Sarga 31
लक्ष्मणक्रोधः सुग्रीवप्रबोधनं च (Lakshmana’s Wrath and the Summoning of Sugriva)
किष्किन्धाकाण्ड
ഈ സര്ഗത്തിൽ രാമ–സുഗ്രീവ സഖ്യത്തിനുള്ളിൽ ഭരണധർമ്മസങ്കടം ഉയരുന്നു. രാമൻ ദുഃഖാകുലനായിരിക്കെ, സുഗ്രീവൻ വാഗ്ദാനം ചെയ്ത കാര്യത്തിൽ അനാസ്ഥ കാണിക്കുന്നു എന്ന് കരുതി ലക്ഷ്മണൻ ക്രോധിതനാകുന്നു. എന്നാൽ രാമൻ അവനെ ശമിപ്പിച്ച്, കഠിനവാക്കുകളല്ല; ‘സാമ’—സാന്ത്വനവും സമാധാനവും കൊണ്ടു സംസാരിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രധനുസ്സിനോടുപമമായ ധനുസ്സുമായി, കൊടുങ്കാറ്റോ പ്രളയപ്രവാഹമോ പോലെ വേഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ കിഷ്കിന്ധയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവന്റെ ഉഗ്രസാന്നിധ്യം കണ്ട വാനര കാവൽക്കാർ ഭീതിയിലാകുന്നു; അവർ മരങ്ങളും പാറകളും ആയുധമായി എടുത്ത് സജ്ജരായെങ്കിലും, പിന്നെ പേടിയിൽ ചിതറിപ്പോകുന്നു. അംഗദൻ ദൗത്യ-മധ്യസ്ഥനായി നിലകൊള്ളുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ അവനോട്—എന്റെ വരവ് അറിയിച്ച്, സുഗ്രീവൻ തനിക്കിഷ്ടമുള്ള വിധത്തിൽ പ്രതികരിക്കട്ടെ; അവനെ വിളിച്ചുവരുത്തുക എന്ന് കല്പിക്കുന്നു. താരയോടൊപ്പം മദ്യവും ഭോഗവും ആസ്വദിച്ച് മത്തനായ സുഗ്രീവൻ ആദ്യം മുന്നറിയിപ്പ് അവഗണിക്കുന്നു; തുടർന്ന് മന്ത്രിമാരായ പ്ലക്ഷനും പ്രഭവനും ലക്ഷ്മണന്റെ സമീപനം, ധർമ്മവും അർത്ഥവും സംബന്ധിച്ച ഗൗരവം, പ്രതിജ്ഞാപാലനത്തിന്റെ അനിവാര്യത എന്നിവ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ പ്രായോഗിക നയം നിശ്ചയിക്കുന്നു—സുഗ്രീവൻ ഉടൻ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം ചെന്നു ലക്ഷ്മണനെ വന്ദിച്ച്, അവന്റെ ക്രോധം ശമിപ്പിച്ച്, ധർമ്മാത്മനായ രാമനോടുള്ള വാഗ്ദാനം വീണ്ടും ദൃഢമാക്കി സഖ്യത്തിന്റെ നൈതിക സമയക്രമം പുനഃസ്ഥാപിക്കണം।
Shlokas
Verse 1
स कामिनं दीनमदीनसत्त्वंशोकाभिपन्नं समुदीर्णकोपम्।नरेन्द्रसूनुर्नरदेवपुत्रंरामानुजः पूर्वजमित्युवाच।।
അപ്പോൾ രാമാനുജൻ—രാജപുത്രനും നരേന്ദ്രസൂനുവുമായ—തന്റെ മൂത്ത സഹോദരനോട് പറഞ്ഞു: പ്രണയവശാൽ ദീനനായിരുന്നാലും ധൈര്യം തകരാത്തവൻ; ശോകത്തിൽ മുങ്ങി കോപവും ഉയർന്നിരുന്നു.
Verse 2
न वानरः स्थास्यति साधुवृत्तेन मंस्यते कर्मफलानुषङ्गान्।न भोज्यते वानरराज्यलक्ष्मींतथाहि नाभिक्रमतेऽस्य बुद्धिः।।
ആ വാനരരാജൻ സദ്വൃത്തത്തിൽ നിലകൊള്ളുകയില്ല; കർമ്മത്തിന്റെയും അതിന്റെ ഫലത്തിന്റെയും യഥാർത്ഥ ബന്ധം അവൻ അംഗീകരിക്കുന്നതുമില്ല. അവന്റെ ബുദ്ധി ധർമ്മപഥത്തിൽ മുന്നേറാത്തതിനാൽ, വാനരരാജ്യത്തിന്റെ ശ്രീസമ്പത്ത് അവൻ ദീർഘകാലം അനുഭവിക്കുകയില്ല.
