देव्याः क्रोधः शक्तिनिर्माणं च (Devī’s Wrath and the Manifestation of the Śaktis)
ഈ അധ്യായത്തിൽ നാരദൻ മഹാദേവിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സംഭവത്തിനു ശേഷമുള്ള അവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് ബ്രഹ്മാവിനോട് ചോദിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് പറയുന്നു—ഗണങ്ങൾ വാദ്യങ്ങൾ മുഴക്കി മഹോത്സവം നടത്തുന്നു; എന്നാൽ ശിവൻ ഒരു ശിരഛേദത്തിനു ശേഷം ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങുന്നു. ഗിരിജാ/ദേവി തീക്ഷ്ണ ക്രോധവും ശോകവും കൊണ്ട് തന്റെ നഷ്ടം വിലപിച്ച്, കുറ്റക്കാരായ ഗണങ്ങളെ നശിപ്പിക്കണമോ അല്ലെങ്കിൽ പ്രളയം ആരംഭിക്കണമോ എന്ന് ചിന്തിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ജഗദംബ ക്ഷണത്തിൽ അനവധി ശക്തികളെ പ്രസവിക്കുന്നു; ആ ശക്തികൾ ദേവിയെ നമസ്കരിച്ചു ആജ്ഞ ചോദിക്കുന്നു. മഹാമായ, ശംഭുശക്തി/പ്രകൃതി സ്വരൂപിണിയായ ദേവി, മടിയില്ലാതെ ലയ-സംഹാരകർമ്മം നടത്തുവാൻ അവർക്കു ദൃഢമായി ആജ്ഞാപിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ ശോകത്തിൽ നിന്ന് ക്രോധത്തിലേക്കുള്ള ഉയർച്ചയും ശക്തികളുടെ ബാഹ്യാവിഷ്കാരവും ലോകക്രമം-വിനാശവേഗം എന്ന സംഘർഷവും വ്യക്തമാകുന്നു.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ब्रह्मन् वद महाप्राज्ञ तद्वृत्तान्तेखिले श्रुते । किमकार्षीन्महादेवी श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞാ! ആ സംഭവങ്ങളുടെ സമഗ്രവൃത്താന്തം കേട്ട ശേഷം, തത്ത്വതഃ സത്യമായി പറയുക—മഹാദേവി എന്തു ചെയ്തു? ഞാൻ യഥാർത്ഥമായി കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു।”
Verse 2
ब्रह्मोवाच । श्रूयतां मुनिशार्दूल कथयाम्यद्य तद्ध्रुवम् । चरितं जगदंबाया यज्जातं तदनंतरम्
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—“ഹേ മുനിശാർദൂലാ, കേൾക്കുക. ഇന്ന് ഞാൻ നിനക്കു ധ്രുവസത്യം പറയുന്നു—ജഗദംബയുടെ പാവനചരിതവും അതിന് പിന്നാലെ ഉടൻ സംഭവിച്ചതും।”
Verse 3
मृदंगान्पटहांश्चैव गणाश्चावादयंस्तथा । महोत्सवं तदा चक्रुर्हते तस्मिन्गणाधिपे
അപ്പോൾ ഗണങ്ങൾ മൃദംഗവും പടഹവും മുഴക്കി; ആ ഗണാധിപൻ ഹതനായപ്പോൾ അവർ മഹോത്സവം ആചരിച്ചു।
Verse 4
शिवोपि तच्छिरश्छित्वा यावद्दुःखमुपाददे । तावच्च गिरिजा देवी चुक्रोधाति मुनीश्वर
ഹേ മുനീശ്വരാ, ശിവനും ആ ശിരസ് ഛേദിച്ച് എത്രകാലം ദുഃഖം അനുഭവിച്ചുവോ, അത്രകാലം ഗിരിജാദേവി അത്യന്തം ക്രോധത്തോടെ നിലകൊണ്ടു।
Verse 5
किं करोमि क्व गच्छामि हाहादुःखमुपागतम् । कथं दुःखं विनश्येतास्याऽतिदुखं ममाधुना
“ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം, എവിടെ പോകണം? അയ്യോ—ദുഃഖം എന്നെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ശോകം എങ്ങനെ നശിക്കും? ഇപ്പോൾ സഹിക്കാനാകാത്ത വേദന എന്നെ മൂടിയിരിക്കുന്നു।”
Verse 6
मत्सुतो नाशितश्चाद्य देवेस्सर्वैर्गणैस्तथा । सर्वांस्तान्नाशयिष्यामि प्रलयं वा करोम्यहम्
ഇന്ന് എല്ലാ ദേവന്മാരും അവരുടെ ഗണങ്ങളോടുകൂടെ എന്റെ പുത്രനെ വധിച്ചു. അതിനാൽ ഞാൻ അവരെ എല്ലാവരെയും നശിപ്പിക്കും; അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ തന്നെ പ്രളയം വരുത്തും.
