Viśveśvara-māhātmya and the Nirguṇa–Saguṇa Emergence of Śiva (Śakti–Puruṣa/Prakṛti Discourse)

Verse 1

सूत उवाच । अतःपरं प्रवक्ष्यामि श्रूयतामृषिसत्तमाः । विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं महापातकनाशनम्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഋഷിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഇനി ശ്രവിക്കുവിൻ; മഹാപാതകങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കുന്ന വിശ്വേശ്വരൻ (ഭഗവാൻ ശിവൻ)യുടെ മഹാത്മ്യം ഞാൻ ഇപ്പോൾ പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 2

यदिदं दृश्यते किंचिज्जगत्यां वस्तुमात्रकम् । चिदानन्द स्वरूपं च निर्विकारं सनातनम्

ഈ ലോകത്തിൽ ‘വസ്തു’ മാത്രമായി കാണപ്പെടുന്നതെല്ലാം യഥാർത്ഥത്തിൽ ചിദാനന്ദസ്വരൂപവും നിർവികാരവും സനാതനവും തന്നെയാണ്.

Verse 3

तस्यैव कैवल्यरतेर्द्वितीयेच्छा ततोभवत् । स एव सगुणो जातश्शिव इत्यभिधीयते

കൈവല്യത്തിൽ രമിക്കുന്ന ആ പരമതത്ത്വത്തിൽ അപ്പോൾ ‘ദ്വിതീയ’ ഇച്ഛ ഉദിച്ചു; അതിനാൽ അവൻ തന്നേ സഗുണരൂപമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു ‘ശിവൻ’ എന്നു അഭിധേയനായി.

Verse 4

स एव हि द्विधा जातः पुंस्त्रीरूपप्रभेदतः । यः पुमान्स शिवः ख्यातः स्त्रीशक्तिस्सा हि कथ्यते

അവൻ തന്നേ പുരുഷ-സ്ത്രീ രൂപഭേദത്താൽ രണ്ടായി ആയി; പുരുഷരൂപം ‘ശിവൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധം, സ്ത്രീരൂപം അവന്റെ ‘ശക്തി’ എന്നു തന്നെ പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 5

चिदानन्देस्वरूपाभ्यां पुरुषावपि निर्मितौ

ചിത്‌യും ആനന്ദവും എന്ന രണ്ടു തത്ത്വസ്വരൂപങ്ങളിൽ നിന്നു ആ രണ്ടു ദിവ്യപുരുഷന്മാരും സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 6

अदृष्टाभ्यां तदा ताभ्यां स्वभावान्मुनिसत्तमाः । तावदृष्ट्वा तदा तौ च स्वमातृपितरौ द्विजाः

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, അപ്പോൾ ആ രണ്ടുപേരും സ്വഭാവവശാൽ നോക്കി; ആ രണ്ടു ദ്വിജന്മാർ അവരെ കണ്ടപ്പോൾ തങ്ങളുടെ തന്നെ മാതാപിതാക്കളെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു।

Verse 7

महासंशयमापन्नौ प्रकृतिः पुरुषश्च तौ । तदा वाणी समुत्पन्ना निर्गुणात्परमात्मनः । तपश्चैव प्रकर्तव्यं ततस्सृष्टिरनुत्तमा

പ്രകൃതിയും പുരുഷനും മഹാസംശയത്തിലായി. അപ്പോൾ നിർഗുണ പരമാത്മാവിൽ നിന്ന് ദിവ്യവാണി ഉദിച്ചു—“തപസ്സു നിർബന്ധമായി ചെയ്യണം; അതിൽ നിന്നാണ് അനുത്തമ സൃഷ്ടി ഉദ്ഭവിക്കുക.”

Verse 8

प्रकृतिपुरुषाबूचतुः । तपसस्तु स्थलंनास्ति कुत्रावाभ्यां प्रभोऽधुना । स्थित्वा तपः प्रकर्तव्यं तव शासनतश्शिव

പ്രകൃതിയും പുരുഷനും പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രഭോ, ഇപ്പോൾ ഞങ്ങൾ ഇരുവർക്കും തപസ്സിന് യോജ്യമായ സ്ഥലം ഇല്ല. ഹേ ശിവ, നിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം എവിടെ നിന്നു തപസ്സു ചെയ്യണം?