Verse 3
मतिक्षयाद्ग्राम्यसुखेषु सक्तस्तव प्रसादाप्रतिकारबुद्धिः।हतोऽग्रजं पश्यतु वीर तस्यन राज्यमेवं विगुणस्य देयम्।।
‘വീരാ! ബുദ്ധിക്ഷയം മൂലം അവൻ ഗ്രാമ്യസുഖങ്ങളിൽ ആസക്തനാണ്; നിന്റെ ഉപകാരത്തിന് പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാനുള്ള ബുദ്ധിയില്ലാത്ത കൃതഘ്നൻ. അവൻ വധിക്കപ്പെട്ട തന്റെ മൂത്ത സഹോദരനെ കാണട്ടെ; ഇങ്ങനെ ഗുണഹീനനു രാജ്യം നൽകേണ്ടതല്ല.’
Verse 4
न धारये कोपमुदीर्णवेगंनिहन्मि सुग्रीवमसत्यमद्य।हरिप्रवीरैस्सह वालिपुत्रोनरेन्द्रपत्न्या विचयं करोतु।।
ഉദിച്ചുയർന്ന വേഗമുള്ള കോപം ഞാൻ അടക്കാൻ കഴിയില്ല; ഇന്ന് ആ അസത്യവാദിയായ സുഗ്രീവനെ ഞാൻ സംഹരിക്കും. വാലിപുത്രൻ അങ്കദൻ, ഹരിപ്രവീരന്മാരോടുകൂടെ, നരേന്ദ്രപത്നിയായ സീതാദേവിയുടെ അന്വേഷണം നടത്തട്ടെ.
Verse 5
तमात्तबाणासनमुत्पतन्तंनिवेदितार्थं रणचण्डकोपम्।उवाच रामः परवीरहन्तास्ववेक्षितं सानुनयं च वाक्यम्।।
വില്ലും അമ്പും കൈയിൽ പിടിച്ച് ചാടിയുയർന്ന, തന്റെ കാര്യം അറിയിച്ചു യുദ്ധത്തിനായി ഭീകരകോപത്തിൽ ജ്വലിച്ച ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടു, പരവീരഹന്താവായ രാമൻ അളവോടെ, സ്നേഹപൂർവ്വവും അനുനയപരവുമായ വാക്കുകൾ അവനോട് പറഞ്ഞു.
Verse 6
न हि वै त्वद्विधो लोके पापमेवं समाचरेत्।पापमार्येण यो हन्ति स वीरः पुरुषोत्तमः4.31.6।।
നിന്നുപോലെയുള്ളവൻ ഈ ലോകത്തിൽ ഇങ്ങനെ പാപം ആചരിക്കുകയില്ല. ആര്യമാർഗ്ഗത്താൽ പാപത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ വീരൻ, പുരുഷോത്തമൻ.
Verse 7
नेदमत्र त्वया ग्राह्यं साधुवृत्तेन लक्ष्मण।तां प्रीतिमनुवर्तस्व पूर्ववृत्तं च सङ्गतम्।।
സദ്വൃത്തനായ ലക്ഷ്മണാ, ഇവിടെ നീ ഈ മാർഗം സ്വീകരിക്കരുത്. ആ പ്രീതിയെ നിലനിർത്തുക; മുമ്പേ സ്ഥാപിതമായ യോജിച്ച സൗഹൃദബന്ധം പിന്തുടരുക.
Verse 8
सामोपहितया वाचा रूक्षाणि परिवर्जयन्।वक्तुमर्हसि सुग्रीवं व्यतीतं कालपर्यये।।
സുഗ്രീവൻ നിശ്ചയിച്ച കാലം കടന്നുപോകാൻ വിട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ കഠിനവാക്കുകൾ ഒഴിവാക്കി, സാമോപേതമായ സമാധാനവചനങ്ങളാൽ അവനോട് സംസാരിക്കേണ്ടതാണ്.
