Sarga 18
पुत्रजन्मोत्सवः — Birth of the Princes and Viśvāmitra’s Arrival (Bālakāṇḍa 18)
बालकाण्ड
ദശരഥന്റെ മഹായജ്ഞങ്ങൾ സമാപിച്ചതിനുശേഷം ദേവന്മാർ തങ്ങള്ക്ക് നിശ്ചിതമായ ഹവിർഭാഗം സ്വീകരിച്ച് സ്വധാമങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങി. രാജാവും ദീക്ഷാവിധികൾ യഥാവിധി നിർവഹിച്ചു, റാണിമാരും അമാത്യരും സൈന്യവും സഹിതം വീണ്ടും അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ചു. സന്ദർശിച്ച രാജാക്കന്മാരെ ആദരത്തോടെ യാത്രയാക്കി; ഋശ്യശൃംഗൻ ശാന്തയോടൊപ്പം രോമപാദനോടുകൂടെ തന്റെ രാജ്യത്തിലേക്കു മടങ്ങി. ആറ് ഋതുക്കളുടെ ഒരു പൂർണ്ണ ചക്രം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാമജന്മത്തിന്റെ ശുഭകാലം ജ്യോതിഷ്യവിശദീകരണത്തോടെ പറയുന്നു—ചൈത്രമാസം, ശുക്ലപക്ഷ നവമി, അദിതി-ദൈവത പുനർവസു നക്ഷത്രം, അഞ്ചു ഗ്രഹങ്ങൾ ഉച്ചസ്ഥാനത്ത്, കർക്കട ലഗ്നം. കൗസല്യ വിഷ്ണുവിന്റെ അംശരൂപനായ ശ്രീരാമനെ പ്രസവിച്ചു. കൈകേയി വിഷ്ണുവിന്റെ ചതുര്ഥാംശമായ ഭരതനെ, സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും—വിഷ്ണ്വംശങ്ങൾ—എന്ന ഇരട്ടകുമാരന്മാരെയും പ്രസവിച്ചു; ഭരതനു പുഷ്യ/മീന ലഗ്നവും, ഇരട്ടകൾക്ക് ആശ്ലേഷാ/കർക്കട ലഗ്നവും എന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അയോധ്യയിൽ മഹോത്സവം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു—ഗന്ധർവഗാനം, അപ്സരസ്സുകളുടെ നൃത്തം, ദിവ്യദുന്ദുഭികളുടെ നാദം, പുഷ്പവൃഷ്ടി. രാജാവ് ധാരാളം ദാനങ്ങൾ നൽകി വസിഷ്ഠനാൽ നാമകരണാദി സംസ്കാരങ്ങൾ നടത്തിച്ചു. കുമാരന്മാരുടെ വേദവിദ്യ, വീര്യം, പ്രജാഹിതചിന്ത, ധനുര്വിദ്യ എന്നിവ സംക്ഷേപമായി പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് ലക്ഷ്മണന്റെ രാമനോടുള്ള പ്രാണസമമായ അനുരാഗവും ശത്രുഘ്നന്റെ ഭരതനോടുള്ള ദൃഢസ്നേഹവും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഇതിനിടയിൽ ദശരഥൻ പുത്രന്മാരുടെ വിവാഹകാര്യങ്ങൾ ആലോചിക്കുമ്പോൾ മഹർഷി വിശ്വാമിത്രൻ അയോധ്യയിൽ എത്തി. രാജാവ് വിധിപൂർവം അർഘ്യാദികൾ അർപ്പിച്ച് സ്വീകരിച്ചു; വിശ്വാമിത്രൻ രാജ്യക്ഷേമം ചോദിച്ചു. ദശരഥൻ വിപുലമായ അതിഥിസത്കാരം നടത്തി സേവനം ചെയ്യാമെന്ന പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തതോടെ തപസ്വി മുനി അത്യന്തം പ്രസന്നനായി.
Shlokas
Verse 1
निर्वृत्ते तु क्रतौ तस्मिन्हयमेधे महात्मन:।प्रतिगृह्य सुरा भागान्प्रतिजग्मुर्यथागतम्।।।।
മഹാത്മാവായ രാജാവിന്റെ ആ അശ്വമേധയാഗം സമാപിച്ചതോടെ, ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ നിശ്ചിത ഭാഗങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച്, വന്നതുപോലെ തന്നെ തത്തസ്ഥലങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങിപ്പോയി.
Verse 2
समाप्तदीक्षानियम: पत्नीगणसमन्वित:।प्रविवेश पुरीं राजा सभृत्यबलवाहन:।।।।
ദീക്ഷാവിധിയുടെ നിയമങ്ങൾ സമാപ്തമാക്കി, പത്നീഗണത്തോടൊപ്പം, ഭൃത്യസൈന്യവും വാഹനങ്ങളും സഹിതം രാജാവ് അയോധ്യാനഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 3
यथार्हं पूजितास्तेन राज्ञा वै पृथिवीश्वरा:।मुदिता: प्रययुर्देशान्प्रणम्य मुनिपुङ्गवम्।।।।
രാജാവ് യഥോചിതമായി ആദരിച്ചതിനുശേഷം, ഭൂമിയുടെ അധിപതികളായ രാജാക്കന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ വസിഷ്ഠനെ നമസ്കരിച്ചു തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ രാജ്യങ്ങളിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.