Verse 9

ततश्च तेजसस्सारं पंचक्रोशात्मकं शुभम् । सर्वोपकरणैर्युक्तं सुंदरं नगरं तथा

അപ്പോൾ ദിവ്യ തേജസ്സിന്റെ സാരത്തിൽ നിന്ന് അഞ്ചു ക്രോശം വ്യാപ്തിയുള്ള മംഗളവും ഭംഗിയുമുള്ള ഒരു നഗരം ഉദ്ഭവിച്ചു; അത് എല്ലാ ഉപകരണങ്ങളാലും സമ്പന്നമായി മനോഹരമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.

Verse 10

निर्माय प्रेषितं तत्स्वं निर्गुणेन शिवेन च । अंतरिक्षे स्थितं तच्च पुरुषस्य समीपतः

അത് നിർമ്മിച്ച്, നിർഗുണ പരമേശ്വരനായ ശിവൻ തന്റെ തന്നെ ആ പ്രകാശപ്രകടനം പ്രേഷിച്ചു; അത് ആകാശമദ്ധ്യേ നിലകൊണ്ട് ആ പുരുഷന്റെ സമീപത്തു തന്നെ നിന്നു.

Verse 11

तदधिष्ठाय हरिणा सृष्टिकामनया ततः । बहुकालं तपस्तप्तं तद्ध्यानमवलंब्य च

തുടർന്ന് ഹരി (വിഷ്ണു) സൃഷ്ടിക്കാമനയോടെ ആ പുണ്യാധാരത്തെ ആശ്രയിച്ച്, ആ പരമേശ്വരൻ ശിവനെ ധ്യാനമായി അവലംബിച്ച്, ദീർഘകാലം തപസ്സു ചെയ്തു.

Verse 12

श्रमेण जलधारश्च विविधाश्चाभवंस्तदा । ताभिर्व्याप्तं च तच्छून्यं नान्यत्किंचिददृश्यत

അപ്പോൾ പരിശ്രമത്തിൽ നിന്ന് ജലധാരകൾ പലവിധമായി ഉദ്ഭവിച്ചു. അവ കൊണ്ട് ആ ശൂന്യവിസ്താരം മുഴുവനും വ്യാപിച്ചു; മറ്റൊന്നും ഒന്നും കാണപ്പെട്ടില്ല.

Verse 13

ततश्च विष्णुना दृष्टं किमेतद्दृश्यतेऽद्भुतम् । इत्याश्चर्यं तदा दृष्ट्वा शिरसः कम्पनं कृतम्

പിന്നീട് വിഷ്ണു നോക്കി—“ഇത് എന്തൊരു അത്ഭുത ദൃശ്യമാണു കാണുന്നത്?” എന്നു വിസ്മയിച്ചു. ആ അതിശയം കണ്ടിട്ട് അദ്ദേഹം അത്ഭുതത്തോടെ തലകുലുക്കി.

Verse 14

ततश्च पतितः कर्णान्मणिश्च पुरतः प्रभो । तद्बभूव महत्तीर्थं नामतो मणिकर्णिका

അപ്പോൾ, ഹേ പ്രഭോ, (ശിവന്റെ) കാതിൽ നിന്നൊരു മണി എല്ലാവരുടെയും മുമ്പിൽ വീണു. അതിൽ നിന്നാണ് ‘മണികർണികാ’ എന്ന പേരിലുള്ള മഹാതീർത്ഥം ഉദ്ഭവിച്ചത്.

Verse 15

जलौघे प्लाव्यमाना सा पंचक्रोशी यदाभवत । निर्गुणेन शिवेनाशु त्रिशूलेन धृता तदा

ആ പഞ്ചക്രോശീ പ്രദേശം ജലപ്രവാഹത്തിന്റെ പ്രളയത്തിൽ ഒഴുകിപ്പോകുമ്പോൾ, നിർഗുണ ശിവൻ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ത്രിശൂലത്തിൽ അതിനെ ഉയർത്തി പിടിച്ച് സംരക്ഷിച്ചു.

Verse 16

विष्णुस्तत्रैव सुष्वाप प्रकृत्या स्वस्त्रिया सह । तन्नाभिकमलाज्जातो ब्रह्मा शंकरशासनात्

അവിടെയേ തന്നെ വിഷ്ണു തന്റെ സ്വപത്നിയായ പ്രകൃതിയോടൊപ്പം യോഗനിദ്രയിൽ ശയിച്ചു. അവന്റെ നാഭികമലത്തിൽ നിന്ന് ശങ്കരന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ബ്രഹ്മാവ് ജനിച്ചു.