Verse 9
सोऽग्रजेनानुशिष्टार्थो यथावत्पुरुषर्षभः।प्रविवेश पुरीं वीरो लक्ष्मणः परवीरहा।।
ഇങ്ങനെ അഗ്രജനായ ശ്രീരാമന്റെ യഥാവിധി ഉപദേശം ലഭിച്ച ശേഷം, പുരുഷർഷഭനും പരവീരഹനും ആയ വീരൻ ലക്ഷ്മണൻ നഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 10
ततश्शुभमतिः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहिते रतः।लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धो जगाम भवनं कपेः।।शक्रबाणासनप्रख्यं धनुः कालान्तकोपमः।प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभं मन्दरः सानुमानिव।।।।
അപ്പോൾ ശുഭമതിയും പ്രാജ്ഞനുമായ ലക്ഷ്മണൻ, സഹോദരന്റെ പ്രിയഹിതത്തിൽ നിരതനായി, ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ ഉഗ്രനായി വാനരരാജന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് പോയി. ഇന്ദ്രന്റെ ധനുസ്സിനോട് സാമ്യമുള്ളതും, പ്രളയാന്ത്യത്തിലെ കോപംപോലെ ഭയങ്കരവുമായതും, പർവ്വതശിഖരത്തെപ്പോലെ ഉയർന്നതുമായ—സാനുക്കളോടുകൂടിയ മന്ദരപർവ്വതംപോലെ—ആ ധനുസ്സിനെ കൈയിൽ എടുത്ത് അവൻ മുന്നേറി.
Verse 11
ततश्शुभमतिः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहिते रतः।लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धो जगाम भवनं कपेः4.31.10।।शक्रबाणासनप्रख्यं धनुः कालान्तकोपमः।प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभं मन्दरः सानुमानिव।।4.31.11।।
ഇവിടെയും അതേ വിവരണം ആവർത്തിക്കുന്നു: ശുഭമതിയും പ്രാജ്ഞനുമായ ലക്ഷ്മണൻ, സഹോദരന്റെ ഹിതത്തിൽ നിരതനായി, ഉഗ്രനായി സുഗ്രീവന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് പോയി. ഇന്ദ്രന്റെ ധനുസ്സിനോട് സാമ്യമുള്ളതും, പ്രളയാന്ത്യത്തിലെ കോപംപോലെ ഭയങ്കരവുമായതും, പർവ്വതശിഖരത്തെപ്പോലെ ഉയർന്നതുമായ—സാനുക്കളോടുകൂടിയ മന്ദരപർവ്വതംപോലെ—ആ ധനുസ്സിനെ പിടിച്ച് അവൻ മുന്നേറി.
Verse 12
यथोक्तकारी वचनमुत्तरं चैव सोत्तरम्।बृहस्पतिसमो बुद्ध्या मत्वा रामानुजस्तदा।।कामक्रोधसमुत्थेन भ्रातुः कोपाग्निना वृतः।प्रभञ्जन इवाप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणस्तदा।।
അപ്പോൾ രാമാനുജനായ ലക്ഷ്മണൻ, യഥോക്തകാരിയായി ആജ്ഞാപാലകനായി, ബൃഹസ്പതിയെപ്പോലെ ബുദ്ധിമാനായി, ഏതു മറുപടി പറയണം, എങ്ങനെ പറയണം എന്നു ചിന്തിച്ചു. കാമവും ക്രോധവും മൂലമുണ്ടായ സഹോദരന്റെ കോപാഗ്നിയിൽ പൊതിഞ്ഞ്, അസന്തുഷ്ടനായി, പ്രചണ്ഡ കാറ്റുപോലെ അവൻ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 13
यथोक्तकारी वचनमुत्तरं चैव सोत्तरम्।बृहस्पतिसमो बुद्ध्या मत्वा रामानुजस्तदा4.31.12।।कामक्रोधसमुत्थेन भ्रातुः कोपाग्निना वृतः।प्रभञ्जन इवाप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणस्तदा4.31.13।।
ഈ സംയുക്ത നമ്പറിംഗിലും അതേ വിവരണം തുടരുന്നു: യഥോക്തകാരിയായ രാമാനുജ ലക്ഷ്മണൻ, ബൃഹസ്പതിയെപ്പോലെ ബുദ്ധിമാനായി, യോജിച്ച മറുപടി എങ്ങനെ നൽകണം എന്നു നിർണ്ണയിച്ചു; കാമ-ക്രോധപ്രേരിതമായ സഹോദരന്റെ ജ്വലിക്കുന്ന കോപത്തിൽ പൊതിഞ്ഞ്, അസന്തുഷ്ടനായി, കൊടുങ്കാറ്റുപോലെ അവൻ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 14
सालतालाश्वकर्णांश्च तरसा पातयन्बहून्।पर्यस्यन्गिरिकूटानि द्रुमानन्यांश्च वेगतः।।शिलाश्च शकलीकुर्वन्पद्भ्यां गज इवाशुगः।दूरामेकपदं त्यक्त्वा ययौ कार्यवशाद्द्रुतम्।।
കാര്യത്തിന്റെ അടിയന്തരത കൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു; ശക്തിയോടെ അനേകം ശാല, താല, അശ്വകർണ വൃക്ഷങ്ങളെ വീഴ്ത്തി, പാറക്കൂറ്റങ്ങളും മറ്റു വൃക്ഷങ്ങളും തള്ളിമാറ്റി. വേഗമേറിയ ഗജംപോലെ പാദങ്ങളാൽ ശിലകളെ ചിതറിച്ച്, ഒരൊറ്റ ചുവടിൽ തന്നെ ദൂരമകന്ന്, കാര്യസിദ്ധിക്കായി അതിവേഗം മുന്നേറി.