Verse 4
श्रीमतां गच्छतां तेषां स्वपुराणि पुरात्तत:।बलानि राज्ञां शुभ्राणि प्रहृष्टानि चकाशिरे।।।।
ആ ശ്രിമാന്മാരായ രാജാക്കന്മാർ ആ നഗരത്തിൽ നിന്നു പുരാതന പഥത്തിലൂടെ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ രാജധാനികളിലേക്കു പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, രാജാക്കന്മാരുടെ ശുഭ്രസേനകൾ ഹർഷത്തോടെ ദീപ്തിയായി തിളങ്ങി.
Verse 5
गतेषु पृथिवीशेषु राजा दशरथस्तदा।प्रविवेश पुरीं श्रीमान् पुरस्कृत्य द्विजोत्तमान्।।।।
മറ്റു ഭൂപതിമാർ പുറപ്പെട്ടശേഷം, അന്നു ശ്രീമാൻ രാജാവ് ദശരഥൻ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരെ ആദരപൂർവ്വം മുൻപിൽ നിർത്തി, തന്റെ രാജധാനിയിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 6
शान्तया प्रययौ सार्धमृश्यशृङ्गस्सुपूजित:।अन्वीयमानो राज्ञाऽथ सानुयात्रेण धीमता।।।।
സമുചിതമായി പൂജിക്കപ്പെട്ട ശേഷം, ഋശ്യശൃംഗ മഹർഷി ശാന്തയോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു; ധീമാനായ രാജാവ് രോമപാദൻ തന്റെ അനുയാത്ര (പരിവാര-പരികര) സഹിതം അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചു.
Verse 7
एवं विसृज्य तान्सर्वान्राजा सम्पूर्णमानस:।उवास सुखितस्तत्र पुत्रोत्पत्तिं विचिन्तयन्।।।।
ഇങ്ങനെ എല്ലാവരെയും യാത്രയാക്കി വിട്ട ശേഷം, മനസ്സ് പൂർണ്ണമായി ശാന്തമായ രാജാവ് അവിടെ സന്തോഷത്തോടെ പാർത്തു, പുത്രോത്പത്തിയുടെ പ്രതീക്ഷയെ മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 8
ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनां षट्समत्ययु:।ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ।।।।नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु।ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पताविन्दुना सह।।।।प्रोद्यमाने जगन्नाथं सर्वलोकनमस्कृतम्।कौसल्याऽजनयद्रामं सर्वलक्षणसंयुतम्।।।।विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमैक्ष्वाकुवर्धनम्।
യജ്ഞം സമാപിച്ചതിന് ശേഷം ആറു ഋതുക്കൾ കഴിഞ്ഞു. തുടർന്ന് പന്ത്രണ്ടാം മാസം—ചൈത്രത്തിൽ—ശുക്ലപക്ഷ നവമി തിഥിയിൽ, അദിതിദേവതാധിപത്യമുള്ള നക്ഷത്രമായ പുനർവസുവിൽ, അഞ്ചു ഗ്രഹങ്ങൾ സ്വോച്ചസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, കർക്കട ലഗ്നത്തിൽ ഗുരു ചന്ദ്രനോടൊപ്പം നിൽക്കുമ്പോൾ, സർവ്വലോകനമസ്കൃതനും ജഗന്നാഥനുമായ, എല്ലാ ശുഭലക്ഷണങ്ങളാലും സമ്പന്നനായ ശ്രീരാമനെ കൗസല്യ പ്രസവിച്ചു—വിഷ്ണുവിന്റെ അംശഭൂതൻ, മഹാഭാഗ്യശാലി, ഇക്ഷ്വാകുവംശവർദ്ധകൻ ആയ പുത്രൻ।
Verse 9
ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनां षट्समत्ययु:। ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ।।1.18.8।। नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु। ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पताविन्दुना सह।।1.18.9।। प्रोद्यमाने जगन्नाथं सर्वलोकनमस्कृतम्। कौसल्याऽजनयद्रामं सर्वलक्षणसंयुतम्।।1.18.10।। विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमैक्ष्वाकुवर्धनम्।
യജ്ഞം സമാപിച്ചതിന് ശേഷം ആറു ഋതുക്കൾ കഴിഞ്ഞു. തുടർന്ന് പന്ത്രണ്ടാം മാസം—ചൈത്രത്തിൽ—ശുക്ലപക്ഷ നവമി തിഥിയിൽ, അദിതിദേവതാധിപത്യമുള്ള നക്ഷത്രമായ പുനർവസുവിൽ, അഞ്ചു ഗ്രഹങ്ങൾ സ്വോച്ചസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, കർക്കട ലഗ്നത്തിൽ ഗുരു ചന്ദ്രനോടൊപ്പം നിൽക്കുമ്പോൾ, സർവ്വലോകനമസ്കൃതനും ജഗന്നാഥനുമായ, എല്ലാ ശുഭലക്ഷണങ്ങളാലും സമ്പന്നനായ ശ്രീരാമനെ കൗസല്യ പ്രസവിച്ചു—വിഷ്ണുവിന്റെ അംശഭൂതൻ, മഹാഭാഗ്യശാലി, ഇക്ഷ്വാകുവംശവർദ്ധകൻ ആയ പുത്രൻ।
Verse 10
ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनां षट्समत्ययु:। ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ।।1.18.8।। नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु। ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पताविन्दुना सह।।1.18.9।। प्रोद्यमाने जगन्नाथं सर्वलोकनमस्कृतम्। कौसल्याऽजनयद्रामं सर्वलक्षणसंयुतम्।।1.18.10।। विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमैक्ष्वाकुवर्धनम्।
ശുഭോദയസമയത്ത് കൗസല്യ സർവ്വലോകനമസ്കൃതനായ ജഗന്നാഥൻ ശ്രീരാമനെ പ്രസവിച്ചു—സകല ശ്രേഷ്ഠലക്ഷണങ്ങളാലും സമ്പന്നൻ, മഹാഭാഗ്യവാൻ, വിഷ്ണുവിന്റെ അംശരൂപൻ, ഇക്ഷ്വാകുവംശം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന പുത്രൻ.