Verse 17

शिवाज्ञां स समासाद्य सृष्टिचक्रेऽद्भुता तदा । चतुर्द्दशमिता लोका ब्रह्मांडे यत्र निर्मिताः

ശിവന്റെ ആജ്ഞ ലഭിച്ച ശേഷം അവൻ അപ്പോൾ അത്ഭുതകരമായ സൃഷ്ടിചക്രം പ്രവർത്തിപ്പിച്ചു. ആ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിൽ പതിനാലു ലോകങ്ങൾ നിർമ്മിച്ച് സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു।

Verse 18

योजनानां च पंचाशत्कोटिसंख्याप्रमाणतः । ब्रह्मांडस्यैव विस्तारो मुनिभिः परिकीर्तितः

യോജനകളുടെ അളവിൽ അമ്പത് കോടി എന്ന സംഖ്യാമാനപ്രകാരം ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ വ്യാപ്തി മുനിമാർ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 19

ब्रह्मांडे कर्मणा बद्धा प्राणिनो मां कथं पुनः । प्राप्स्यंतीति विचिन्त्यैतत्पंचक्रोशी विमोचिता

ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിൽ കർമ്മബന്ധനത്തിൽ കുടുങ്ങിയ ജീവികൾ വീണ്ടും എങ്ങനെ എന്നെ പ്രാപിക്കും എന്നു ചിന്തിച്ച്, ഭഗവാൻ ‘പഞ്ചക്രോശി’ എന്ന മോക്ഷദായക പുണ്യക്ഷേത്രം വെളിപ്പെടുത്തി।

Verse 20

इयं च शुभदा लोके कर्म नाशकरी मता । मोक्षप्रकाशिका काशी ज्ञानदा मम सुप्रिया

ഈ കാശി ലോകത്തിൽ ശുഭദായിനിയാണ്; കർമ്മബന്ധനം നശിപ്പിക്കുന്നതെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. കാശി മോക്ഷമാർഗം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു, സത്യജ്ഞാനം നൽകുന്നു, എനിക്കതിപ്രിയമാണ്।

Verse 21

अविमुक्तं स्वयं लिंगं स्थापितं परमात्मना । न कदाचित्त्वया त्याज्यमिदं क्षेत्रं ममांशक

അവിമുക്തക്ഷേത്രത്തിൽ പരമാത്മാവ് സ്വയം ഈ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ, എന്റെ അംശമേ, നീ ഈ ക്ഷേത്രം ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കരുത്।

Verse 22

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां विश्वेश्वरमाहात्म्ये काश्यां रुद्रागमनवर्णनंनाम द्वाविंशोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ നാലാം കോടിരുദ്രസംഹിതയിലെ വിശ്വേശ്വരമാഹാത്മ്യത്തിൽ ‘കാശിയിൽ രുദ്രാഗമനവർണ്ണനം’ എന്ന പേരിലുള്ള ഇരുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 23

ब्रह्मणश्च दिने सा हि न विनश्यति निश्चितम् । तदा शिवस्त्रिशूलेन दधाति मुनयश्च ताम्

ബ്രഹ്മാവിന്റെ പകലിൽ അത് തീർച്ചയായും നശിക്കുകയില്ല. അപ്പോൾ ശിവൻ അതിനെ തന്റെ ത്രിശൂലത്തിൽ ധരിക്കുന്നു; മുനിമാരും അതിനെ താങ്ങി നിലനിർത്തുന്നു.

Verse 24

पुनश्च ब्रह्मणा सृष्टौ कृतायां स्थाप्यते द्विजाः । कर्मणा कर्षणाच्चैव काशीति परिपठ्यते

വീണ്ടും ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടി നടത്തുമ്പോൾ ദ്വിജന്മാർ അവിടെ സ്ഥാപിതരാകുന്നു. ആത്മീയകർമ്മംകൊണ്ട് എല്ലാം ആകർഷിക്കുന്നതിനാൽ അത് ‘കാശി’ എന്ന നാമത്തിൽ പരമ്പരയായി പാരായണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

Verse 25

अविमुक्तेश्वरं लिंगं काश्यां तिष्ठति सर्वदा । मुक्तिदातृ च लोकानां महापातकिनामपि

അവിമുക്തേശ്വര ലിംഗം കാശിയിൽ എപ്പോഴും നിലകൊള്ളുന്നു; അത് ലോകങ്ങൾക്ക്, മഹാപാതകികൾക്കുപോലും, മോക്ഷം നൽകുന്നു.