Verse 7
इत्येवं दुःखिता सा च शक्तीश्शतसहस्रशः । निर्ममे तत्क्षणं क्रुद्धा सर्वलोकमहेश्वरी
ഇങ്ങനെ അത്യന്തം ദുഃഖിതയായ സർവ്വലോകമഹേശ്വരിയായ പരമദേവി, അതേ ക്ഷണത്തിൽ ക്രോധത്തോടെ ലക്ഷക്കണക്കിന് ശക്തികളെ സൃഷ്ടിച്ചു.
Verse 8
निर्मितास्ता नमस्कृत्य जगदंबां शिवां तदा । जाज्वल्यमाना ह्यवदन्मातरादिश्यतामिति
സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ആ ശക്തികൾ അപ്പോൾ ജഗദംബയായ ശിവയെ നമസ്കരിച്ചു; ദീപ്തതേജസ്സോടെ ജ്വലിച്ച് പറഞ്ഞു—“മാതേ, ആജ്ഞാപിക്കണമേ; എന്ത് ചെയ്യണം?”
Verse 9
तच्छुत्वा शंभुशक्तिस्सा प्रकृतिः क्रोधतत्परा । प्रत्युवाच तु तास्सर्वा महामाया मुनीश्वर
ഹേ മുനീശ്വരാ! അത് കേട്ടപ്പോൾ ശംഭുവിന്റെ ശക്തിസ്വരൂപിണിയായ പ്രകൃതി ക്രോധത്തിൽ തൽപരയായി; തുടർന്ന് മഹാമായ അവരെല്ലാവർക്കും മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 10
देव्युवाच । हे शक्तयोऽधुना देव्यो युष्माभिर्मन्निदेशतः । प्रलयश्चात्र कर्त्तव्यो नात्र कार्या विचारणा
ദേവി അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ശക്തികളേ, ഹേ ദേവിമാരേ! ഇപ്പോൾ എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഇവിടെ പ്രളയം വരുത്തുവിൻ; ഇതിൽ ആലോചന വേണ്ട।
Verse 11
देवांश्चैव ऋषींश्चैव यक्षराक्षसकांस्तथा । अस्मदीयान्परांश्चैव सख्यो भक्षत वै हठात्
ഹേ സഖിമാരേ! ദേവന്മാരെയും ഋഷിമാരെയും, യക്ഷ-രാക്ഷസന്മാരെയും—നമ്മവരെയും പരവരെയും എല്ലാം ബലപ്രയോഗത്തോടെ ഭക്ഷിക്കുവിൻ।
Verse 12
ब्रह्मोवाच । तदाज्ञप्ताश्च तास्सर्वाश्शक्तयः क्रोधतत्पराः । देवादीनां च सर्वेषां संहारं कर्तुमुद्यताः
ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു—ആ ആജ്ഞ ലഭിച്ച ആ എല്ലാ ശക്തികളും ക്രോധത്തിൽ തത്പരരായി, ദേവന്മാരെ തുടങ്ങി എല്ലാവരെയും സംഹരിക്കുവാൻ ഒരുങ്ങി।
Verse 13
यथा च तृणसंहारमनलः कुरुते तथा । एवं ताश्शक्तयस्सर्वास्संहारं कर्तुमुद्यताः
അഗ്നി പുല്ലിനെ ദഹിപ്പിച്ച് നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, ആ എല്ലാ ശക്തികളും സംഹാരം ചെയ്യുവാൻ ഒരുങ്ങി।
Verse 14
गणपो वाथ विष्णुर्वा ब्रह्मा वा शंकरस्तथा । इन्द्रो वा यक्षराजो वा स्कंदो वा सूर्य एव वा