Verse 15
सालतालाश्वकर्णांश्च तरसा पातयन्बहून्।पर्यस्यन्गिरिकूटानि द्रुमानन्यांश्च वेगतः4.31.14।।शिलाश्च शकलीकुर्वन्पद्भ्यां गज इवाशुगः।दूरामेकपदं त्यक्त्वा ययौ कार्यवशाद्द्रुतम्4.31.15।।
കർമ്മബാധിതനായി ലക്ഷ്മണൻ ഗജസമമായ അതിവേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു; സാല–താല–അശ്വകർണ്ണാദി അനേകം വൃക്ഷങ്ങളെ വീഴ്ത്തി, പർവ്വതശിഖരങ്ങളെ മറിച്ചെറിഞ്ഞു, പാദങ്ങളാൽ ശിലകളെ ചിതറിച്ചു, ഒരൊറ്റ പാദചുവടിൽ തന്നെ ദൂരത്തേക്ക് വേഗത്തിൽ നീങ്ങി.
Verse 16
तामपश्यद्बलाकीर्णां हरिराजमहापुरीम्।दुर्गामिक्ष्वाकुशार्दूलः किष्किन्धां गिरिसङ्गटे।।
അപ്പോൾ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ വ്യാഘ്രനായ ശ്രീരാമൻ, പർവ്വതങ്ങളുടെ ഇടുക്കിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, സൈന്യത്താൽ നിറഞ്ഞ, സമീപിക്കുവാൻ ദുർഗമമായ വാനരരാജന്റെ മഹാപുരിയായ കിഷ്കിന്ധയെ കണ്ടു.
Verse 17
रोषात्प्रस्फुरमाणोष्ठ स्सुग्रीवं प्रति लक्ष्मणः।ददर्श वानरान्भीमाकनिष्किन्धाया बहिश्चरान्।।
സുഗ്രീവനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ക്രോധത്തിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ അധരങ്ങൾ വിറച്ചു; അപ്പോൾ കിഷ്കിന്ധയുടെ പുറത്തു കാവൽനിൽക്കുന്ന ഭയങ്കര വാനരരക്ഷകരെ അദ്ദേഹം കണ്ടു.
Verse 18
तं दृष्ट्वा वानरास्सर्वे लक्ष्मणं पुरुषर्षभम्।शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान्।।जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः पर्वतान्तरे।
പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടപ്പോൾ, പർവ്വതപ്രദേശത്ത് ഗജസദൃശമായി മഹാകായരായ എല്ലാ വാനരന്മാരും ആയുധമായി നൂറുകണക്കിന് പർവ്വതശിഖരങ്ങളും വളർന്ന മഹാവൃക്ഷങ്ങളും പിടിച്ചെടുത്തു.
Verse 19
तान्गृहीतप्रहरणान्सर्वान्दृष्ट्वा तु लक्ष्मणः।।बभूव द्विगुणं क्रुद्धो बह्विन्धन इवानलः।
അവരെല്ലാവരെയും ആയുധധാരികളായി കണ്ടപ്പോൾ ലക്ഷ്മണന്റെ ക്രോധം ഇരട്ടിയായി—ധാരാളം ഇന്ധനം ലഭിച്ച അഗ്നിപോലെ കൂടുതൽ ജ്വലിച്ചു.
Verse 20
तं ते भयपरीताङ्गाः क्रुद्धं दृष्ट्वा प्लवङ्गमाः।।कालमृत्युयुगान्ताभं शतशो विद्रुता दिशः।
അവനെ ക്രുദ്ധനായി കണ്ടപ്പോൾ—കാലനും മരണവും യുഗാന്തപ്രളയവും പോലെ—ഭയത്തിൽ വിറച്ച ശരീരങ്ങളോടെ ആ പ്ലവംഗങ്ങൾ നൂറുകണക്കിന് പേർ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി.
Verse 21
ततस्सुग्रीवभवनं प्रविश्य हरिपुङ्गवाः।।क्रोधमागमनं चैव लक्ष्मणस्य न्यवेदयन्।
പിന്നീട് വാനരശ്രേഷ്ഠരായ ഹരിപുങ്ഗവർ സുഗ്രീവന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, ലക്ഷ്മണന്റെ വരവും അവന്റെ ക്രോധവും അറിയിച്ചു.
