Previous Verse
Next Verse

Shloka 9

ऋक्षबिलप्रवेशः

Entry into the Rikshabilam Cave

तत्र क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्च विनिष्क्रमन्।।।।जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गा: पद्मरेणुभिः।

tatra krauñcāś ca haṃsāś ca sārasāś ca viniṣkraman | jalārdrāś cakravākāś ca raktāṅgāḥ padmareṇubhiḥ ||

അപ്പോൾ അവിടെ നിന്ന് ക്രൗഞ്ചങ്ങൾ, ഹംസങ്ങൾ, സാരസങ്ങൾ, ചക്രവാകങ്ങൾ പുറത്ത് പറന്നു വന്നു—ജലത്തിൽ നനഞ്ഞവരും, താമരപ്പൊടിയാൽ അവരുടെ ദേഹങ്ങൾ ചുവന്നവരും ആയിരുന്നു.

तत्रthere
तत्र:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण
क्रौञ्चाःkrauñca birds
क्रौञ्चाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootक्रौञ्च (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
हंसाःswans
हंसाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootहंस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
सारसाःsārasas (cranes/geese)
सारसाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसारस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
विनिष्क्रमन्came out/flew out
विनिष्क्रमन्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि + निस् + √क्रम् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect), परस्मैपद; प्रथम-पुरुष, बहुवचन; छन्दसि/आर्षप्रयोगे अन्त्य-न् (विनिष्क्रमन् = विनिष्क्रमेन्/विनिष्क्रमान् इत्यर्थः)
जल-आर्द्राःwet with water
जल-आर्द्राः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootजल (प्रातिपदिक) + आर्द्र (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (जलेन आर्द्राः); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; पक्षिणां विशेषण
चक्रवाकाःcakravāka birds
चक्रवाकाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचक्रवाक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
रक्त-अङ्गाःhaving red limbs/wings
रक्त-अङ्गाः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootरक्त (प्रातिपदिक) + अङ्ग (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास (येषाम् अङ्गानि रक्तानि ते); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; पक्षिणां विशेषण
पद्म-रेणुभिःwith lotus pollen
पद्म-रेणुभिः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootपद्म (प्रातिपदिक) + रेणु (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (पद्मस्य रेणु); पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), बहुवचन

Just then, the kraunchas, swans, geese and chakravaka drenched in water with their limbs reddened with the pollen of lotuses were fluttering out (of the cave).

K
krauñca
H
haṃsa
S
sārasa
C
cakravāka
P
padma (lotus)

FAQs

The verse supports dharma indirectly by using nature-signs to frame a truthful narrative atmosphere; it underscores attentive observation and fidelity to what is seen (satya in description) before action.

As the vānaras move in the cave-region, water-birds suddenly fly out, suggesting the presence of water and life within and setting the scene for what follows.

Alertness and discernment—reading the environment carefully rather than acting rashly.