Verse 11
कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा।।।।यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना।
അമിതതേജസ്സുള്ള ആ പുത്രനാൽ കൗസല്യ ദീപ്തിയായി; ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വജ്രപാണിയായ ഇന്ദ്രനാൽ അദിതി ശോഭിച്ചതുപോലെ.
Verse 12
भरतो नाम कैकेय्यां जज्ञे सत्यपराक्रम:।।।।साक्षाद्विष्णोश्चतुर्भागस्सर्वैस्समुदितो गुणै:।
കൈകേയിയിൽ ഭരതൻ എന്ന പുത്രൻ ജനിച്ചു—സത്യത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ പരാക്രമമുള്ളവൻ; പ്രത്യക്ഷമായി വിഷ്ണുവിന്റെ ചതുർത്ഥാംശരൂപൻ, സർവ്വഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നൻ.
Verse 13
अथ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राऽजनयत्सुतौ।।।।वीरौ सर्वास्त्रकुशलौ विष्णोरर्धसमन्वितौ।
പിന്നീട് സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും എന്ന രണ്ടു പുത്രന്മാരെ പ്രസവിച്ചു—ഇരുവരും വീരന്മാർ, സർവ്വാസ്ത്രങ്ങളിൽ നിപുണർ, വിഷ്ണുവിന്റെ അർദ്ധാംശഗുണങ്ങളാൽ യുക്തർ.
Verse 14
पुष्ये जातस्तु भरतो मीनलग्ने प्रसन्नधी:।।।।सार्पे जातौ च सौमित्री कुलीरेऽभ्युदिते रवौ।
പുഷ്യ നക്ഷത്രം ഉദയമായും മീന ലഗ്നമായും വന്നപ്പോൾ, പ്രസന്നവും നിർമ്മലവുമായ ബുദ്ധിയുള്ള ഭരതൻ ജനിച്ചു. അതുപോലെ ആശ്ലേഷാ നക്ഷത്രത്തിൽ, കുലീര (കർകട) ലഗ്നത്തിൽ, സൂര്യോദയ സമയത്ത് സൗമിത്രി—സുമിത്രയുടെ പുത്രന്മാർ—ജനിച്ചു.
Verse 15
राज्ञ: पुत्रा महात्मानश्चत्वारो जज्ञिरे पृथक्।।।।गुणवन्तोऽनुरूपाश्च रुच्या प्रोष्ठपदोपमा:।
ഇങ്ങനെ രാജാവിന് ക്രമാനുസൃതമായി നാലു മഹാത്മ പുത്രന്മാർ വേറേവേറെ ജനിച്ചു—ഗുണസമ്പന്നർ, എല്ലാറ്റിലും യോജിച്ചവർ, പ്രോഷ്ഠപദാ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ ദീപ്തിമാന്മാർ.
Verse 16
जगु: कलं च गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणा:।।।।देवदुन्दुभयो नेदु: पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता।उत्सवश्च महानासीदयोध्यायां जनाकुल:।।।।
ഗന്ധർവർ മധുര താളത്തിൽ പാടി, അപ്സരാഗണങ്ങൾ നൃത്തം ചെയ്തു; ദേവദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങി, ആകാശത്തിൽ നിന്ന് പുഷ്പവൃഷ്ടി പെയ്തു.
Verse 17
जगु: कलं च गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणा:।।1.18.16।।देवदुन्दुभयो नेदु: पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता। उत्सवश्च महानासीदयोध्यायां जनाकुल:।।1.18.17।।
അയോധ്യയിൽ ജനക്കൂട്ടം നിറഞ്ഞ മഹോത്സവം ഉദിച്ചു.
Verse 18
रथ्याश्च जनसम्बाधा नटनर्तकसङ्कुला: ।गायनैश्च विराविण्यो वादनैश्च तथाऽपरै:।।।।
വീഥികൾ ജനസമ്പ്രദായം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു; നടന്മാരും നർത്തകരും കവിഞ്ഞുകൂടി; ഗായകരുടെ ഗാനധ്വനിയാലും വാദ്യങ്ങളുടെ നാദത്താലും മറ്റു കലാകാരന്മാരാലും എല്ലാടവും മുഴങ്ങി.
