Shloka 23

पुष्पकविमानेन सीताया युद्धभूमिदर्शनम्

Sita Shown the Battlefield in the Pushpaka

Devanagari script

भर्तारमनवद्याङ्गीलक्ष्मणंचासितेक्षणा ।प्रेक्ष्यपांसुषुचेष्टन्तौरुरोदजनकात्मजा ।।।।

Transliteration

bhartāram anavadyāṅgī lakṣmaṇaṃ cāsitekṣaṇā | prekṣya pāṃsuṣu ceṣṭantau ruroda janakātmajā ||

Translation

അനവദ്യാംഗിയും ശ്യാമനേത്രയുമായ ജനകനന്ദിനി സീതാദേവി, തന്റെ ഭർത്താവായ ശ്രീരാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും പൊടിയിൽ കിടന്ന് ചലിക്കുന്നതു കണ്ടു, ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞുതുടങ്ങി.

Word by Word

• भर्तारम्: husband (Rama)
• भर्तारम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भर्तृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्म of प्रेक्ष्य

• अनवद्याङ्गी: she whose limbs are faultless
• अनवद्याङ्गी: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अनवद्य + अङ्गिन् (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि-समास (अनवद्यानी अङ्गानि यस्याः सा), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण of जनकात्मजा/असितेक्षणा

• लक्ष्मणम्: Lakshmana
• लक्ष्मणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्म of प्रेक्ष्य

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• असितेक्षणा: dark-eyed
• असितेक्षणा: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: असित + ईक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि-समास (असिते ईक्षणे यस्याः सा), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण of जनकात्मजा

• प्रेक्ष्य: having seen
• प्रेक्ष्य: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: प्र + ईक्ष् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund), धातु: ईक्ष् with उपसर्ग प्र; अर्थ: having looked at/seeing

• पांसुषु: in the dust
• पांसुषु: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पांसु (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), बहुवचन

• चेष्टन्तौ: struggling/moving (both)
• चेष्टन्तौ: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: चेष्ट् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्यय वर्तमान-कृदन्त (present participle), पुल्लिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा? here agreeing with भर्तारम्+लक्ष्मणम् as objects seen: द्वितीया-विभक्ति, द्विवचन

• रुरोद: wept
• रुरोद: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: रुद् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/लिट्), प्रथम-पुरुष (3rd), एकवचन, परस्मैपद

• जनकात्मजा: Janaka's daughter
• जनकात्मजा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जनक + आत्मज (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष: जनकस्य आत्मजा), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तृ

Context

Janaka's daughter of beautiful limbs and dark eyes, seeing her husband and Lakshmana, both powerful ones rolling, roared aloud.

Characters & Entities

• Sītā (Janakātmajā)
• Rāma (husband)
• Lakṣmaṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Truthful devotion in adversity: Sītā’s response is not performative but sincere, reflecting satya in emotion and dharma as unwavering commitment.

What is the narrative situation?

Sītā witnesses Rāma and Lakṣmaṇa down in the dust, apparently near death, and her grief erupts openly.

Which character virtue is emphasized?

Sītā’s fidelity and compassion—her heart remains aligned with dharma even when hope seems shattered.