Ṣaḍvidhārtha-Parijñāna: Praṇavārtha and the Sixfold Unity of Meaning (षड्विधार्थपरिज्ञानम् / प्रणवार्थपरिज्ञानम्)

Verse 1

वामदेव उवाच । भगवन्षण्मुखाशेष विज्ञानामृतवारिधे । विश्वामरेश्वरसुत प्रणतार्त्तिप्रभञ्जन

വാമദേവൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ഭഗവൻ! ഹേ ഷൺമുഖാ! അശേഷ വിജ്ഞാനാമൃതത്തിന്റെ സമുദ്രമേ! ഹേ വിശ്വാമരേശ്വരസുതാ! പ്രണതരുടെ ആർ‍ത്തി നശിപ്പിക്കുന്നവനേ!

Verse 2

षड्विधार्त्थपरिज्ञानमिष्टदं किमुदाहृतम् । के तत्र षड्विधा अर्थाः परिज्ञानञ्च किं प्रभो

ഹേ പ്രഭോ! ഇഷ്ടഫലം നൽകുന്നതെന്ന് പറയപ്പെടുന്ന ‘ഷഡ്വിധാർത്ഥ-പരിജ്ഞാനം’ എന്താണ്? അതിലെ ആറ് വിധ ‘അർത്ഥങ്ങൾ’ ഏതെല്ലാം, കൂടാതെ ‘പരിജ്ഞാനം’ എന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്ത്?

Verse 3

प्रतिपाद्यश्च कस्तस्य परिज्ञाने च किं फलम् । एतत्सर्वं समाचक्ष्व यद्यत्पृष्टं मया गुह

കൂടാതെ പരമതത്ത്വമായി പ്രതിപാദിക്കപ്പെടേണ്ടവൻ ആര്? അവനെ പൂർണ്ണമായി അറിയുന്നതിൽ നിന്നു ഏതു ഫലം ലഭിക്കുന്നു? ഹേ ഗുഹാ, ഞാൻ ചോദിച്ചതെല്ലാം വിശദമായി പറഞ്ഞുതരിക.

Verse 4

एतमर्त्थमविज्ञाय पशुशास्त्रविमोहितः । अद्याप्यहम्महासेन भ्रान्तश्च शिवमायया

ഈ സത്യം അറിയാതെ ഞാൻ—മഹാസേനൻ—പശുക്കൾക്കായി (ബന്ധിത ജീവർക്കായി) പറഞ്ഞ ശാസ്ത്രോപദേശങ്ങളിൽ മോഹിതനായി. ഇന്നും ഞാൻ ശിവമായയിൽ ഭ്രമിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 5

अहं शिवपदद्वंद्वज्ञानामृतरसायनम् । पीत्त्वा विगतसम्मोहो भविष्यामि यथा तथा

ശിവന്റെ പാദദ്വയമെന്ന ജ്ഞാനാമൃതരസായനം പാനം ചെയ്ത് ഞാൻ മോഹരഹിതനായി, ഞാൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ എങ്ങനെയോ അങ്ങനെയേ നിലകൊള്ളും.

Verse 6

कृपामृतार्द्रया दृष्ट्या विलोक्य सुचिरं मयि । कर्त्तव्योऽनुग्रहः श्रीमत्पादाब्जशरणागते

കരുണാമൃതം നനഞ്ഞ ദൃഷ്ടിയാൽ എന്നെ ദീർഘനേരം നോക്കി, നിങ്ങളുടെ ശ്രീമദ് പാദപദ്മങ്ങളിൽ ശരണം പ്രാപിച്ച എനിക്കു അനുഗ്രഹം നൽകണം.

Verse 7

इति श्रुत्वा मुनीन्द्रोक्तं ज्ञानशक्तिधरो विभुः । प्राहान्यदर्शनमहासंत्रासजनकं वचः

മുനീന്ദ്രൻ പറഞ്ഞത് ഇങ്ങനെ കേട്ട ശേഷം, ജ്ഞാനശക്തി ധരിച്ച സർവ്വവ്യാപിയായ വിഭു പിന്നെ മറ്റൊരു വാക്ക് പറഞ്ഞു; അത് ദൃശ്യമല്ലാത്ത അനിഷ്ടഫലത്തെ സൂചിപ്പിച്ച് മഹാഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നതായിരുന്നു.