Verse 26

अन्यत्र प्राप्यते मुक्तिस्सारूप्यादिर्मुनीश्वराः । अत्रैव प्राप्यते जीवैः सायुज्या मुक्तिरुत्तमा

ഹേ മുനീശ്വരന്മാരേ, മറ്റിടങ്ങളിൽ സാരൂപ്യാദി മോക്ഷങ്ങൾ ലഭിക്കും; എന്നാൽ ഇവിടെ തന്നേ ജീവികൾക്ക് പരമോത്തമമായ സായുജ്യ-മോക്ഷം—ശ്രീശിവനോടുള്ള ഏകത്വം—ലഭിക്കുന്നു।

Verse 27

येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी पुरी । पंचक्रोशी महापुण्या हत्याकोटिविनाशनी

എവിടെയും ഗതിയോ ആശ്രയമോ ഇല്ലാത്തവർക്ക് വാരാണസി പുരി തന്നെയാണ് ശരണം. അവിടത്തെ മഹാപുണ്യമായ പഞ്ചക്രോശീ യാത്ര കോടി ഹത്യാസമാന പാപങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 28

अमरा मरणं सर्वे वांछतीह परे च के । भुक्तिमुक्तिप्रदा चैषा सर्वदा शंकरप्रिया

അമരദേവന്മാരും ഇവിടെ ഈ ‘മരണം’ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; പിന്നെ മറ്റാർ ആഗ്രഹിക്കാതിരിക്കും? കാരണം ഇത് എപ്പോഴും ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്നതും ശങ്കരന് നിത്യപ്രിയവുമാണ്।

Verse 29

ब्रह्मा च श्लाघते चामूं विष्णुस्सिद्धाश्च योगिनः । मुनयश्च तथैवान्ये त्रिलोकस्था जनाः सदा

ബ്രഹ്മാവും അവളെ പുകഴ്ത്തുന്നു, വിഷ്ണുവും അതുപോലെ; സിദ്ധന്മാരും യോഗികളും കൂടി. മുനികളും ത്രിലോകവാസികളായ മറ്റ് ജനങ്ങളും എപ്പോഴും അവളുടെ മഹിമ പാടുന്നു।

Verse 30

काश्याश्च महिमानं वै वक्तुं वर्षशतैरपि । शक्नोम्यहं न सर्वं हि यथाशक्ति ब्रुवे ततः

സത്യമായി, നൂറുവർഷം പറഞ്ഞാലും കാശിയുടെ മഹിമ മുഴുവനായി പറയാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല. അതുകൊണ്ട് എന്റെ ശേഷിയോളം മാത്രമേ ഞാൻ അതിനെ വിവരിക്കൂ।

Verse 31

कैलासस्य पतिर्यो वै ह्यंतस्सत्त्वो बहिस्तमाः । कालाग्निर्नामतः ख्यातो निर्गुणो गुणवान्भवः । प्रणिपातैरनेकैश्च वचनं चेदमब्रवीत्

അപ്പോൾ കൈലാസപതി—‘കാലാഗ്നി’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ—അന്തരത്തിൽ സത്ത്വശുദ്ധൻ, പുറമേ തമസ്സാൽ മറഞ്ഞവൻ; സ്വരൂപത്തിൽ നിർഗുണനായിട്ടും കൃപാർത്ഥം ഗുണങ്ങൾ ധരിക്കുന്നവൻ—അനവധി പ്രണാമങ്ങൾ അർപ്പിച്ച് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 32

रुद्र उवाच । विश्वेश्वर महेशान त्वदीयोऽस्मि न संशयः । कृपां कुरु महादेव मयि त्वं साम्ब आत्मजे

രുദ്രൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിശ്വേശ്വരാ, ഹേ മഹേശാനാ! ഞാൻ സംശയമില്ലാതെ നിന്റേതാണ്. ഹേ മഹാദേവാ, എനിക്കു കരുണ കാണിക്കണമേ; ഹേ സാംബാ, നിന്റെ സ്വന്തം പുത്രനെന്നപോലെ എനിക്ക് അനുഗ്രഹം നൽകണമേ.