Verse 22
तारया सहितः कामी सक्तः कपिवृषो रहः।।न तेषां कपिवीराणां शुश्राव वचनं तदा।
എന്നാൽ വാനരങ്ങളിൽ വൃഷഭസമനായ സുഗ്രീവൻ, താരയോടൊപ്പം ഏകാന്തത്തിൽ കാമാസക്തനായി ഇരുന്നതിനാൽ, അപ്പോൾ ആ വാനരവീരന്മാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടില്ല.
Verse 23
ततस्सचिवसन्दिष्टा हरयो रोमहर्षणाः।गिरिकुञ्जर मेघाभा नगर्या निर्ययुस्तदा।।।।
പിന്നീട് മന്ത്രിമാരുടെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം, രോമാഞ്ചം ഉണർത്തുന്ന ഹരികൾ—പർവതം, ഗജരാജൻ, മേഘം എന്നിവയെപ്പോലെ—നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് ഒഴുകിപ്പുറപ്പെട്ടു.
Verse 24
नखदंष्ट्रायुधा घोरास्सर्वे विकृतदर्शनाः।।सर्वे शार्दूलदर्पाश्च सर्वे च विकृताननाः।
നഖങ്ങളും ദംഷ്ട്രകളും ആയുധങ്ങളാക്കി, എല്ലാവരും ഭയങ്കരരും വികൃതദർശനരുമായിരുന്നു. എല്ലാവരും ശാർദൂലദർപ്പത്തോടെ, എല്ലാവരും വികൃതവും ഉഗ്രവുമായ മുഖങ്ങളോടെയായിരുന്നു.
Verse 25
दशनागबलाः केचित्केचिद्दशगुणोत्तराः।।केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः।
ചിലർക്കു പത്ത് ആനകളുടെ ബലം, ചിലർക്കു അതിന്റെ പത്തിരട്ടി; ചിലർ ആയിരം ആനകളുടെ തുല്യവിക്രമം ഉള്ളവർ—എങ്കിലും എല്ലാവരും ശൗര്യത്തിൽ സമന്മാരായിരുന്നു.
Verse 26
कृत्स्नांहि कपिभिर्व्याप्तां द्रुमहस्सैर्महाबलैः।।अपश्यल्लक्ष्मणः क्रुद्धः किष्किन्धां तां दुरासदाम्।
കൈകളിൽ വൃക്ഷങ്ങൾ ധരിച്ച മഹാബലികളായ കപികളാൽ മുഴുവനും നിറഞ്ഞ, ദുർആസാദമായ കിഷ്കിന്ധയെ ക്രുദ്ധനായ ലക്ഷ്മണൻ കണ്ടു.
Verse 27
ततस्ते हरयस्सर्वे प्राकारपरिघान्तरात्।।निष्क्रम्योदग्रसत्त्वास्तु तस्थुराविष्कृतं तदा।
പിന്നീട് പ്രാകാരവും പരിഘവും ഉള്ള അകത്തുനിന്ന് ആ എല്ലാ ഹരികളും, ഉന്നതസത്ത്വമുള്ളവർ, പുറത്തുവന്ന് അപ്പോൾ തന്നെ പ്രത്യക്ഷമായി സജ്ജമായി നിന്നു.
Verse 28
सुग्रीवस्य प्रमादं च पूर्वजं चार्तमात्मवान्।।बुद्ध्वा कोपवशं वीरः पुनरेव जगाम सः।
ആത്മസംയമനായ വീരൻ സുഗ്രീവന്റെ പ്രമാദവും, മുൻജനായ ആർതനായ രാമനെയും ഓർത്ത് തിരിച്ചറിഞ്ഞു; പിന്നെയും അവൻ ക്രോധവശനായി.
Verse 29
स दीर्घोष्णमहोच्छवासः कोपसंरक्तलोचनः।।बभूव नरशार्दूल स्सधूम इव पावकः।
ആ നരശാർദൂലൻ ദീർഘവും ഉഷ്ണവുമായ നിശ്വാസങ്ങൾ വിടുകയും, ക്രോധത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, പുകചുറ്റിയ അഗ്നിപോലെ പ്രത്യക്ഷനാവുകയും ചെയ്തു.