Verse 8

सुब्रह्मण्य उवाच । श्रूयताम्मुनिशार्दूल त्वया यत्पृष्टमादरात् । समष्टिव्यष्टिभावेन परिज्ञानम्महेशितुः

സുബ്രഹ്മണ്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനിശാർദൂലാ! നീ ആദരത്തോടെ ചോദിച്ചതിനെ കേൾക്കുക. സമഷ്ടി-വ്യഷ്ടി ഭാവങ്ങളിൽ മഹേശ്വരന്റെ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം ഞാൻ വിശദീകരിക്കും.

Verse 9

प्रणवार्त्थपरिज्ञानरूपं तद्विस्तरादहम् । वदामि षड्विधार्थैक्य परिज्ञानेन सुव्रत

ഹേ സുവ്രതാ! പ്രണവം (ഓം) എന്നതിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥപരിജ്ഞാനരൂപമായ ആ സാക്ഷാത്കാരം ഞാൻ വിശദമായി പറയുന്നു. അതിന്റെ ആറുവിധ അർത്ഥങ്ങളുടെ ഏക്യം അറിയുന്നതാൽ ആ ജ്ഞാനം സിദ്ധമാകും.

Verse 10

प्रथमो मंत्ररूपः स्याद्द्वितीयो मंत्रभावितः । देवतार्त्थस्तृतीयोऽर्थः प्रपञ्चार्थस्ततः परम्

ആദ്യ അർത്ഥം മന്ത്രസ്വരൂപം; രണ്ടാം അർത്ഥം മന്ത്രംകൊണ്ട് ഭാവിതം (ശക്തിസഞ്ചിതം). മൂന്നാം അർത്ഥം ദേവതാർത്ഥം—അഥവാ ഭഗവാനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്; ഇതിന് അപ്പുറം ഉയർന്ന അർത്ഥം പ്രപഞ്ചതത്ത്വം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

Verse 11

चतुर्थः पञ्चमार्थस्स्याद्गुरुरूपप्रदर्शकः । षष्ठश्शिष्यात्मरूपोऽर्थः षड्विधार्थाः प्रकीर्त्तिताः

നാലാമത്തെയും അഞ്ചാമത്തെയും അർത്ഥങ്ങൾ ഗുരുവിന്റെ സ്വരൂപം വെളിപ്പെടുത്തുന്നതെന്ന് പറയുന്നു; ആറാമത്തേതു ശിഷ്യന്റെ ആത്മസ്വരൂപമായ അർത്ഥം. ഇങ്ങനെ ആറുവിധ അർത്ഥങ്ങൾ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടു।

Verse 12

तत्र मन्त्रस्वरूपन्ते वदामि मुनिसत्तम । येन विज्ञातमात्रेण महाज्ञानी भवेन्नरः

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, അവിടെ ഞാൻ നിനക്കു മന്ത്രത്തിന്റെ സ്വരൂപം പ്രസ്താവിക്കുന്നു; അതു അറിഞ്ഞുമാത്രംകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ മഹാജ്ഞാനിയായിത്തീരും।

Verse 13

आद्यस्स्वरः पंचमश्च पञ्चमान्तस्ततः परः । बिन्दुनादौ च पञ्चार्णाः प्रोक्ता वेदैर्न चान्यथा

ആദ്യ സ്വരം, അഞ്ചാമത്തെ സ്വരം, അഞ്ചാമത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നതു—അതിനു അതീതമായി; പിന്നെ ബിന്ദുവും നാദവും—ഇവയാണ് വേദങ്ങൾ പ്രസ്താവിച്ച പഞ്ചാക്ഷരങ്ങൾ, മറ്റെങ്ങനെ അല്ല।

Verse 14

एतत्समष्टिरूपो हि वेदादिस्समुदाहृतः । नादस्सर्व्वसमष्टिः स्याद्बिंद्वाढ्यं यच्चतुष्टयम्

ഇത് വേദാദികളുടെ സമഷ്ടിരൂപമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. നാദം എല്ലാ സമഷ്ടികളുടെയും സമഷ്ടിയാകുന്നു; ബിന്ദുവാൽ സമൃദ്ധമായ ആ ചതുഷ്ടയം അതിന്റെ പൂർണ്ണ പ്രകടനമാണ്।

Verse 15

व्यष्टिरूपेण संसिद्धं प्रणवे शिववाचके । यंत्ररूपं शृणु प्राज्ञ शिवलिंगं तदेव हि

ഹേ പ്രാജ്ഞ, ശ്രവിക്ക—ശിവവാചകമായ പ്രണവം ‘ഓം’ വ്യഷ്ടി (വ്യക്ത) രൂപത്തിൽ പൂർണ്ണമായി സിദ്ധമാണ്; അതേ പ്രണവം യന്ത്രരൂപമായി സത്യത്തിൽ ശിവലിംഗം തന്നേ.

