Previous Verse
Next Verse

Shloka 19

त्र्यशीतितमः सर्गः (Sarga 83)

Hanumān Reports Sītā’s ‘Slaying’; Rāma Collapses; Lakṣmaṇa’s Counter-Discourse on Dharma and Artha

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः ।यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।।6.83.19।।यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ।।6.83.20।।

dharmeṇopalabhed dharmam adharmaṃ cāpy adharmataḥ |

yady adharmeṇa yujyeyur yeṣv adharmaḥ pratiṣṭhitaḥ ||6.83.19||

ധർമ്മത്തിലൂടെ ധർമ്മം ലഭിക്കുന്നു; അധർമ്മത്തിലൂടെ അധർമ്മവും. അധർമ്മം ഉറച്ചവരായി നിലകൊള്ളുന്നവർ അധർമ്മത്തോടു ചേർന്നാൽ, അവരുടെ ഗതിയും അതേ തത്ത്വം അനുസരിക്കും.

धर्मेणby dharma
धर्मेण:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootdharma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गम्, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/करण), एकवचनम्
उपलभेत्should obtain
उपलभेत्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootupa-labh (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्; √लभ् (to obtain) उपसर्गः उप-
धर्मम्dharma
धर्मम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdharma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/कर्म), एकवचनम्
अधर्मम्adharma
अधर्मम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootadharma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्ययम्
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
Formसम्भावना/समुच्चय-अव्ययम् (also/even)
अधर्मतःfrom adharma
अधर्मतः:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootadharma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गम्, पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative/हेतु), एकवचनम्; ‘from/by adharma’
यदिif
यदि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootyadi (अव्यय)
Formशर्तार्थक-अव्ययम् (if)
अधर्मेणby adharma
अधर्मेण:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootadharma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गम्, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/करण), एकवचनम्
युज्येयुःshould be joined
युज्येयुः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootyuj (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; आत्मनेपदम्; √युज् (to join/be connected)
येषुin whom; among which
येषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग-प्रयोगः, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/अधिकरण), बहुवचनम्
अधर्मःadharma
अधर्मः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootadharma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गम्, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
प्रतिष्ठितःestablished; rooted
प्रतिष्ठितः:
Karta-viśeṣaṇa (कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootprati-sthā (धातु)
Formभूतकृदन्तः (past participle/क्त), प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; पुंलिङ्गम्; √स्था उपसर्गः प्रति-; विशेषणम् (qualifies अधर्मः)

"O gentle Jambavan! The terrifying sound of weapons is heard. Surely Hanuman has done a difficult task."

FAQs

Moral causality is reaffirmed: dharma is attained through dharmic conduct, while adharma accrues through adharmic conduct—means and ends are ethically continuous.

A rebuttal within a debate: the text pivots from ‘dharma is meaningless’ to a karma-based account where actions shape outcomes.

Moral clarity (viveka): distinguishing right means from wrong means and insisting that conduct matters.