ഗണപതിയായാലും വിഷ്ണുവായാലും ബ്രഹ്മയായാലും ശങ്കരനായാലും; ഇന്ദ്രനായാലും യക്ഷരാജനായാലും സ്കന്ദനായാലും സൂര്യനായാലും—(എല്ലാവരും പരമേശ്വരന്റെ വിധിക്കു കീഴിലാണ്)।
Verse 15
सर्वेषां चैव संहारं कुर्वंति स्म निरंतरम् । यत्रयत्र तु दृश्येत तत्रतत्रापि शक्तयः
ആ ശക്തികൾ നിരന്തരം എല്ലാവരുടെയും സംഹാരം നടത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു; എവിടെയെവിടെ അവർ ദൃശ്യമാകുന്നുവോ, അവിടെയവിടെയേ ആ ശക്തികൾ സന്നിഹിതമായി പ്രവർത്തിച്ചു।
Verse 16
कराली कुब्जका खंजा लंबशीर्षा ह्यनेकशः । हस्ते धृत्वा तु देवांश्च मुखे चैवाक्षिपंस्तदा
അപ്പോൾ അവൾ അനേകം ഭീകരരൂപങ്ങളിൽ—കരാളി, കുബ്ജക, ഖഞ്ജ, ദീർഘശിരസ്സിനി—ദേവന്മാരെ കൈയിൽ പിടിച്ച് തന്റെ വായിലേക്കെറിഞ്ഞു।
Verse 17
तं संहारं तदा दृष्ट्वा हरो ब्रह्मा तथा हरिः । इन्द्रादयोऽखिलाः देवा गणाश्च ऋषयस्तथा
ആ സംഹാരം അപ്പോൾ കണ്ട ഹരനും ബ്രഹ്മാവും ഹരിയും; ഇന്ദ്രാദി സർവ്വദേവന്മാരും ഗണങ്ങളും ഋഷിമാരും—പ്രഭുവിന്റെ പരമശക്തിയിൽ വിസ്മയിച്ച് ജാഗ്രതരായി।
Verse 18
किं करिष्यति सा देवी संहारं वाप्यकालतः । इति संशयमापन्ना जीवनाशा हताऽभवत्
“ആ ദേവി എന്ത് ചെയ്യും—കാലത്തിനു മുമ്പേയും സംഹാരം വരുത്തുമോ?” എന്ന സംശയത്തിൽ വീണപ്പോൾ അവളുടെ ജീവാശ നശിച്ചു।
Verse 19
सर्वे च मिलिताश्चेमे कि कर्त्तव्यं विचिंत्यताम् । एवं विचारयन्तस्ते तूर्णमूचुः परस्परम्
ഇവരെല്ലാം ഒന്നിച്ചുകൂടിയിരിക്കുന്നു—ഇപ്പോൾ എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് ആലോചിക്കട്ടെ. ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് അവർ വേഗത്തിൽ പരസ്പരം സംസാരിച്ചു।
Verse 20
यदा च गिरिजा देवी प्रसन्ना हि भवेदिह । तदा चैव भवेत्स्वास्थ्यं नान्यथा कोटियत्नतः
ഇവിടെ ദേവി ഗിരിജ സത്യമായി പ്രസന്നയായാൽ മാത്രമേ ക്ഷേമവും ആരോഗ്യവും ഉണ്ടാകൂ; കോടിയോളം ശ്രമിച്ചാലും മറ്റെങ്ങനെക്കും സംഭവിക്കില്ല।
Verse 21
शिवोपि दुःखमापन्नो लौकिकीं गतिमाश्रितः । मोहयन्सकलांस्तत्र नानालीलाविशारदः
ഭഗവാൻ ശിവനും ദുഃഖത്തിൽ ആകപ്പെട്ടവനെന്നപോലെ അവിടെ ലൗകികമായ വഴിയെ ആശ്രയിച്ചു; നാനാ ലീലകളിൽ നിപുണനായി അവിടെയുള്ള എല്ലാവരെയും മോഹിപ്പിച്ചു।