Verse 16

सर्व्वाधस्ताल्लिखेत्पीठं तदूर्ध्वम्प्रथमं स्वरम् । उवर्णं च तदूर्द्ध्वं स्थम्पवर्गान्तं तदूर्ध्वगम्

ഏറ്റവും താഴെ പീഠം രേഖപ്പെടുത്തണം. അതിന്റെ മുകളിൽ ആദ്യ സ്വരം എഴുതണം; അതിന്റെ മുകളിൽ ‘ഉ’ വർണം; അതിന്റെ മുകളിൽ ‘സ്ഥ’; പിന്നെ അതിന്റെ മുകളിൽ ‘പ’ വർഗ്ഗം മുതൽ അവസാനം വരെ—ക്രമമായി മേലോട്ടു സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 17

तन्मस्तकस्थं बिंदुं च तदूर्द्ध्वं नादमालिखेत् । यंत्रे संपूर्णतां याति सर्वकामः प्रसिध्यति

അതിന്റെ ശിരസ്സിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ബിന്ദുവും രേഖപ്പെടുത്തി, അതിന്റെ മുകളിൽ നാദവും എഴുതണം. ഇതോടെ യന്ത്രം പൂർണ്ണത പ്രാപിക്കുകയും എല്ലാ അഭിലാഷങ്ങളും സിദ്ധിക്കുകയും ചെയ്യും.

Verse 18

एतं यंत्रं समालिख्य प्रणवे नव वेष्टयेत् । तदुत्थेनैव नादेन विद्यन्नादावसानकम्

ഈ യന്ത്രം വിധിപൂർവ്വം വരച്ച് പ്രണവം ‘ഓം’ കൊണ്ട് ഒമ്പത് പ്രാവശ്യം ചുറ്റി ആവരണം ചെയ്യണം. അതേ പ്രണവത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന നാദം വഴി നാദപ്രവാഹം അന്തിമ ലയാന്തം വരെ साधകൻ അനുഭവിക്കണം.

Verse 19

देवतार्त्थम्प्रवक्ष्यामि गूढं सर्व्वत्र यन्मुने । तव स्नेहाद्वामदेव यथा शंकरभाषितम्

ഹേ മുനേ, എല്ലായിടത്തും സൂക്ഷ്മമായി ഗൂഢമായിരിക്കുന്ന ദേവതാർത്ഥം ഇപ്പോൾ ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു—ശങ്കരൻ അരുളിച്ചെയ്തതുപോലെ. ഹേ വാമദേവ, നിനക്കുള്ള സ്നേഹത്താൽ ഞാൻ ഇത് വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

Verse 20

सद्योजातम्प्रपद्यामीत्युपक्रम्य सदाशिवोम् । इति प्राह श्रुतिस्तारं ब्रह्मपंचकवाचकम्

‘സദ്യോജാതനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു’ എന്ന് ആരംഭിച്ച് ‘ഓം സദാശിവ’ എന്ന് ഉച്ചരിച്ച്, ശ്രുതി താരസ്വരൂപമായ ആ വാക്യം പ്രസ്താവിച്ചു—അത് പഞ്ചബ്രഹ്മത്തെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 21

विज्ञेया ब्रह्मरूपिण्यस्सूक्ष्माः पंचैव देवताः । एता एव शिवस्यापि मूर्तित्वे नोपबृंहिताः

ബ്രഹ്മസ്വരൂപിണികളായ സൂക്ഷ്മ ദേവതകൾ അഞ്ചെണ്ണം മാത്രമാണെന്ന് അറിയണം. ഇവ തന്നെയാണ് ശിവന്റെ മൂർത്തിത്വത്തിലും ‘കൂടുതൽ ചേർക്കൽ’ അല്ലെങ്കിൽ പരിമിതി എന്ന നിലയിൽ കണക്കാക്കപ്പെടാത്തത്.