Verse 19
प्रदेयांश्च ददौ राजा सूतमागधवन्दिनाम्।ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं गोधनानि सहस्रश:।।।।
രാജാവ് സൂതന്മാർക്കും മാഗധന്മാർക്കും വന്ദിജനങ്ങൾക്കും നൽകേണ്ടതായ യോജ്യദാനങ്ങൾ നൽകി; ബ്രാഹ്മണർക്കു ധനവും ഗോധനവും ആയിരങ്ങളായി ദാനമായി അർപ്പിച്ചു.
Verse 20
अतीत्यैकादशाहं तु नामकर्म तथाऽकरोत्।ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं कैकयीसुतम्।।।।सौमित्रिं लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरं तथा।वसिष्ठ: परमप्रीतो नामानि कृतवान् तदा ।।।।
പതിനൊന്ന് ദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ നാമകരണസംസ്കാരം വിധിപൂർവ്വം നടന്നു. അപ്പോൾ പരമാനന്ദനായ വസിഷ്ഠൻ നാമങ്ങൾ നൽകി—ജ്യേഷ്ഠനായ മഹാത്മാവിന് ‘രാമൻ’, കൈകേയീപുത്രന് ‘ഭരതൻ’, സുമിത്രയുടെ പുത്രന്മാർക്ക് ‘ലക്ഷ്മണൻ’ എന്നും മറ്റേവന് ‘ശത്രുഘ്നൻ’ എന്നും.
Verse 21
अतीत्यैकादशाहं तु नामकर्म तथाऽकरोत्।ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं कैकयीसुतम्।।1.18.20।।सौमित्रिं लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरं तथा।वसिष्ठ: परमप्रीतो नामानि कृतवान् तदा ।।1.18.21।।
പതിനൊന്ന് ദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം വിധിപൂർവ്വം നാമകരണസംസ്കാരം നടത്തി. ജ്യേഷ്ഠനായ മഹാത്മാവിന് ‘രാമൻ’ എന്നും, കൈകേയീപുത്രന് ‘ഭരതൻ’ എന്നും, സുമിത്രാപുത്രന് ‘ലക്ഷ്മണൻ’ എന്നും, മറ്റേ പുത്രന് ‘ശത്രുഘ്നൻ’ എന്നും നാമം നല്കപ്പെട്ടു. അന്നു പരമപ്രസന്നനായ വസിഷ്ഠമുനി ഈ നാമങ്ങൾ ദത്തമായി നൽകി.
Verse 22
ब्राह्मणान्भोजयामास पौराञ्जानपदानपि।अददाद्ब्रह्मणानां च रत्नौघममितं बहु।।।।तेषां जन्मक्रियादीनि सर्वकर्माण्यकारयत्।
ദശരഥൻ ബ്രാഹ്മണർക്കും നഗരവാസികൾക്കും ഗ്രാമജനങ്ങൾക്കും വിരുന്നൊരുക്കി. ബ്രാഹ്മണർക്കു അളവറ്റതും ധാരാളവുമായ രത്നസമൂഹം ദാനമായി നൽകി; കൂടാതെ നവജാതർക്കുള്ള ജന്മക്രിയ മുതലായ എല്ലാ സംസ്കാരങ്ങളും ശേഷിക്കുന്ന വിധികർമങ്ങളും നടത്തിച്ചു.
Verse 23
तेषां केतुरिव ज्येष्ठो रामो रतिकर: पितु:।।।।बभूव भूयो भूतानां स्वयम्भूरिव सम्मत:।
അവരിൽ ജ്യേഷ്ഠനായ രാമൻ പതാകപോലെ ദീപ്തനായി തെളിഞ്ഞു; പിതാവിന് പ്രത്യേക ആനന്ദം പകർന്നവനായി; സ്വയംഭൂ (ബ്രഹ്മാവ്) പോലെ സർവ്വജീവികൾക്കും അത്യന്തം ആദരിക്കപ്പെട്ടവനായി മാറി.
Verse 24
सर्वे वेदविदश्शूरास्सर्वे लोकहिते रता:।।।।सर्वे ज्ञानोपसम्पन्नास्सर्वे समुदिता गुणै:।
അവർ എല്ലാവരും വേദവിദ്വാന്മാരായി; എല്ലാവരും ശൂരവീരന്മാരായി; എല്ലാവരും ലോകഹിതത്തിൽ നിരതരായി; എല്ലാവരും ജ്ഞാനസമ്പന്നരായി, എല്ലാവരും ഗുണസമൃദ്ധരായി.
Verse 25
तेषामपि महातेजा रामस्सत्यपराक्रम:।।।।इष्टस्सर्वस्य लोकस्य शशाङ्क इव निर्मल:।
അവരിലുപോലും മഹാതേജസ്സും സത്യപരാക്രമവും ഉള്ള രാമൻ സർവ്വലോകത്തിനും അതിപ്രിയനായിരുന്നു; നിർമലനും നിർദോഷനും ആയി ചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു.
Verse 26
गजस्कन्धेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु सम्मत:।।।।धनुर्वेदे च निरत: पितृशुश्रूषणे रत:।
ആനപ്പുറത്തും കുതിരപ്പുറത്തും രഥചരണങ്ങളിലും അദ്ദേഹം എല്ലാവരാലും അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട നിപുണനായിരുന്നു; ധനുർവേദത്തിൽ നിരതനും പിതൃമാതൃശുശ്രൂഷയിൽ രതനും ആയിരുന്നു.