Verse 22
सर्वेषां चैव देवानां कटिर्भग्ना यदा तदा । शिवा क्रोधमयी साक्षाद्गंतुं न पुर उत्सहेत्
എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും അരക്കെട്ട് തകർന്നപ്പോൾ, സാക്ഷാൽ ക്രോധമയിയായ ശിവാ നഗരത്തിലേക്ക് പോകാൻ അനുവദിച്ചില്ല; ആരും മുന്നോട്ട് പോകാൻ ധൈര്യപ്പെട്ടില്ല।
Verse 23
स्वीयो वा परकीयो वा देवो वा दानवोपि वा । गणो वापि च दिक्पालो यक्षो वा किन्नरो मुनिः
സ്വജനമായാലും പരജനമായാലും; ദേവനായാലും ദാനവനായാലും; ഗണനായാലും ദിക്പാലനായാലും; യക്ഷൻ, കിന്നരൻ, മുനി—ആരായാലും, എല്ലാവരും ശിവന്റെ സർവ്വാധിപത്യപരിധിയിലും അവന്റെ അനുഗ്രഹത്തിന്റെ രൂപാന്തരശക്തിയിലും ഉൾപ്പെടുന്നവരെന്നു ബോധിക്കണം।
Verse 24
विष्णुर्वापि तथा ब्रह्मा शंकरश्च तथा प्रभुः । न कश्चिद्गिरिजाग्रे च स्थातुं शक्तोऽभवन्मुने
മുനേ, വിഷ്ണുവായാലും ബ്രഹ്മാവായാലും പ്രഭു ശങ്കരനായാലും—ഗിരിജയുടെ ശിഖരത്തിൽ നില്ക്കാൻ ഒരാളും ശേഷിയുള്ളവനായില്ല।
Verse 25
जाज्वल्यमानं तत्तेजस्सर्वतोदाहि तेऽखिलाः । दृष्ट्वा भीततरा आसन् सर्वे दूरतरं स्थिताः
എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ദഹിപ്പിക്കുന്ന ആ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ് കണ്ടപ്പോൾ അവർ എല്ലാവരും കൂടുതൽ ഭയപ്പെട്ടു, പിന്നെയും ദൂരെയായി നിന്നു।
Verse 26
एतस्मिन्समये तत्र नारदो दिव्यदर्शनः । आगतस्त्वं मुने देवगणानां सुखहेतवे
അന്നേ സമയത്ത് അവിടെ ദിവ്യദർശനസമ്പന്നനായ നാരദമുനി ദേവഗണങ്ങളുടെ സുഖവും ക്ഷേമവും നിമിത്തം എത്തി.
Verse 27
ब्रह्माणं मां भवं विष्णुं शंकरं च प्रणम्य साः । समागत्य मिलित्वोचे विचार्य कार्यमेव वा
ബ്രഹ്മാവിനെയും എന്നെയും ഭവനെയും വിഷ്ണുവിനെയും ശങ്കരനെയും നമസ്കരിച്ച് അവർ ഒരുമിച്ച് കൂടിവന്ന്, ചെയ്യേണ്ട കാര്യം എന്തെന്നു ആലോചിച്ച് പറഞ്ഞു.
Verse 28
सर्वे संमंत्रयां चक्रुस्त्वया देवा महात्मना । दुःखशांतिः कथं स्याद्वै समूचुस्तत एव ते
അപ്പോൾ, മഹാത്മാവേ, എല്ലാ ദേവന്മാരും നിങ്ങളോടൊപ്പം ആലോചിച്ചു; അതേ നിമിഷം അവർ ചോദിച്ചു—“ദുഃഖശാന്തി എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും?”