Verse 22

शिवस्य वाचको मन्त्रश्शिवमूर्त्तेश्च वाचकः । मूर्त्तिमूर्तिमतोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः

മന്ത്രം ശിവനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നതും ശിവമൂർത്തിയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്. മൂർത്തി–അമൂർത്തി ഭേദം പൂർണ്ണമായും പരമമല്ല; അതിനാൽ മന്ത്രം ഇരട്ടത്തെയും ദ്യോതിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 23

ईशानमुकुटोपेत इत्यारभ्य पुरोदितः । शिवस्य विग्रहः पञ्चवक्त्राणि शृणु सांप्रतम्

“ഈശാനമുകുടോപേതൻ” എന്ന വാക്കുകളിൽ തുടങ്ങി ശിവന്റെ വിഗ്രഹം മുമ്പേ വിവരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇനി ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക—ശിവന്റെ പഞ്ചവക്ത്രങ്ങളെ ഞാൻ പറയുന്നു.

Verse 24

पंचमादि समारभ्य सद्योजाताद्यनुक्रमात् । उर्द्ध्वांतमीशानांतं च मुखपंचकमीरितम्

അഞ്ചാമത്തേതിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച്, സദ്യോജാതാദി ക്രമത്തിൽ, മുകളിലായി ഈശാനാന്തം വരെ—ഇങ്ങനെ ശിവന്റെ പഞ്ചമുഖങ്ങൾ ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 25

ईशानस्यैव देवस्य चतुर्व्यूहपदे स्थितम् । पुरुषाद्यं च सद्यांतं ब्रह्मरूपं चतुष्टयम्

ദേവനായ ഈശാനന്റെ ചതുര്വ്യൂഹപദത്തിൽ സ്ഥാപിതമായ ബ്രഹ്മരൂപ ചതുഷ്ടയം—പുരുഷത്തിൽ ആരംഭിച്ച് സദ്യയിൽ അവസാനിക്കുന്നു.

Verse 26

पंच ब्रह्मसमष्टिस्स्यादीशानं ब्रह्म विश्रुतम् । पुरुषाद्यं तु तद्व्यष्टिस्सद्योजातान्तिकं मुने

പഞ്ചബ്രഹ്മങ്ങളുടെ സമഷ്ടി-തത്ത്വം ‘ഈശാന-ബ്രഹ്മം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. എന്നാൽ അവയുടെ വ്യഷ്ടി-പ്രകടനം പുരുഷനിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് സദ്യോജാതാന്തം വരെ വ്യാപിക്കുന്നു, ഹേ മുനേ।

Verse 27

अनुग्रहमयं चक्रमिदं पंचार्त्थकारणम् । परब्रह्मात्मकं सूक्ष्मं निर्विकारमनामयम्

ഈ ചക്രം അനുഗ്രഹമയമാണ്; ഇത് പഞ്ചാർത്ഥങ്ങളുടെ കാരണമാണ്. ഇത് പരബ്രഹ്മസ്വരൂപം, സൂക്ഷ്മം, നിർവികാരം, നിരാമയം.

Verse 28

अनुग्रहोऽपि द्विविधस्तिरोभावादिगोचरः । प्रभुश्चान्यस्तु जीवानां परावरविमुक्तिदः

അനുഗ്രഹവും ദ്വിവിധം—ഒന്ന് തിരോഭാവാദി ദൈവകൃത്യങ്ങളിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പ്രഭു ജീവന്മാരിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തൻ; പരവും അപരവും ആയ ബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തി നൽകുന്നു.

Verse 29

एतत्सदाशिवस्यैव कृत्यद्वयमुदाहृतम् । अनुग्रहेऽपि सृष्ट्यादिकृत्यानां पंचकं विभोः

ഇത് സദാശിവന്റെ തന്നെ ദ്വിവിധ കൃത്യമെന്ന് പ്രസ്താവിച്ചു. എങ്കിലും തന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ ആ സർവ്വവ്യാപി വിഭു സൃഷ്ടി മുതലായ പഞ്ചകൃത്യങ്ങളും പ്രകടമാക്കുന്നു.