Verse 30
बाणशल्यस्फुरज्जिह्वस्सायकासनभोगवान्।।स्वतेजोविषसङ्घातः पञ्चास्य इव पन्नगः।
അവൻ പഞ്ചഫണങ്ങളുള്ള സർപ്പനെപ്പോലെ തോന്നി: അമ്പുകളുടെ ഇരുമ്പുമുനകൾ മിന്നുന്ന ദംശങ്ങളായി, ധനുസ്സ് ചുരുളായ ശരീരമായി, തന്റെ തേജസ്സിന്റെ ജ്വാല ഘനീഭവിച്ച വിഷമായി പ്രതീതമായി.
Verse 31
तं दीप्तमिव कालाग्निं नागेन्द्रमिव कोपितम्।।समासाद्याङ्गदस्त्रासाद्विषादमगमद्भृशम्।
പ്രളയകാലാഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നതും, കോപിതനായ നാഗേന്ദ്രനെപ്പോലെ ഉഗ്രനുമായ അവന്റെ സമീപം ചെന്നപ്പോൾ, അങ്കദൻ ഭയത്തിൽ വിറച്ച് അത്യന്തം വിഷാദത്തിലായി.
Verse 32
सोऽङ्गदं रोषताम्राक्षस्सन्दिदेश महायशाः।।सुग्रीवः कथ्यतां वत्स ममागमनमित्युत।
അപ്പോൾ മഹായശസ്സനായ ലക്ഷ്മണൻ, ക്രോധത്തിൽ ചെമ്പിച്ച കണ്ണുകളോടെ, അങ്കദനോട് സന്ദേശം അയച്ചു: ‘വത്സാ, സുഗ്രീവനോട് പറയുക—എന്റെ ആഗമനം സംഭവിച്ചിരിക്കുന്നു.’
Verse 33
एष रामानुजः प्राप्तस्वत्सकाशमरिन्दम।।भ्रातुर्व्यसनसन्तप्तो द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः।तस्य वाक्यं यदि रुचिः क्रियतां साधु वानर।।इत्युक्त्वा शीघ्रमागच्छ वत्स वाक्यमरिन्दम।
ഹേ അരിന്ദമാ! ഇങ്ങനെ പറയുക— ‘രാമന്റെ അനുജനായ ലക്ഷ്മണൻ നിങ്ങളുടെ സന്നിധിയിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു; സഹോദരന്റെ ദുരിതത്തിൽ ദുഃഖദഗ്ധനായി വാതിലിൽ നില്ക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കുവാൻ ഇച്ഛയുണ്ടെങ്കിൽ, ഹേ വാനരാ, യുക്തമായി പ്രവർത്തിക്കണം.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട്, വത്സാ, വേഗത്തിൽ മടങ്ങിവരിക, ഹേ അരിന്ദമാ.
Verse 34
एष रामानुजः प्राप्तस्वत्सकाशमरिन्दम4.31.33।।भ्रातुर्व्यसनसन्तप्तो द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः।तस्य वाक्यं यदि रुचिः क्रियतां साधु वानर4.31.34।।इत्युक्त्वा शीघ्रमागच्छ वत्स वाक्यमरिन्दम।
ഇതും മുൻ സന്ദേശത്തിന്റെ ആവർത്തനമാണ്— ഹേ അരിന്ദമാ! ‘രാമന്റെ അനുജനായ ലക്ഷ്മണൻ വാതിലിൽ നില്ക്കുന്നു; രാമന്റെ ദുരിതത്തിൽ ശോകദഗ്ധൻ. അവന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കുവാൻ ഇച്ഛയുണ്ടെങ്കിൽ, ഹേ വാനരാ, യുക്തമായി പ്രതികരിക്കണം.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട്, വത്സാ, വേഗത്തിൽ മടങ്ങിവരിക.
Verse 35
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा शोकाविष्टोऽङ्गदोऽब्रवीत्।पितुस्समीपमागम्य सौमित्रिरयमागतः।।
ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ശോകാവിഷ്ടനായ അങ്കദൻ പറഞ്ഞു; പിതാവിന്റെ സമീപത്ത് ചെന്നു— “സൗമിത്രി എത്തിയിരിക്കുന്നു” എന്നു അറിയിച്ചു.
Verse 36
अथाङ्गदस्तस्य वचो निशम्यसम्भ्रान्तभावः परिदीनवक्त्रः।निपत्य तूर्णं नृपतेस्तरस्वीततः रुमायाश्चरणौ ववन्दे।।
അപ്പോൾ അങ്കദൻ ആ സന്ദേശം കേട്ട്, മനസ്സിൽ വിറയലോടെ മുഖം വാടിയവനായി, ഉടൻ രാജാവിന്റെ മുമ്പിൽ വീണു നമസ്കരിച്ചു; തുടർന്ന് റാണി റൂമയുടെ പാദങ്ങളിൽ വന്ദനം ചെയ്തു.