Verse 29
यावच्च गिरिजा देवी कृपां नैव करिष्यति । तावन्नैव सुखं स्याद्वै नात्र कार्या विचारणा
ദേവി ഗിരിജ കൃപ പ്രസാദിക്കാത്തിടത്തോളം സത്യസുഖം ഒരിക്കലും ഉദിക്കുകയില്ല—ഇതിൽ കൂടുതൽ വിചാരം വേണ്ട।
Verse 30
ऋषयो हि त्वदाद्याश्च गतास्ते वै शिवान्तिकम् । सर्वे प्रसादयामासुः क्रोधशान्त्यै तदा शिवाम्
നിന്നെ ആദിയായി ആ ഋഷിമാർ ശിവന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു പോയി. പിന്നെ അവന്റെ ക്രോധം ശമിപ്പാൻ എല്ലാവരും ശിവാ (പാർവതി) ദേവിയെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു।
Verse 31
पुनः पुनः प्रणेमुश्च स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकशः । सर्वे प्रसादयन्प्रीत्या प्रोचुर्देवगणाज्ञया
അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിച്ചു; അനേകം സ്തോത്രങ്ങളാൽ സ്തുതിച്ച്, സ്നേഹഭക്തിയോടെ പ്രസാദിപ്പാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, ദേവഗണങ്ങളുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം സംസാരിച്ചു।
Verse 32
सुरर्षय ऊचुः । जगदम्ब नमस्तुभ्यं शिवायै ते नमोस्तु ते । चंडिकायै नमस्तुभ्यं कल्याण्यै ते नमोस्तु ते
ദിവ്യ ഋഷിമാർ പറഞ്ഞു— ഹേ ജഗദംബേ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ ശിവാ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ ചണ്ഡികാ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ കല്യാണീ, നിനക്കു നമസ്കാരം.
Verse 33
आदिशक्तिस्त्वमेवांब सर्वसृष्टिकरी सदा । त्वमेव पालिनी शक्तिस्त्वमेव प्रलयंकरी
ഹേ അംബേ, നീയേ ആദിശക്തി—എപ്പോഴും സർവ്വസൃഷ്ടിയുടെ കാരണകർത്താവ്. നീയേ പാലിനിയായ ശക്തി; നീയേ പ്രളയം വരുത്തുന്ന ശക്തി.
Verse 34
प्रसन्ना भव देवेशि शांतिं कुरु नमोस्तु ते । सर्वं हि विकलं देवि त्रिजगत्तव कोपतः
ഹേ ദേവേശി ദേവീ, പ്രസന്നയാകണമേ; ശാന്തി പ്രസാദിക്കണമേ—നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ ദേവി, നിന്റെ കോപം മൂലം ത്രിലോകം മുഴുവൻ വ്യാകുലവും ശക്തിഹീനവും ആകുന്നു.
Verse 35
ब्रह्मोवाच । एवं स्तुता परा देवी ऋषिभिश्च त्वदादिभिः । क्रुद्धदृष्ट्या तदा ताश्च किंचिन्नोवाच सा शिवा
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ നിങ്ങളുപോലുള്ള ഋഷിമാർ സ്തുതിച്ച പരാദേവി ശിവാ അപ്പോൾ ക്രുദ്ധദൃഷ്ടിയോടെ അവരെ നോക്കി; ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല.
Verse 36
तदा च ऋषयस्सर्वे नत्वा तच्चरणांबुजम् । पुनरूचुश्शिवां भक्त्या कृतांजलिपुटाश्शनैः
അപ്പോൾ എല്ലാ ഋഷിമാരും ആ പദ്മപാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു; പിന്നെ ഭക്തിയോടെ കൈകൂപ്പി, മൃദുവായും വിനീതമായും ശിവയെ വീണ്ടും അഭിസംബോധന ചെയ്തു.
Verse 37
ऋषय ऊचुः क्षम्यतां देवि संहारो जाय तेऽधुना । तव स्वामी स्थितश्चात्र पश्य पश्य तमंबिके
ഋഷികൾ പറഞ്ഞു: ഹേ ദേവീ, ക്ഷമിക്കണമേ; ഇപ്പോൾ നിനക്കാൽ സംഹാരം ഉദിക്കാനിരിക്കുന്നു. ഹേ അംബികേ, നിന്റെ സ്വാമി ഇവിടെ തന്നെയുണ്ട്—കാണുക, കാണുക അവനെ.