Verse 33

स्थातव्यं च सदात्रैव लोकानां हितकाम्यया । तारयस्व जगन्नाथ प्रार्थयामि जगत्पते

ലോകങ്ങളുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച് നീ എപ്പോഴും ഇവിടെ തന്നേ നിലകൊള്ളണം. ഹേ ജഗന്നാഥാ, ലോകങ്ങളെ തരിക്കണമേ; ഹേ ജഗത്പതേ, ഇതാണ് എന്റെ പ്രാർത്ഥന.

Verse 34

सूत उवाच । अविमुक्तेऽपि दान्तात्मा तं संप्रार्थ्य पुनः पुनः । नेत्राश्रूणि प्रमुच्यैव प्रीतः प्रोवाच शंकरम्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—അവിമുക്തത്തിലുമെങ്കിലും ആ ദാന്താത്മാവ് അവനെ വീണ്ടും വീണ്ടും അപേക്ഷിച്ചു; കണ്ണുനീർ ഒഴുക്കി, ഭക്തിപ്രീതിയാൽ നിറഞ്ഞ്, ശങ്കരനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 35

अविमुक्त उवाच । देवदेव महादेव कालामयसुभेषज । त्वं त्रिलोकपतिस्सत्यं सेव्यो ब्रह्माच्युतादिभिः

അവിമുക്തൻ പറഞ്ഞു— ദേവദേവാ, മഹാദേവാ, കാലവ്യാധിയുടെ പരമൗഷധമേ! നീയത്രേ സത്യമായി ത്രിലോകപതി; ബ്രഹ്മാവും അച്യുതൻ (വിഷ്ണു) മുതലായവരും നിന്നെ സേവിച്ചു ആരാധിക്കുന്നു।

Verse 36

काश्यां पुर्यां त्वया देव राजधानी प्रगृह्यताम् । मया ध्यानतया स्थेयमचिंत्य सुखहेतवे

ഹേ ദേവാ! കാശീനഗരിയിൽ നീ രാജസിംഹാസനം സ്വീകരിക്കണമേ. ഞാൻ അചിന്ത്യാനന്ദത്തിന്റെ ഹേതുവായി ധ്യാനത്തിൽ സ്ഥിരനായി നിലകൊള്ളും.

Verse 37

मुक्तिदाता भवानेव कामदश्च न चापरः । तस्मात्त्वमुपकाराय तिष्ठोमासहितस्सदा

മുക്തിദാതാവും നീ തന്നേ, ആഗ്രഹങ്ങൾ നല്കുന്നവനും നീ തന്നേ—മറ്റാരുമില്ല. അതിനാൽ ഭക്തരുടെ ഉപകാരാർത്ഥം ഉമാസഹിതനായി സദാ സാന്നിധ്യത്തിൽ നിലകൊള്ളണമേ.

Verse 38

जीवान्भवाब्धेरखिलांस्तारय त्वं सदाशिव । भक्तकार्य्यं कुरु हर प्रार्थयामि पुनःपुनः

ഹേ സദാശിവാ, സർവ്വ ജീവികളെയും ഭവസാഗരത്തിൽ നിന്ന് കടത്തിയരുളേണമേ. ഹേ ഹരാ, ഭക്തന്റെ കാര്യം നിറവേറ്റണമേ; ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു.

Verse 39

सूत उवाच । इत्येवं प्रार्थितस्तेन विश्वनाथेन शंकरः । लोकानामुपकारार्थं तस्थौ तत्रापि सर्वराट्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ വിശ്വനാഥൻ അപേക്ഷിച്ചതിനാൽ, സർവ്വാധിപനായ ശങ്കരൻ ലോകങ്ങളുടെ ഉപകാരത്തിനായി അവിടെയും നിലകൊണ്ടു.

Verse 40

यद्दिनं हि समारभ्य हरः काश्यामुपागतः । तदारभ्य च सा काशी सर्वश्रेष्ठतराभवत्

ഹരൻ കാശിയിൽ എത്തിയ ദിനം മുതൽ, അതുമുതൽ തന്നെ ആ കാശി സർവ്വതീർത്ഥങ്ങളിലുമേറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായി മാറി.