Verse 27
बाल्यात्प्रभृति सुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धन:।।।।रामस्य लोकरामस्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य नित्यश:।
ബാല്യകാലം മുതൽ സുസ്നിഗ്ധനായ, ഐശ്വര്യവർധകനായ ലക്ഷ്മണൻ ലോകരാമനായ ജ്യേഷ്ഠഭ്രാതാവ് രാമനോടു നിത്യവും ആഴമായ ഭക്തിയോടെ ചേർന്നു നിന്നു.
Verse 28
सर्वप्रियकरस्तस्य रामस्यापि शरीरत:।।।।लक्ष्मणो लक्ष्मिसम्पन्नो बहि:प्राण इवापर:।
ഐശ്വര്യസമ്പന്നനായ ലക്ഷ്മണൻ രാമനു പ്രിയകരമായ എല്ലാം ചെയ്തിരുന്നു; രാമന്റെ ശരീരത്തേക്കാൾ പോലും അധികമായി, പുറത്തു നിലകൊള്ളുന്ന മറ്റൊരു പ്രാണശ്വാസംപോലെ ആയിരുന്നു.
Verse 29
न च तेन विना निद्रां लभते पुरुषोत्तम:।।।।मृष्टमन्नमुपानीतमश्नाति न हि तं विना।
അവനില്ലാതെ പുരുഷോത്തമനായ രാമന് നിദ്ര പോലും ലഭിക്കുമായിരുന്നില്ല; ലക്ഷ്മണൻ ഇല്ലെങ്കിൽ സമർപ്പിച്ച അത്യുത്തമഭോജനവും അദ്ദേഹം കഴിക്കുകയില്ലായിരുന്നു.
Verse 30
यदा हि हयमारूढो मृगयां याति राघव:।।।।तदैनं पृष्ठतोऽन्वेति सधनु: परिपालयन्।
രാഘവൻ (രാമൻ) കുതിരമേറി വേട്ടയ്ക്കു പോകുമ്പോഴൊക്കെയും, ലക്ഷ്മണൻ ധനുസ്സുമായി പിന്നിൽ പിന്തുടർന്ന് അവനെ കാവൽ നിന്നിരുന്നു.
Verse 31
भरतस्यापि शत्रुघ्नो लक्ष्मणावरजो हि स:।।।।प्राणै: प्रियतरो नित्यं तस्य चासीत्तथा प्रिय:।
അതുപോലെ ലക്ഷ്മണന്റെ ഇളയ സഹോദരനായ ശത്രുഘ്നനും ഭരതനു പ്രാണത്തേക്കാളും പ്രിയനായിരുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ ഭരതനും ശത്രുഘ്നനു നിത്യവും അത്യന്തം പ്രിയനായിരുന്നു.
Verse 32
स चतुर्भिर्महाभागै:पुत्रैर्दशरथ: प्रियै:।।।।बभूव परमप्रीतो देवैरिव पितामह:।
നാലു മഹാഭാഗ്യശാലികളായ പ്രിയപുത്രന്മാരോടുകൂടെ ദശരഥൻ പരമാനന്ദിതനായി—ദേവന്മാരെ കണ്ടു പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് ആനന്ദിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 33
ते यदा ज्ञानसम्पन्नास्सर्वैस्समुदिता गुणै:।।।।ह्रीमन्त: कीर्तिमन्तश्च सर्वज्ञा दीर्घदर्शिन:।तेषामेवं प्रभावानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम्।।।।पिता दशरथो हृष्टो ब्रह्मा लोकाधिपो यथा।
അവർ ജ്ഞാനസമ്പന്നരായി സകലഗുണങ്ങളാലും സമ്പൂർണ്ണരായപ്പോൾ—ലജ്ജാശീലരും കീർത്തിമാന്മാരും സർവജ്ഞരും ദീർഘദർശികളും—അങ്ങനെയുള്ള ദീപ്തതേജസ്സുള്ള പുത്രന്മാരുടെ മഹിമ കണ്ടു പിതാവായ ദശരഥൻ ആനന്ദിച്ചു; ലോകാധിപനായ ബ്രഹ്മാവ് ഹർഷിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 34
ते यदा ज्ञानसम्पन्नास्सर्वैस्समुदिता गुणै:।।1.18.33।।ह्रीमन्त: कीर्तिमन्तश्च सर्वज्ञा दीर्घदर्शिन:।तेषामेवं प्रभावानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम्।।1.18.34।।पिता दशरथो हृष्टो ब्रह्मा लोकाधिपो यथा।
അവർ ജ്ഞാനസമ്പന്നരായി സകലഗുണങ്ങളാലും സമ്പൂർണ്ണരായപ്പോൾ—ലജ്ജാശീലരും കീർത്തിമാന്മാരും സർവജ്ഞരും ദീർഘദർശികളും—അങ്ങനെയുള്ള ദീപ്തതേജസ്സുള്ള പുത്രന്മാരുടെ മഹിമ കണ്ടു പിതാവായ ദശരഥൻ ആനന്ദിച്ചു; ലോകാധിപനായ ബ്രഹ്മാവ് ഹർഷിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 35
ते चापि मनुजव्याघ्रा वैदिकाध्ययने रता:।।।।पितृशुश्रूषणरता धनुर्वेदे च निष्ठिता:।
ആ മനുഷ്യവ്യാഘ്രന്മാർ വേദാധ്യയനത്തിൽ നിരതരായിരുന്നു; പിതൃശുശ്രൂഷയിൽ തത്പരരായിരുന്നു; ധനുർവേദം—ധനുസ്സിന്റെ വിദ്യ—യിലും ദൃഢനിഷ്ഠയോടെ പാരംഗതരായിരുന്നു.
