻ തത്ത്വം അറിഞ്ഞു—നീ തന്നെയാണ് സർവ്വോന്നതൻ. മഹേശ്വരൻ വിഷ്ണു-ബ്രഹ്മാദികളാലും സേവിക്കപ്പെടുന്നു; വേദങ്ങൾ അറിയാൻ തേടുന്നതും അവനെയത്രേ.

Verse 37

साधूनां कल्पवृक्षस्त्वं दुष्टानां दंडधृक्सदा । स्वतंत्रः परमात्मा हि भक्ताभीष्टवरप्रदः

സാധുക്കൾക്കു നീ കല്പവൃക്ഷം; ദുഷ്ടർക്കു നീ എപ്പോഴും ദണ്ഡധാരി. നീ സ്വതന്ത്ര പരമാത്മാവ്; ഭക്തരുടെ അഭീഷ്ട വരങ്ങൾ നൽകുന്നവൻ.

Verse 38

विद्यातपोव्रतधरानसृजः प्रथमं द्विजा । आत्मतत्त्वं समावेत्तुं मुखतः परमेश्वरः

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, പരമേശ്വരൻ ആദ്യം വിദ്യ, തപസ്, വ്രതം ധരിച്ചവരെ സൃഷ്ടിച്ചു; തന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്നുള്ള (ഉപദേശരൂപമായ) വചനത്തിലൂടെ ആത്മതത്ത്വം ശരിയായി അറിയപ്പെടുവാൻ.

Verse 39

सर्वापद्भ्यः पालयिता गोपतिस्तु पशूनिव । गृहीतदंडो दुष्टांस्तान् मर्यादापरिपालकः

അവൻ എല്ലാ ആപത്തുകളിൽ നിന്നും രക്ഷകനാണ്—ജീവികളുടെ ഗോപതി; ഇടയൻ പശുക്കളെ കാക്കുന്നതുപോലെ. ദണ്ഡം കൈകൊണ്ട് ദുഷ്ടരെ നിയന്ത്രിച്ച്, മര്യാദ (ധർമ്മപരിധി) സംരക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 40

मया दुरुक्तविशिखैः प्रविद्धः परमेश्वरः । अमरानतिदीनाशान् मदनुग्रहकारकः

ഞാൻ കഠിനവാക്കുകളുടെ അമ്പുപോലുള്ള മുനകളാൽ പരമേശ്വരനെ വേദനിപ്പിച്ചു—അവൻ അതിദുഃഖിതരായ ദേവന്മാർക്കും ഉപകാരകനും എനിക്കും അനുഗ്രഹദായകനുമാണ്।

Verse 41

स भवान् भगवान् शंभो दीनबंधो परात्परः । स्वकृतेन महार्हेण संतुष्टो भक्तवत्सल

ഹേ ഭഗവാൻ ശംഭോ! നിങ്ങൾ ധന്യനായ പ്രഭു, ദീനരുടെ ബന്ധുവും ആശ്രയവും, പരാത്പരനും ആകുന്നു. ഭക്തവത്സലനായ നിങ്ങൾ സ്വന്തം കൈകളാൽ ചെയ്ത ലളിതമായ അർപ്പണത്തിലും സന്തുഷ്ടനാകുന്നു।

Verse 42

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे दक्षदुःखनिराकरणवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ രണ്ടാം ഗ്രന്ഥമായ രുദ്രസംഹിതയുടെ രണ്ടാം വിഭാഗമായ സതീഖണ്ഡത്തിൽ ‘ദക്ഷദുഃഖനിരാകരണവർണ്ണനം’ എന്ന പേരിലുള്ള നാല്പത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 43

अथ विष्णुः प्रसन्नात्मा तुष्टाव वृषभध्वजम् । बाष्पगद्गदया वाण्या सुप्रणम्य कृतांजलिः

അപ്പോൾ പ്രസന്നഹൃദയനായ വിഷ്ണു വൃഷഭധ്വജനായ മഹേശ്വരനെ സ്തുതിച്ചു. അദ്ദേഹം ആഴത്തിൽ നമസ്കരിച്ചു കൈകൂപ്പി, കണ്ണീരാൽ ഗദ്ഗദിതവും ഭക്തിയാൽ വിറയുന്നതുമായ വാണിയിൽ സംസാരിച്ചു।

Verse 44

विष्णुवाच । महादेव महेशान लोकानुग्रहकारक । परब्रह्म परात्मा त्वं दीनबंधो दयानिधे

വിഷ്ണു പറഞ്ഞു— ഹേ മഹാദേവാ, ഹേ മഹേശാനാ, ലോകങ്ങൾക്ക് അനുഗ്രഹം ചെയ്യുന്നവനേ! നീ തന്നെയാണ് പരബ്രഹ്മം, പരമാത്മാവ്. ഹേ ദീനബന്ധോ, ഹേ ദയാനിധേ!