Verse 37
संङ्गृह्य पादौ पितुरग्र्यतेजाःजग्राह मातुः पुनरेव पादौ।पादौ रुमायाश्च निपीडयित्वानिवेदयामास ततस्तमर्थम्।।
തേജസ്സുള്ള അങ്കദൻ പിതാവിന്റെ പാദങ്ങൾ ചേർത്തുപിടിച്ചു; പിന്നെ വീണ്ടും മാതാവിന്റെ പാദങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ചു; റൂമയുടെ പാദങ്ങളും ഭക്തിപൂർവ്വം സ്പർശിച്ച്, തുടർന്ന് ആ കാര്യം അറിയിച്ചു.
Verse 38
स निद्रामदसंवीतो वानरो न विबुद्धवान्।बभूव मदमत्तश्च मदनेन च मोहितः।।
നിദ്രയും മദവും മൂടിയ ആ വാനരൻ ബോധത്തിലേക്കു വന്നില്ല; മദത്തിൽ മത്തനായി, കാമമോഹത്താൽ കൂടി കൂടുതൽ മോഹിതനായി.
Verse 39
ततः किलकिलां चक्रुर्लक्ष्मणं प्रेक्ष्य वानराः।प्रसादयन्तस्तं क्रुद्धं भयमोहितचेतसः।।
പിന്നെ ക്രുദ്ധനായ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട വാനരന്മാർ, ഭയത്തിൽ മയങ്ങിയ മനസ്സോടെ കിളകിളാ ശബ്ദം ഉയർത്തി, അവനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു.
Verse 40
ते महौघनिभं दृष्ट्वा वज्राशनिसमस्वनम्।सिंहनादं समं चक्रुर्लक्ष्मणस्य समीपतः।।
മഹാപ്രവാഹംപോലെ മുന്നേറുന്ന ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടപ്പോൾ അവർ അവന്റെ സമീപത്തു വന്നു; വജ്രാഘാതസമമായ ഗർജ്ജനവും സിംഹനാദസമമായ മഹാകോലാഹലവും ഉയർത്തി.
Verse 41
तेन शब्देन महता प्रत्यबुध्यत वानरः।मदविह्वलताम्राक्षो व्याकुलस्रग्विभूषणः।।
ആ മഹാശബ്ദം കേട്ട് വാനരരാജൻ ഉണർന്നു; മദം മൂലം വിഹ്വലനായി കണ്ണുകൾ ചുവന്നിരുന്നു, മാലകളും ആഭരണങ്ങളും അസ്തവ്യസ്തമായി കിടന്നു.
Verse 42
अथाङ्गदवचः श्रुत्वा तेनैव च समागतौ।मन्त्रिणौ वानरेन्द्रस्य सम्मतौ दारदर्शिनौ।।प्लक्षश्चैव प्रभावश्च मन्त्रिणावर्थधर्मयोः।वक्तुमुच्चावचं प्राप्तं लक्ष्मणं तौ शशंसतुः।।
അംഗദന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ഉടനെ, വാനരേന്ദ്രൻ സുഗ്രീവന്റെ വിശ്വസ്ത മന്ത്രിമാരായ—അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശനാവകാശമുള്ള—പ്ലക്ഷനും പ്രഭാവനും അവനോടൊപ്പം എത്തി. അർത്ഥനീതിയും ധർമ്മവും സംബന്ധിച്ച് സംസാരിക്കുവാൻ ലക്ഷ്മണൻ എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നു അവർ സുഗ്രീവനോട് അറിയിച്ചു.
Verse 43
अथाङ्गदवचः श्रुत्वा तेनैव च समागतौ।मन्त्रिणौ वानरेन्द्रस्य सम्मतौ दारदर्शिनौ4.31.42।।प्लक्षश्चैव प्रभावश्च मन्त्रिणावर्थधर्मयोः।वक्तुमुच्चावचं प्राप्तं लक्ष्मणं तौ शशंसतुः4.31.43।।
അംഗദന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശനാനുമതി ലഭിച്ച മന്ത്രിമാരായ പ്ലക്ഷനും പ്രഭാവനും അവനോടൊപ്പം വന്നു; ഭരണകാര്യങ്ങളും ധർമ്മവും സംബന്ധിച്ച് സംസാരിക്കുവാൻ ലക്ഷ്മണൻ എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നു സുഗ്രീവനോട് അറിയിച്ചു.