Verse 36
अथ राजा दशरथस्तेषां दारक्रियां प्रति।।।।चिन्तयामास धर्मात्मा सोपाध्यायस्सबान्धव:।
പിന്നീട് ധർമാത്മാവായ രാജാവ് ദശരഥൻ ഉപാധ്യായന്മാരോടും ബന്ധുജനങ്ങളോടും കൂടെ, അവരുടെ ദാരക്രിയ—വിവാഹക്രമീകരണം—സംബന്ധിച്ച് ആലോചിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 37
तस्य चिन्तयमानस्य मन्त्रिमध्ये महात्मन:।।।।अभ्यगच्छन्महातेजा विश्वामित्रो महामुनि:।
മന്ത്രിമദ്ധ്യേ മഹാത്മാവായ രാജാവ് ആലോചിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, മഹാതേജസ്സുള്ള മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ അവിടെ എത്തിച്ചേർന്നു.
Verse 38
स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी द्वाराध्यक्षानुवाच ह।।।।शीघ्रमाख्यात मां प्राप्तं कौशिकं गाधिनस्सुतम्।
രാജദർശനം ആഗ്രഹിച്ച് അദ്ദേഹം ദ്വാരപാലന്മാരോട് പറഞ്ഞു: “വേഗം അറിയിക്കൂ—ഞാൻ എത്തിയിരിക്കുന്നു; ഗാധിയുടെ പുത്രൻ കൗശികൻ.”
Verse 39
तच्छ्रुत्वा वचनं त्रासाद्राज्ञो वेश्म प्रदुद्रुवु:।।।।सम्भ्रान्तमनसस्सर्वे तेन वाक्येन चोदिता:।
ആ വാക്കുകൾ കേട്ടതുമാത്രം, ഭീതിയാൽ വ്യാകുലരായ എല്ലാവരും, ആ സന്ദേശം പ്രേരിപ്പിച്ചതിനാൽ, അശാന്തമായ മനസ്സോടെ രാജഭവനത്തിലേക്ക് ഓടിച്ചെന്നു.
Verse 40
ते गत्वा राजभवनं विश्वामित्रमृषिं तदा।।।।प्राप्तमावेदयामासुर्नृपायैक्ष्वाकवे तदा।
അവർ രാജഭവനത്തിലേക്കു ചെന്നു, മഹർഷി വിശ്വാമിത്രൻ എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നു ഇക്ഷ്വാകുവംശനൃപനായ ദശരഥനോടു അറിയിച്ചു.
Verse 41
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सपुरोधास्समाहित:।।।।प्रत्युज्जगाम तं हृष्टो ब्रह्माणमिव वासव:।
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ദശരഥൻ, പുരോഹിതന്മാരോടുകൂടെ മനസ്സു സംയമിച്ചു ഹർഷത്തോടെ അദ്ദേഹത്തെ വരവേൽക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു—വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) ബ്രഹ്മാവിനെ സ്വീകരിക്കാൻ പോകുന്നതുപോലെ.
Verse 42
तं दृष्ट्वा ज्वलितं दीप्त्या तापसं संशितव्रतम्।।।।प्रहृष्टवदनो राजा ततोऽर्घ्यमुपहारयत्।
ആത്മതേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്നതും വ്രതത്തിൽ ദൃഢനുമായ തപസ്വിയെ കണ്ട രാജാവ്, ഹർഷം നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ ആദരാർഥം അർഘ്യം സമർപ്പിച്ചു.
Verse 43
स राज्ञ: प्रतिगृह्यार्घ्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा।।।।कुशलं चाव्ययं चैव पर्यपृच्छन्नराधिपम्।2
വിശ്വാമിത്രൻ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം രാജാവിന്റെ അർഘ്യം സ്വീകരിച്ച ശേഷം, നരാധിപനോടു രാജ്യത്തിന്റെ കുശലവും അചലമായ സമൃദ്ധിയും സംബന്ധിച്ചു ചോദിച്ചു.
Verse 44
पुरे कोशे जनपदे बान्धवेषु सुहृत्सु च ।।।।कुशलं कौशिको राज्ञ: पर्यपृच्छत्सुधार्मिक:।
അത്യന്തം ധാർമ്മികനായ കൗശികൻ (വിശ്വാമിത്രൻ) രാജാവിനോട് ചോദിച്ചു—നഗരത്തിൽ, കോശത്തിൽ, ജനപദത്തിൽ, ബന്ധുക്കളിലും സുഹൃത്തുകളിലും എല്ലാം ക്ഷേമമാണോ?