Verse 45

सर्वव्यापी स्वैरवर्ती वेदवेद्ययशाः प्रभोः । अनुग्रहः कृतस्तेन कृताश्चासुकृता वयम्

പ്രഭു സർവ്വവ്യാപിയും സ്വൈരവർത്തിയും, വേദങ്ങളാൽ അറിയപ്പെടുന്ന മഹിമയുള്ളവനുമാണ്. അവൻ അനുഗ്രഹം ചെയ്തു; ആ കൃപയാൽ ഞങ്ങളും, മുമ്പ് അല്പപുണ്യമുള്ളവരായിരുന്നിട്ടും, യോഗ്യരാക്കപ്പെട്ടു।

Verse 46

दक्षोयं मम भक्तस्त्वां यन्निनिंद खलः पुरा । तत् क्षंतव्यं महेशाद्य निर्विकारो यतो भवान्

ഈ ദക്ഷൻ എന്റെ ഭക്തനാണ്. ആ ദുഷ്ടൻ പണ്ടു നിന്നെ നിന്ദിച്ചതിനെ—ഹേ മഹേശാ—ക്ഷമിക്കണമേ; കാരണം നീ നിർവികാരൻ, പ്രതിക്രിയാതീതൻ ആകുന്നു।

Verse 47

कृतो मयापराधोपि तव शंकर मूढतः । त्वद्गणेन कृतं युद्धं वीरभद्रेण पक्षतः

ഹേ ശങ്കരാ! മോഹവശാൽ ഞാൻ നിനക്കു വിരുദ്ധമായി അപരാധം ചെയ്തു; നിന്റെ പക്ഷത്തിൽ നിന്റെ ഗണങ്ങൾ വീരഭദ്രനോടൊപ്പം യുദ്ധം ചെയ്തു।

Verse 48

त्वं मे स्वामी परब्रह्म दासोहं ते सदाशिव । पोष्यश्चापि सदा ते हि सर्वेषां त्वं पिता यतः

നീ എന്റെ സ്വാമി—പരബ്രഹ്മം, ഹേ സദാശിവാ. ഞാൻ നിന്റെ ദാസൻ; എപ്പോഴും നിനാൽ പോഷിക്കപ്പെടുന്നവൻ, കാരണം നീയേ സർവ്വരുടെയും പിതാവാണ്।

Verse 49

ब्रह्मोवाच । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । स्वतंत्रः परमात्मा त्वं परमेशो द्वयोव्ययः

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവദേവാ, ഹേ മഹാദേവാ, കരുണാസാഗര പ്രഭോ! നീയേ സത്യത്തിൽ സ്വതന്ത്രൻ; നീയേ പരമാത്മാവ്. നീയേ പരമേശ്വരൻ; ദ്വിരൂപമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടാലും അവ്യയൻ.

Verse 50

मम पुत्रोपरि कृतो देवानुग्रह ईश्वर । स्वापमानमगणयन् दक्षयज्ञं समुद्धर

ഹേ ഈശ്വരാ! എന്റെ പുത്രനിൽ ദേവാനുഗ്രഹം ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. നിനക്കുണ്ടായ അപമാനം കണക്കാക്കാതെ, ദക്ഷയജ്ഞം രക്ഷിച്ച് വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കണമേ.

Verse 51

प्रसन्नो भव देवेश सर्वशापान्निराकुरु । सबोधः प्रेरकस्त्वं मे त्वमेवं विनिवारकः

ഹേ ദേവേശാ! പ്രസന്നനാകണമേ; എല്ലാ ശാപങ്ങളും നീക്കണമേ. നീയേ എനിക്ക് ജാഗ്രതയുള്ള മാർഗദർശിയും അന്തഃപ്രേരകനും; അതിനാൽ ഈ ക്ലേശങ്ങൾ തടയാൻ കഴിയുന്നത് നീയേ.

Verse 52

इति स्तुत्वा महेशानं परमं च महामुने । कृतांजलिपुटो भूत्वा विनम्रीकृतमस्तकः

ഇങ്ങനെ പരമേശ്വരനായ മഹേശാനനെ സ്തുതിച്ച ശേഷം, ഹേ മഹാമുനേ, അദ്ദേഹം കൈകൂപ്പി നിന്നു; വിനയത്തോടെ ശിരസ്സ് താഴ്ത്തി।

Verse 53

अथ शक्रादयो देवा लोकपालास्सुचेतसः । तुष्टुवुः शंकरं देवं प्रसन्नमुखपंकजम्

അതിനുശേഷം ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) മുതലായ ദേവന്മാർ—ലോകപാലകർ, ശുദ്ധചിത്തർ—പ്രസന്ന പദ്മമുഖനായ ദേവ ശങ്കരനെ സ്തുതിച്ചു।

Verse 54

ततः प्रसन्नमनसः सर्वे देवास्तथा परे । सिद्धर्षयः प्रजेशाश्च तुष्टुवुः शंकरं मुदा

പിന്നീട് പ്രസന്നമായ മനസ്സോടെ എല്ലാ ദേവന്മാരും, അതുപോലെ മറ്റ് ഉന്നതരും—സിദ്ധർ, ഋഷികൾ, പ്രജേശന്മാർ—ആനന്ദത്തോടെ ശങ്കരനെ സ്തുതിച്ചു।

Verse 55

तथोपदेवनागाश्च सदस्या ब्राह्मणास्तथा । प्रणम्य परया भक्त्या तुष्टुवुश्च पृथक् पृथक्

അതുപോലെ ഉപദേവന്മാരും നാഗന്മാരും, സഭയിൽ കൂടിയിരുന്ന ബ്രാഹ്മണരും—പരമഭക്തിയോടെ നമസ്കരിച്ചു—ഓരോരുത്തരും താന്താന്റെ രീതിയിൽ (പ്രഭുവിനെ) സ്തുതിച്ചു।