Previous Verse
Next Verse

Shloka 4

इन्द्रजित्प्रेषणम्—ब्रह्मास्त्रबन्धः, हनूमद्ग्रहणं, रावणसभाप्रवेशः

Indrajit’s Deployment—Brahmāstra Binding, Hanuman’s Capture, Entry into Ravana’s Court

न कश्चित्त्रिषु लोकेषु संयुगेन गतश्रमः।भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः।।।।देशकालविभागज्ञस्त्वमेव मतिसत्तमः।

na kaścit triṣu lokeṣu saṃyugena gataśramaḥ |

bhuja-vīryābhiguptaś ca tapasā cābhirakṣitaḥ ||

deśa-kāla-vibhāga-jñas tvam eva mati-sattamaḥ ||

മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും യുദ്ധത്തിൽ നിനക്കുപോലെ ക്ഷീണമില്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്നവൻ ആരുമില്ല; നീ ഭുജബലത്താൽ സംരക്ഷിതനും തപസ്സാൽ പരിരക്ഷിതനും ആകുന്നു; ദേശകാലവിവേചനം അറിയുന്ന ബുദ്ധിശ്രേഷ്ഠൻ നീയൊക്കെയാണ്.

not
:
निषेध (negation)
TypeIndeclinable
Rootन (निपात)
Formनिषेधार्थक-अव्ययम् (negative particle)
कश्चित्someone/anyone
कश्चित्:
कर्ता (subject)
TypeNoun
Rootक (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + चित् (निपात)
Formसर्वनाम-शब्दः; पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम् (pronoun, masculine nominative singular); अनिश्चितार्थकः (indefinite)
त्रिषुin three
त्रिषु:
अधिकरण (locative setting)
TypeAdjective
Rootत्रि (संख्याप्रातिपदिक)
Formसंख्याविशेषणम्; त्रिलिङ्गे सप्तमी-बहुवचनम् (numeral adjective, locative plural)
लोकेषुin the worlds
लोकेषु:
अधिकरण (location)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सप्तमी-बहुवचनम् (masculine locative plural)
संयुगेनby/through war, in battle
संयुगेन:
करण (instrument/means; context: by/through battle)
TypeNoun
Rootसंयुग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे तृतीया-एकवचनम् (neuter instrumental singular)
गतश्रमःwhose fatigue is gone; not wearied
गतश्रमः:
कर्ता-विशेषण (qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootगत (√गम् धातु, क्त-प्रत्यय; कृदन्त) + श्रम (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुषः (गतो श्रमो यस्य/गतोऽस्य श्रमः इति); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम् (masculine nominative singular); विशेषणम्
भुजवीर्याभिगुप्तःprotected by the strength of (your) arms
भुजवीर्याभिगुप्तः:
कर्ता-विशेषण (qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootभुज (प्रातिपदिक) + वीर्य (प्रातिपदिक) + अभि-√गुप् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formतत्पुरुष-समासः (भुजवीर्येण अभिगुप्तः); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम् (masculine nominative singular); भूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्तः (past passive participle used adjectivally)
and
:
समुच्चय (coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (निपात)
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)
तपसाby austerity, by ascetic power
तपसा:
करण (means)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे तृतीया-एकवचनम् (neuter instrumental singular)
and
:
समुच्चय (coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (निपात)
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)
अभिरक्षितःwell-protected, guarded
अभिरक्षितः:
कर्ता-विशेषण (qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootअभि-√रक्ष् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्तः; पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम् (past passive participle; masculine nominative singular); विशेषणम्
देशकालविभागज्ञःknowing the distinctions of place and time
देशकालविभागज्ञः:
कर्ता-विशेषण (qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootदेश (प्रातिपदिक) + काल (प्रातिपदिक) + विभाग (प्रातिपदिक) + ज्ञ (√ज्ञा धातु, क्त/प्रत्ययान्त-प्रातिपदिक 'ज्ञ')
Formतत्पुरुष-समासः (देशस्य कालस्य विभागस्य च ज्ञः/देशकालविभागं जानाति इति); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम् (masculine nominative singular); विशेषणम्
त्वम्you
त्वम्:
कर्ता (subject)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम-शब्दः; प्रथमा-एकवचनम् (pronoun, nominative singular)
एवalone, indeed
एव:
अवधारण (restriction/emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (निपात)
Formअवधारणार्थक-अव्ययम् (particle of emphasis/only)
मतिसत्तमःbest in intellect; most intelligent
मतिसत्तमः:
कर्ता-विशेषण (predicate adjective of 'त्वम्')
TypeAdjective
Rootमति (प्रातिपदिक) + सत्तम (सत्-तमप्; प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (मतेः सत्तमः/मतिषु सत्तमः इति); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम् (masculine nominative singular); विशेषणम्

"Excepting you there is none who has not experienced fatigue in war in the three worlds. You alone are intelligent in fighting. You are protected by the strength of your arms and power of austerity. You are aware of the proper place and time of action.

H
Hanumān

FAQs

Dharma in action requires right judgment of time and place (deśa-kāla): strength must be guided by intelligence and situational appropriateness, not mere force.

A senior ally praises Hanumān’s endurance, protection through tapas, and strategic discernment, strengthening his resolve for the mission.

Strategic wisdom: knowing when and where to act, combining power with restraint and timing.