Verse 45
अपि ते सन्नतास्सर्वे सामन्ता रिपवो जिता:।।।।दैवं च मानुषं चापि कर्म ते साध्वनुष्ठितम्।
നിന്റെ എല്ലാ സാമന്തരാജാക്കന്മാരും വിനയത്തോടെ അധീനരായിട്ടുണ്ടോ? ശത്രുക്കൾ ജയിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടോ? ദൈവിക കർമങ്ങളും മാനുഷധർമ്മകർത്തവ്യങ്ങളും നീ യഥാവിധി അനുഷ്ഠിക്കുന്നുണ്ടോ?
Verse 46
वसिष्ठं च समागम्य कुशलं मुनिपुङ्गव:।।।।ऋषींश्च तान्यथान्यायं महाभागानुवाच ह।
മുനിപുങ്ഗവനായ വിശ്വാമിത്രൻ വസിഷ്ഠനെയും സമീപിച്ചു; യഥാന്യായം ആ മഹാഭാഗ്യശാലികളായ ഋഷിമാരോട് സംസാരിച്ച് അവരുടെ ക്ഷേമം ചോദിച്ചു.
Verse 47
ते सर्वे हृष्टमनसस्तस्य राज्ञो निवेशनम्।।।।विविशु: पूजितास्तत्र निषेदुश्च यथार्हत:।
അവിടെ ആദരിക്കപ്പെട്ട അവർ എല്ലാവരും ഹൃദയം സന്തോഷത്തോടെ രാജാവിന്റെ നിവാസത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു; യഥാർഹം തങ്ങളുടെ സ്ഥാനമനുസരിച്ച് ഇരുന്നുവു.
Verse 48
अथ हृष्टमना राजा विश्वामित्रं महामुनिम्।।।।उवाच परमोदारो हृष्टस्तमभिपूजयन्।
അപ്പോൾ ഹൃദയം ആനന്ദിതനും പരമോദാരനുമായ രാജാവ്, മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രനെ ആദരപൂർവ്വം അഭിപൂജിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ അവനോട് സംസാരിച്ചു.
Verse 49
यथाऽमृतस्य सम्प्राप्तिर्यथावर्षमनूदके।यथा सदृशदारेषु पुत्रजन्माऽप्रजस्य च ।।।।प्रणष्टस्य यथालाभो यथा हर्षो महोदये।तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते महामुने।।।।
മഹാമുനേ, സ്വാഗതം. നിങ്ങളുടെ ആഗമനം എനിക്ക് അമൃതലാഭംപോലെ, ജലമില്ലാത്ത ഭൂമിയിൽ മഴപെയ്യുന്നതുപോലെ, യോഗ്യയായ ധർമ്മപത്നിയാൽ സന്താനമില്ലാത്തവന് പുത്രജന്മം ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, നഷ്ടപ്പെട്ടതു വീണ്ടും ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, മഹാസിദ്ധിയിൽ നിന്നുയരുന്ന ഹർഷംപോലെ തോന്നുന്നു.
Verse 50
यथाऽमृतस्य सम्प्राप्तिर्यथावर्षमनूदके।यथा सदृशदारेषु पुत्रजन्माऽप्रजस्य च ।।1.18.49।।प्रणष्टस्य यथालाभो यथा हर्षो महोदये।तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते महामुने।।1.18.50।।
മഹാമുനേ, സ്വാഗതം. നിങ്ങളുടെ ആഗമനം എനിക്ക് അമൃതലാഭംപോലെ, ജലമില്ലാത്ത ഭൂമിയിൽ മഴപെയ്യുന്നതുപോലെ, യോഗ്യയായ ധർമ്മപത്നിയാൽ സന്താനമില്ലാത്തവന് പുത്രജന്മം ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, നഷ്ടപ്പെട്ടതു വീണ്ടും ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, മഹാസിദ്ധിയിൽ നിന്നുയരുന്ന ഹർഷംപോലെ തോന്നുന്നു.
Verse 51
कं च ते परमं कामं करोमि किमु हर्षित: ।।।।पात्रभूतोऽसि मे ब्रह्मन्दिष्टया प्राप्ताऽसि कौशिक ।अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्।।।।
ആനന്ദത്തോടെ പറയുക—നിങ്ങളുടെ ഏത് പരമ ആഗ്രഹം ഞാൻ നിറവേറ്റണം? നിങ്ങളെ സത്യമായി പ്രസന്നനാക്കാൻ അത് എങ്ങനെ ചെയ്യണം?
Verse 52
कं च ते परमं कामं करोमि किमु हर्षित: ।।1.18.51।। पात्रभूतोऽसि मे ब्रह्मन्दिष्टया प्राप्ताऽसि कौशिक । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्।।1.18.52।।
ബ്രാഹ്മണനേ, നിങ്ങൾ എനിക്കാൽ ആദരിക്കപ്പെടാൻ യോജ്യനാണ്; കൗശികനേ, ദൈവാനുഗ്രഹത്താൽ നിങ്ങൾ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് എന്റെ ജന്മം സഫലമായി, എന്റെ ജീവിതവും സത്യമായി സുസ്ഥിതമായി.
Verse 53
पूर्वं राजर्षिशब्देन तपसा द्योतितप्रभः।ब्रह्मर्षित्वमनुप्राप्त: पूज्योऽसि बहुधा मया।।।।
മുമ്പ് നിങ്ങൾ ‘രാജർഷി’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു; തപസ്സാൽ നിങ്ങളുടെ തേജസ്സു ദീപ്തമായി. ഇപ്പോൾ ബ്രഹ്മർഷിത്വം പ്രാപിച്ച നിങ്ങൾ എനിക്കു പലവിധത്തിലും പൂജ്യനാകുന്നു.