Verse 38
वयं के च इमे देवा विष्णुब्रह्मादयस्तथा । प्रजाश्च भवदीयाश्च कृतांजलिपुटाः स्थिताः
ഞങ്ങൾ ആരാണ്, വിഷ്ണു-ബ്രഹ്മാദി ഈ ദേവന്മാർ ആരാണ്? നിനക്കേ ഉള്ള പ്രജകളും—എല്ലാവരും കൈകൂപ്പി ഇവിടെ നില്ക്കുന്നു.
Verse 39
क्षंतव्यश्चापराधो वै सर्वेषां परमेश्वरि । सर्वे हि विकलाश्चाद्य शांतिं तेषां शिवे कुरु
ഹേ പരമേശ്വരി, എല്ലാവരുടെയും അപരാധം ക്ഷമിക്കപ്പെടേണ്ടതാണ്. ഇന്ന് എല്ലാവരും വികലരാണ്; അതിനാൽ ഹേ ശിവേ, അവർക്കു ശാന്തിയും പുനഃസ്ഥാപനവും വരദാനം ചെയ്യണമേ।
Verse 40
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ऋषयस्सर्वे सुदीनतरमाकुलाः । संतस्थिरे चंडिकाग्रे कृतांजलिपुटास्तदा
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, എല്ലാ ഋഷിമാരും അത്യന്തം ദീനരായി കലങ്ങിക്കൊണ്ട്, അപ്പോൾ കൈകൂപ്പി ചണ്ഡികയുടെ മുമ്പിൽ നിന്നു।
Verse 41
एवं श्रुत्वा वचस्तेषां प्रसन्ना चंडिकाऽभवत् । प्रत्युवाच ऋषींस्तान्वै करुणाविष्टमानसा
അവരുടെ വചനങ്ങൾ ഇങ്ങനെ കേട്ടപ്പോൾ ചണ്ഡിക പ്രസന്നയായി. കരുണ നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ ദേവി ആ ഋഷിമാരോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 42
देव्युवाच । मत्पुत्रो यदि जीवेत तदा संहरणं नहि । यथा हि भवतां मध्ये पूज्योऽयं च भविष्यति
ദേവി അരുളിച്ചെയ്തു—എന്റെ പുത്രൻ ജീവിക്കണമെങ്കിൽ അവനെ സംഹരിക്കൽ (പ്രാണഹരണം) ഉണ്ടാകരുത്. കാരണം കാലക്രമത്തിൽ നിങ്ങളുടെയിടയിൽ അവനും പൂജ്യനാകും.
Verse 43
सर्वाध्यक्षो भवेदद्य यूयं कुरुत तद्यदि । तदा शांतिर्भवेल्लोके नान्यथा सुखमाप्स्यथ
ഇന്നുമുതൽ ഒരേയൊരു സർവാധ്യക്ഷൻ (പരമാധിപൻ) ഉണ്ടാകട്ടെ; നിങ്ങൾ അത് നടപ്പാക്കിയാൽ ലോകത്തിൽ ശാന്തി ഉണ്ടാകും. അല്ലെങ്കിൽ നിങ്ങൾക്ക് സുഖം ലഭിക്കയില്ല.
Verse 44
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तास्ते तदा सर्वे ऋषयो युष्मदादयः । तेभ्यो देवेभ्य आगत्य सर्वं वृत्तं न्यवेदयन्
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, നിങ്ങളെ മുതലാക്കി എല്ലാ ഋഷിമാരും അപ്പോൾ ദേവന്മാരുടെ അടുക്കൽ പോയി; അവിടെ എത്തി സംഭവിച്ചതെല്ലാം പൂർണ്ണമായി അറിയിച്ചു।
Verse 45
ते च सर्वे तथा श्रुत्वा शंकराय न्यवेदयन् । नत्वा प्रांजलयो दीनाः शक्रप्रभृतयस्सुराः
അങ്ങനെ കേട്ട ശേഷം അവർ ശങ്കരനോട് വിവരം അറിയിച്ചു. ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) മുതലായ ദേവന്മാർ ദീനരും വ്യാകുലരുമായി, നമസ്കരിച്ചു, കൈകൂപ്പി അവന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നു।
Verse 46
प्रोवाचेति सुराञ्छ्रुत्वा शिवश्चापि तथा पुनः । कर्त्तव्यं च तथा सर्वलोकस्वास्थ्यं भवेदिह
ദേവന്മാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ശിവനും വീണ്ടും അരുളിച്ചെയ്തു— “ഇങ്ങനെ തന്നേ ചെയ്യേണ്ടതാണ്; ഇപ്രകാരം പ്രവർത്തിച്ചാൽ ഇവിടെ നിശ്ചയമായി സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ക്ഷേമവും ആരോഗ്യവും ഉറപ്പാകും।”
Verse 47
उत्तरस्यां पुनर्यात प्रथमं यो मिलेदिह । तच्छिरश्च समाहृत्य योजनीयं कलेवरे
പിന്നീട് വീണ്ടും വടക്കുദിക്കിലേക്ക് പോകണം. അവിടെ ആദ്യം ആരെയാണോ കാണുന്നത്, അവന്റെ ശിരസ് എടുത്തുകൊണ്ടുവന്ന് ദേഹത്തോട് വിധിപൂർവ്വം ചേർക്കണം.
