Shloka 64
कुम्भकर्णवधः
The Slaying of Kumbhakarna
Devanagari script
कृतंभारसहस्रस्यशूलंकालायसंमहत् ।बभञ्जजानुमारोप्यतदाहृष्टःप्लवङ्गमः ।।।।
Transliteration
kṛtaṃ bhārasahasrasya śūlaṃ kālāyasaṃ mahat | babhañja jānum āropya tadā hṛṣṭaḥ plavaṅgamaḥ ||
Translation
ആയിരം ഭാരത്തിന്റെ തൂക്കത്തിൽ നിർമ്മിച്ച കറുത്ത ഇരുമ്പിന്റെ മഹാശൂലം, ഹർഷിതനായ വാനരൻ മുട്ടിന്മേൽ വെച്ച് അപ്പോൾ പൊട്ടിച്ചു.
Word by Word
कृतम्made, fashioned
कृतम्:
कर्मविशेषणम् (object-qualifier)
TypeAdjective
Rootकृ (धातु) → कृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formकृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त, past passive participle); नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया विभक्तिः एकवचनम्; विशेषणम् (शूलम् इति विशेष्यस्य)
भारसहस्रस्यof a thousand bhāras (a great weight)
भारसहस्रस्य:
सम्बन्धः (genitive relation)
TypeNoun
Rootभार + सहस्र (प्रातिपदिके) (समास)
Formषष्ठी-तत्पुरुषः (भाराणां सहस्रम् = भारसहस्रम्); नपुंसकलिङ्गे षष्ठी विभक्तिः एकवचनम्; सम्बन्धे (शूलस्य परिमाण/प्रमाण-सम्बन्धः)
शूलम्pike, spear
शूलम्:
कर्म (object)
TypeNoun
Rootशूल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया विभक्तिः एकवचनम्; कर्मपदम्
कालायसम्made of iron
कालायसम्:
कर्मविशेषणम् (object-qualifier)
TypeAdjective
Rootकालायस (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया विभक्तिः एकवचनम्; विशेषणम् (शूलम् इति विशेष्यस्य)
महत्great, huge
महत्:
कर्मविशेषणम् (object-qualifier)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया विभक्तिः एकवचनम्; विशेषणम् (शूलम् इति विशेष्यस्य)
बभञ्जbroke
बभञ्ज:
क्रिया (action)
TypeVerb
Rootभञ्ज् (धातु)
Formलिट्-लकारः (परस्मैपदम्, perfect); प्रथमपुरुषः एकवचनम्
जानुम्knee
जानुम्:
कर्म (object of gerund)
TypeNoun
Rootजानु (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया विभक्तिः एकवचनम्; अधिकरण/आश्रयार्थे (आरोप्य इति क्रियायाः कर्म)
आरोप्यhaving placed (it) on, resting (it) on
आरोप्य:
पूर्वक्रिया (absolutive; manner/sequence)
TypeIndeclinable
Rootआ + रुह् (धातु) → आरोप्य (कृदन्त)
Formअव्ययीभाव-रूपेण कृदन्तम् (ल्यप्/त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययम्, gerund); पूर्वकालिकक्रिया (having placed/rested)
तदाthen
तदा:
कालाधिकरणम् (time)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्ययम् (adverb of time)
हृष्टःrejoiced, delighted
हृष्टः:
कर्तृविशेषणम् (subject-qualifier)
TypeAdjective
Rootहृष् (धातु) → हृष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formकृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त, past passive participle used adjectivally); पुंलिङ्गे प्रथमा विभक्तिः एकवचनम्; विशेषणम् (प्लवङ्गमः इति विशेष्यस्य)
प्लवङ्गमःthe monkey (vanara)
प्लवङ्गमः:
कर्ता (agent/subject)
TypeNoun
Rootप्लवङ्गम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा विभक्तिः एकवचनम्; कर्तृपदम्
Context
Then a rejoiced monkey, resting the thousand bharas iron pike on his knee broke it.
Characters & Entities
H
HanumānŚ
Śūla (pike)FAQs
Dharma celebrates strength used rightly: power becomes praiseworthy when it neutralizes harm and protects the just.
Hanumān physically breaks the massive iron pike, demonstrating decisive defense against Kumbhakarṇa’s assault.
Vīrya (heroic strength) joined with readiness and confidence in service to Rāma’s cause.