Verse 54
तदद्भुतमिदं ब्रह्मन्पवित्रं परमं मम।शुभक्षेत्रगतश्चाहं तव सन्दर्शनात्प्रभो।।।।
ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ഇത് എനിക്കു അത്ഭുതവും പരമപവിത്രവും ആകുന്നു. ഹേ പ്രഭോ, നിങ്ങളുടെ ദർശനം മാത്രത്താൽ തന്നെ ഞാൻ ശുഭമായ തീർത്ഥക്ഷേത്രം പ്രാപിച്ചതുപോലെ പുണ്യം അനുഭവിക്കുന്നു.
Verse 55
ब्रूहि यत्प्रार्थितं तुभ्यं कार्यमागमनं प्रति।इच्छाम्यनुगृहीतोऽहं त्वदर्थपरिवृद्धये।।।।
ഇവിടെ വരുന്നതിനുള്ള നിങ്ങളുടെ അഭിലഷിതമായ കാര്യം എന്തെന്നു പറയുക; ഞാൻ അനുഗൃഹീതനെന്നു കരുതി, നിങ്ങളുടെ അഭിപ്രേത ലക്ഷ്യം സഫലമാക്കാൻ സഹായിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 56
कार्यस्य न विमर्शं च गन्तुमर्हसि कौशिक।कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान्मम।।।।
ഹേ കൗശിക, കാര്യത്തെക്കുറിച്ച് മടിയോ സംശയമോ വേണ്ട; ഞാൻ അത് പൂർണ്ണമായി നിർവ്വഹിക്കും. കാരണം നിങ്ങൾ എനിക്കു ദൈവതുല്യനാകുന്നു.
Verse 57
मम चायमनुप्राप्तो महानभ्युदयो द्विज।तवागमनज: कृत्स्नो धर्मश्चानुत्तमो मम।।।।
ഹേ ദ്വിജ, എനിക്കു മഹത്തായ അഭ്യുദയം ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു; നിങ്ങളുടെ ആഗമനത്താൽ എന്റെ അനുത്തമധർമ്മരൂപമായ സമസ്ത പുണ്യവും যেন പൂർണ്ണമായി ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 58
इति हृदयसुखं निशम्य वाक्यंश्रुतिसुखमात्मवता विनीतमुक्तम्।प्रथितगुणयशा गुणैर्विशिष्ट:परमऋषि: परमं जगाम हर्षम्।।।।
ആത്മസംയമത്തോടെ വിനയപൂർവ്വം ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ട, ഹൃദയത്തെ ആനന്ദിപ്പിക്കുകയും ശ്രവണത്തിന് മധുരമാകുകയും ചെയ്യുന്ന രാജവചനങ്ങൾ കേട്ടപ്പോൾ, ഗുണയശസ്സിൽ പ്രസിദ്ധനും ശ്രേഷ്ഠഗുണങ്ങളിൽ വിശിഷ്ടനുമായ പരമർഷി പരമാനന്ദത്തിൽ മുങ്ങി.
Verse 59
For Yuddhakanda and Uttarakanda, the Data was being entered. For Remaining the Data doesn't exist for the selected values!!
ഈ പദ്യത്തിന്റെ സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ല; നൽകിയ ഇൻപുട്ടിൽ ഡാറ്റ ലഭ്യമല്ലെന്ന അറിയിപ്പുമാത്രമാണ്. ദേവനാഗരി മൂലശ്ലോകം നൽകിയാൽ ഭക്തിഭാവത്തോടെ ഞാൻ വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 60
ഈ ശ്ലോകത്തിനുള്ള സംസ്കൃത മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. ബാലകാണ്ഡം 18.60-ന്റെ ദേവനാഗരി ശ്ലോകം നൽകിയാൽ ഭക്തിഭാവത്തോടെ ഞാൻ വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 61
ഇങ്ങനെ മഹാപ്രഭാവവും ദീപ്തതേജസ്സും ഉള്ള തന്റെ എല്ലാ പുത്രന്മാരെയും കണ്ട പിതാവായ ദശരഥൻ അത്യന്തം ഹർഷിച്ചു—ലോകാധിപനായ ബ്രഹ്മാവ് ദേവഗണങ്ങളെ കണ്ടു സന്തോഷിക്കുന്നതുപോലെ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Daśaratha’s exemplary fulfillment of rājadharma: completing the sacrificial vows, returning to civic order, distributing charity (cows and jewels) to brāhmaṇas and court functionaries, and observing saṃskāras (naming rites), thereby aligning royal power with ritual and social responsibility.
The reception of Viśvāmitra models atithi-satkāra and humility: Daśaratha treats a sage as a moral authority, offers arghya per śāstra, inquires and responds with restraint, and pledges service without hesitation—presenting dharma as disciplined speech, protocol, and readiness to support ascetic aims.
Ayodhyā is depicted as the ceremonial and civic hub (processions, music, flower-rain, crowded rathyās), while the cultural landmarks include Vedic saṃskāras (birth rites and naming), yajña distributions (havis to devas), and courtly institutions (bards, genealogists, royal gate protocol).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.