Verse 48
ब्रह्मोवाच । ततस्तैस्तत्कृतं सर्वं शिवाज्ञाप्रतिपालकैः । कलेवरं समानीय प्रक्षाल्य विधिवच्च तत्
ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു— അപ്പോൾ ശിവാജ്ഞയെ നിഷ്ഠയോടെ അനുസരിച്ചവർ എല്ലാം അതുപോലെ നടത്തി. ദേഹം കൊണ്ടുവന്ന് വിധിപൂർവ്വം ശുദ്ധിയായി കഴുകി.
Verse 49
पूजयित्वा पुनस्ते वै गताश्चोदङ्मुखास्तदा । प्रथमं मिलितस्तत्र हस्ती चाप्येकदंतकः
വീണ്ടും പൂജ ചെയ്ത് അവർ ഉത്തരമുഖമായി നീങ്ങി. അവിടെ ആദ്യം തന്നെ ഹസ്തിമുഖനായ ഏകദന്തകൻ (ഗണേശൻ) അവരെ കണ്ടുമുട്ടി.
Verse 50
तच्छिरश्च तदा नीत्वा तत्र तेऽयोजयन् ध्रुवम् । संयोज्य देवतास्सर्वाः शिवं विष्णुं विधिं तदा
അപ്പോൾ ആ ശിരസ് അവിടെ കൊണ്ടുവന്ന് അവർ ഉറച്ചവിധം ചേർത്ത് സ്ഥാപിച്ചു. അതേ നിമിഷം ശിവൻ, വിഷ്ണു, വിധി (ബ്രഹ്മാവ്) എന്നിവരോടൊപ്പം എല്ലാ ദേവതകളും ഒന്നിച്ചു ചേർന്നു.
Verse 51
प्रणम्य वचनं प्रोचुर्भवदुक्तं कृतं च नः । अनंतरं च तत्कार्यं भवताद्भवशेषितम्
നമസ്കരിച്ചു അവർ പറഞ്ഞു—“അങ്ങ് കല്പിച്ചതുപോലെ ഞങ്ങൾ ചെയ്തു. ഇനി, ഹേ പ്രഭോ, ആ കര്മ്മത്തിന്റെ ശേഷിപ്പു ഭാഗം അങ്ങ് തന്നെ പൂര്ത്തിയാക്കണമേ.”
Verse 52
ब्रह्मोवाच । ततस्ते तु विरेजुश्च पार्षदाश्च सुराः सुखम् । अथ तद्वचनं श्रुत्वा शिवोक्तं पर्यपालयन्
ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു—അപ്പോൾ ആ പാര്ഷദന്മാരും ദേവന്മാരും ആനന്ദത്തിൽ ദീപ്തരായി. ശിവവചനം കേട്ട് ശിവൻ വിധിച്ചതെല്ലാം യഥാവിധി അനുഷ്ഠിച്ചു.
Verse 53
ऊचुस्ते च तदा तत्र ब्रह्मविष्णुसुरास्तथा । प्रणम्येशं शिवं देवं स्वप्रभुं गुणवर्जितम्
അപ്പോൾ അവിടെ ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും ദേവന്മാരും പറഞ്ഞു—ഗുണാതീതനായ തങ്ങളുടെ പരമസ്വാമിയായ ഈശ്വരൻ ശിവദേവനെ നമസ്കരിച്ചു കൊണ്ട്.