Verse 30

मुने तत्रापि सद्याद्या देवताः परिकीर्त्तिताः । परब्रह्मस्वरूपास्ताः पंच कल्याणदास्सदा

ഹേ മുനേ, അവിടെയും സദ്യാദി ദേവതകൾ പരികീർത്തിതരായിരിക്കുന്നു; ആ അഞ്ചുപേരും സദാ പരബ്രഹ്മസ്വരൂപരും നിത്യകല്യാണദായകരുമാണ്।

Verse 31

अनुग्रहमयं चक्रं शांत्यतीतकलामयम् । सदाशिवाधिष्ठितं च परमं पदमुच्यते

അനുഗ്രഹമയമായ ചക്രം, ശാന്തിയെയും അതീതമായ കലകളാൽ നിർമ്മിതവും, സദാശിവൻ അധിഷ്ഠിതനുമായിരിക്കുന്നതേ പരമപദമെന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 32

एतदेव पदं प्राप्यं यतीनां भवितात्मनाम् । सदाशिवोपासकानां प्रणवासक्तचेतसाम्

ഇതേ പദം ശുദ്ധഭാവമുള്ള യതികൾക്ക് പ്രാപ്യമാകുന്നു—സദാശിവോപാസകർക്ക്, പ്രണവം ‘ഓം’യിൽ ചിത്തം ആസക്തമായവർക്കു।

Verse 33

एतदेव पदं प्राप्य तेन साकं मुनीश्वराः । भुक्त्वा सुविपुलान्भोगान्देवेन ब्रह्मरूपिणा

അതേ പരമപദം പ്രാപിച്ച് മുനീശ്വരന്മാർ അവനോടു ഏകാത്മരായി, ബ്രഹ്മരൂപിയായ ദേവൻ നൽകിയ അതിവിപുലമായ ദിവ്യഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച് ആനന്ദിച്ചു।

Verse 34

महाप्रलयसंभूतौ शिवसाम्यं भजंति हि । न पतंति पुनः क्वापि संसाराब्धौ जनाश्च ते

മഹാപ്രളയസമയത്ത് അവർ നിശ്ചയമായും ശിവസാമ്യം പ്രാപിക്കുന്നു; പിന്നെ അവർ ഒരിക്കലും സംസാരസമുദ്രത്തിൽ എവിടെയും വീഴുകയില്ല।

Verse 35

ते ब्रह्मलोक इति च श्रुतिराह सनातनी । ऐश्वर्य्यं तु शिवस्यापि समष्टिरिदमेव हि

സനാതന ശ്രുതി ആ ലോകത്തെ “ബ്രഹ്മലോകം” എന്നു വിളിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഈ സമഷ്ടിരൂപ സമഗ്രതയും ശിവന്റെ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ തന്നെ പ്രകടനമാണ്.

Verse 36

सर्वैश्वर्येण सम्पन्न इत्याहाथर्व्वणी शिखा । सर्वैश्वर्य्यप्रदातृत्वमस्यैव प्रवदन्ति हि

അഥർവണീ ശിഖ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു—“അവൻ സർവൈശ്വര്യസമ്പന്നൻ.” തീർച്ചയായും, എല്ലാ തരത്തിലുള്ള അധിപത്യവും സമൃദ്ധിയും നൽകുന്ന ദാതാവ് അവൻ ഒരുത്തനേ എന്നു പ്രസിദ്ധം।

Verse 37

चमकस्य पदान्नान्य दधिकं विद्यते पदम् । ब्रह्मपंचकविस्तारप्रपंचः खलु दृश्यते

ചമക സ്തോത്രത്തിൽ ഈ ‘പദം’ എന്നതിനെക്കാൾ മഹത്തായ മറ്റൊരു പദം ഇല്ല. സത്യമായി, ഇതിലേയ്ക്കാണ് ബ്രഹ്മ-പഞ്ചകത്തിന്റെ മുഴുവൻ വിപുലപ്രപഞ്ചവും ദൃശ്യമാകുന്നത്।

Verse 38

ब्रह्मभ्य एवं संजाता निवृत्त्याद्याः कला मताः । सूक्ष्मभूतस्वरूपिण्यः कारणत्वेन विश्रुताः

ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മനിൽ നിന്ന് നിവൃത്തിയാദിയായ കലകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അവ സൂക്ഷ്മഭൂതസ്വരൂപമായ തന്മാത്രതത്ത്വങ്ങളായി, കാരണരൂപമായ അടിസ്ഥാനങ്ങളായി പ്രസിദ്ധമാണ്।

Verse 39

स्थूलरूपस्वरूपस्य प्रपंचस्यास्य सुव्रत । पंचधावस्थितं यत्तद्ब्रह्मपंचकमिष्यते

ഹേ സുവ്രത, ഈ പ്രകടമായ പ്രപഞ്ചം—സ്ഥൂലരൂപവും സ്വഭാവവും ഉൾക്കൊണ്ട്—അഞ്ചുവിധമായി നിലകൊള്ളുന്നു; അതിനാൽ അതിനെ ‘ബ്രഹ്മ-പഞ്ചകം’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 40

पुरुषः श्रोत्रवाण्यौ च शब्दकाशौ च पंचकम् । व्याप्तमीशानरूपेण ब्रह्मणा मुनिसत्तम

മുനിശ്രേഷ്ഠാ, പുരുഷൻ, ശ്രോത്രം, വാണി, ശബ്ദം, ആകാശം എന്ന ഈ പഞ്ചകം ഈശാനരൂപത്തിൽ ബ്രഹ്മനാൽ വ്യാപ്തമായിരുന്നു।

Verse 41

प्रकृतिस्त्वक्च पाणिश्च स्पर्शो वायुश्च पंचकम् । व्याप्तं पुरुषरूपेण ब्रह्मणैव मुनीश्वर

മുനീശ്വരാ, പ്രകൃതി, ത്വക്ക്, പാണി, സ്പർശം, വായു എന്ന ഈ പഞ്ചകം പുരുഷരൂപത്തിലുള്ള ബ്രഹ്മനാൽ തന്നേ വ്യാപ്തമാണ്।

Verse 42

अहंकारस्तथा चक्षुः पादो रूपं च पावकः । अघोरव्रह्मणा व्याप्तमेतत्पंचकमंचितम्

അഹങ്കാരം, കണ്ണ്, പാദം, രൂപം, പാവകം—ഈ ദീപ്തമായ പഞ്ചകം അഘോര-ബ്രഹ്മൻ (ശിവന്റെ ശുഭ, അഭയ പരതത്ത്വം) സർവ്വത്ര വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 43

बुद्धिश्च रसना पायू रस आपश्च पंचकम् । ब्रह्मणा वामदेवेन व्याप्तं भवति नित्यशः

ബുദ്ധി, നാവ്, പായു, രസം (സ്വാദ്), ആപഃ (ജലതത്ത്വം)—ഈ പഞ്ചകം വാമദേവ-ശക്തിയാൽ ബ്രഹ്മനാൽ നിത്യവും സർവ്വത്ര വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 44

मनो नासा तथोपस्थो गन्धो भूमिश्च पंचकम् । सद्येन ब्रह्मणा व्याप्तं पंचब्रह्ममयं जगत्

മനം, മൂക്ക്, ഉപസ്ഥം, ഗന്ധം, ഭൂമി—ഈ പഞ്ചകം സദ്യോജാത-ബ്രഹ്മൻ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ലോകം പഞ്ചബ്രഹ്മമയമാണ്।

Verse 45

यंत्ररूपेणोपदिष्टः प्रणवश्शिववाचकः । समष्टिः पंचवर्णानां बिंद्वाद्यं यच्चतुष्टयम्

ശിവവാചകമായ പ്രണവം (ഓം) യന്ത്രരൂപത്തിൽ ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അത് പഞ്ചവർണങ്ങളുടെ സമഷ്ടിയും, ബിന്ദുവാദിയായി ആരംഭിക്കുന്ന ചതുഷ്ടയവും ആകുന്നു।

Verse 46

शिवोपदिष्टमार्गेण यंत्ररूपं विभावयेत् । प्रणवम्परमं मन्त्राधिराजं शिवरूपिणम्

ശിവൻ ഉപദേശിച്ച മാർഗ്ഗപ്രകാരം യന്ത്രരൂപം ധ്യാനിക്കണം; കൂടാതെ ശിവരൂപിയായ, മന്ത്രാധിരാജനായ പരമ പ്രണവം (ഓം) എന്നും ഭാവിക്കണം।