Verse 44
प्रसादयित्वा सुग्रीवं वचनैस्सामनिश्चितैः।आसीनं पर्युपासीनौ यथा शक्रं मरुत्पतिम्।।
സാമോപായത്തിൽ ഉറച്ച വാക്കുകളാൽ സുഗ്രീവനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച ശേഷം, ആ രണ്ടു പേർ അവന്റെ അടുത്ത് ഇരുന്ന് സേവിച്ചു; മരുৎപതിയായ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) സമീപം പരിചാരകർ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 45
सत्यसन्धौ महाभागौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।वयस्यभावं सम्प्राप्तौ राज्यार्हौ राज्यदायिनौ।।
സത്യത്തിൽ അചഞ്ചലരും മഹാഭാഗ്യശാലികളുമായ സഹോദരന്മാരായ രാമനും ലക്ഷ്മണനും നിങ്ങളോടു സൗഹൃദബന്ധത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു; അവർ രാജ്യമർഹരാണ്, സത്യത്തിൽ നിങ്ങളുടെ രാജ്യം ദാനം ചെയ്തവരും അവരുതന്നെ.
Verse 46
तयोरेको धनुष्पाणिर्द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः।यस्य भीताः प्रवेपन्तो नादान्मुञ्चन्ति वानराः।।
ആ രണ്ടുപേരിൽ ലക്ഷ്മണൻ മാത്രം ധനുസ്സു കൈയിൽ പിടിച്ച് വാതിലിൽ നിൽക്കുന്നു; അവനെ ഭയന്ന് വാനരന്മാർ വിറച്ചു കുലുങ്ങി, കലഹശബ്ദങ്ങൾ വിടാതെ നിലവിളിക്കുന്നു.
Verse 47
स एष राघवभ्राता लक्ष्मणो वाक्यसारथिः।व्यवसायरथः प्राप्तस्तस्य रामस्य शासनात्।।
ഇവൻ രാഘവന്റെ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണൻ—രാമന്റെ വചനങ്ങളെയെ സാരഥിയാക്കി, ദൃഢനിശ്ചയത്തെ രഥമാക്കി—രാമാജ്ഞപ്രകാരം ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു.
Verse 48
अयं च दयितो राजंस्ताराया स्तनयोऽङ्गदः।लक्ष्मणेन सकाशं ते प्रेषितस्त्वरयाऽनघ।।
ഇതാ ഈ പ്രിയൻ അങ്ഗദൻ—താരയുടെ പുത്രൻ—ഹേ രാജാവേ, ഹേ നിർമലനേ, ലക്ഷ്മണൻ വേഗത്തിൽ നിന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു അയച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 49
सोऽयं रोषपरीताक्षो द्वारि तिष्ठति वीर्यवान्।वानरान्वानरपते चक्षुषा प्रदहन्निव।।
ഹേ വാനരപതേ, ആ വീര്യവാൻ ലക്ഷ്മണൻ ക്രോധം നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ വാതിലിൽ നിൽക്കുന്നു; ദൃഷ്ടിയാൽ തന്നേ വാനരന്മാരെ ദഹിപ്പിക്കുമെന്നപോലെ.
Verse 50
तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रस्सहबन्धुभिः।गच्छ शीघ्रं महाराज रोषो ह्यस्य निवर्त्यताम्।।
ഹേ മഹാരാജാവേ, പുത്രനോടും ബന്ധുക്കളോടും കൂടി വേഗത്തിൽ പോകുക; ശിരസ്സു നമിച്ച് അവനോട് പ്രണാമം ചെയ്യുക, അങ്ങനെ അവന്റെ കോപം തീർച്ചയായും ശമിക്കട്ടെ.
Verse 51
यदाह रामो धर्मात्मा तत्कुरुष्व समाहितः।राजं स्तिष्ठस्व समये भव सत्यप्रतिश्रवाः।।
ഹേ രാജാവേ, ധർമ്മാത്മാവായ ശ്രീരാമൻ പറഞ്ഞതുതന്നെ ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ യഥാവിധി ചെയ്യുക; നിശ്ചയിച്ച ഉടമ്പടിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക, സത്യപ്രതിജ്ഞനാകുക.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether alliance-partners may use force when a promised duty is delayed: Lakshmana’s anger presses toward punitive action against Sugriva, while Rama reframes the response as disciplined correction through timely, lawful counsel rather than impulsive violence.
Power must be governed by speech-ethics and purpose: even justified anger should be channeled through sāman, remembrance of prior friendship, and adherence to agreements, so that dharma repairs relationships instead of escalating conflict.
Kiṣkindhā is presented as an inaccessible, fortified capital set between mountains (girisaṅgaṭa), with guarded entrances and rampart imagery; the landscape (trees, rocks, peaks) functions both as geography and as the material culture of vanara defense.