Verse 54
यस्मात्त्वत्तेजसस्सर्वे वयं जाता महात्मनः । त्वत्तेजस्तत्समायातु वेदमंत्राभियोगतः
ഹേ മഹാത്മൻ പ്രഭോ! ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും നിന്റെ ദിവ്യ തേജസ്സിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്; അതിനാൽ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ പ്രഭാവത്തോടെ അതേ തേജസ്സ് ഇപ്പോൾ മടങ്ങി വന്ന് നിന്നിൽ തന്നേ ലയിക്കട്ടെ।
Verse 56
तज्जलस्पर्शमात्रेण चिद्युतो जीवितो द्रुतम् । तदोत्तस्थौ सुप्त इव स बालश्च शिवेच्छया
ആ ജലത്തിന്റെ സ്പർശമാത്രത്തിൽ തന്നെ ബോധസമ്പന്നനായ ആ ബാലൻ ഉടൻ ജീവൻ പ്രാപിച്ചു. പിന്നെ ശിവന്റെ ഇച്ഛയാൽ, ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണർന്നവനെപ്പോലെ അവൻ ക്ഷണത്തിൽ എഴുന്നേറ്റു।
Verse 57
सुभगस्सुन्दरतरो गजवक्त्रस्सुरक्तकः । प्रसन्नवदनश्चातिसुप्रभो ललिताकृतिः
അവൻ പരമ മംഗളകരനും അത്യന്തം സുന്ദരനും ആകുന്നു; ഗജമുഖനും ദീപ്തമായ അരുണവർണ്ണവും ഉള്ളവൻ. പ്രസന്നമുഖത്തോടെ അതിപ്രഭയാൽ ദീപ്തൻ; അവന്റെ രൂപം സൌമ്യവും മനോഹരവും ആണ്।
Verse 58
तं दृष्ट्वा जीवितं बालं शिवापुत्रं मुनीश्वर । सर्वे मुमुदिरे तत्र सर्वदुःखं क्षयं गतम्
ഹേ മുനീശ്വരാ! ശിവപുത്രനായ ആ ബാലൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതായി കണ്ടപ്പോൾ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന എല്ലാവരും ആനന്ദത്തിൽ മുങ്ങി; കാരണം അവരുടെ സകല ദുഃഖവും അവസാനിച്ചിരുന്നു।
Verse 59
देव्यै संदर्शयामासुः सर्वे हर्षसमन्विताः । जीवितं तनयं दृष्ट्वा देवी हृष्टतराभवत्
എല്ലാവരും ഹർഷസമന്വിതരായി അവനെ ദേവിക്ക് കാണിച്ചു. തന്റെ പുത്രൻ ജീവനോടെ ഉള്ളത് കണ്ട ദേവി അതിലും അധികം ആനന്ദിച്ചു।
Verse 95
इत्येवमभिमंत्रेण मंत्रितं जलमुत्तमम् । स्मृत्वा शिवं समेतास्ते चिक्षिपुस्तत्कलेवरे
ഇങ്ങനെ അതേ മന്ത്രംകൊണ്ട് ഉത്തമജലം അഭിമന്ത്രിച്ച്, പിന്നെ ശ്രീശിവനെ സ്മരിച്ച് അവർ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചുകൂടി ആ ദേഹത്തിന്മേൽ അത് തളിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The chapter depicts the immediate aftermath of a violent episode involving a gaṇa-leader (gaṇādhipa) whose head is severed, triggering Śiva’s sorrow and Devī’s intense grief and anger, which then catalyzes further cosmic action.
Devī’s anger functions as a theological trigger for śakti-prakāśa (the outward manifestation of powers): Mahāmāyā/Prakṛti generates innumerable operative energies, illustrating how the One Śakti becomes many instruments for cosmic regulation.
The key manifestation is the instantaneous creation of ‘śaktis’ in vast numbers (śatasahasraśaḥ), who appear as empowered agents, bow to Devī, and await direct instruction—here oriented toward pralaya.