Sarga 13

Verse 1

पुनः प्राप्ते वसन्ते तु पूर्णस्संवत्सरोऽभवत् ।प्रसवार्थं गतो यष्टुं हयमेधेन वीर्यवान् ॥१॥

വസന്തം വീണ്ടും വന്നപ്പോൾ ഒരു പൂർണ്ണ വർഷം കഴിഞ്ഞിരുന്നു; സന്താനലാഭത്തിനായി വീര്യവാനായ രാജാവ് അശ്വമേധയജ്ഞം നടത്താൻ പുറപ്പെട്ടു.

Verse 2

अभिवाद्य वसिष्ठं च न्यायतः परिपूज्य च ।अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं प्रसवार्थं द्विजोत्तमम् ॥२॥

വസിഷ്ഠനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, ന്യായവിധിപ്രകാരം ആ ദ്വിജോത്തമനെ യഥോചിതമായി പൂജിച്ച ശേഷം, സന്താനലാഭത്തിനുള്ള ഉപായം തേടി രാജാവ് വിനീതവചനത്തോടെ പറഞ്ഞു.

Verse 3

यज्ञो मे क्रियतां ब्रह्मन्यथोक्तं मुनिपुङ्गव ।यथा न विघ्नः क्रियते यज्ञाङ्गेषु विधीयताम् ॥३॥

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ഹേ ബ്രഹ്മന്‍, പാരമ്പര്യപ്രകാരം യജ്ഞം നിര്‍വ്വഹിക്കപ്പെടട്ടെ, അത്തരത്തില്‍ യജ്ഞത്തിന്റെ അംഗങ്ങളില്‍ വിഘ്നം സംഭവിക്കാത്തവിധം നിര്‍ദ്ദേശിക്കപ്പെടട്ടെ.

Verse 4

भवान् स्निग्धस्सुहृन्मह्यं गुरुश्च परमो महान् ।ओढव्यो भवता चैव भारो यज्ञस्य चोद्यतः ॥४॥

ഭവാൻ എനിക്കു സ്നേഹമുള്ള സുഹൃത്തും മിത്രവും പരമ മഹാനായ ഗുരുവുമാകുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഇപ്പോൾ ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ യജ്ഞത്തിന്റെ ഭാരമൊക്കെയും നിശ്ചയമായും ഭവാൻ തന്നേ വഹിക്കേണ്ടതാണ്.

Verse 5

तथेति च स राजानमब्रवीद्द्विजसत्तमः ।करिष्ये सर्वमेवैतद्भवता यत्समर्थितम् ॥५॥

ദ്വിജസത്തമനായ വസിഷ്ഠൻ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: ‘തഥാസ്തു. നിങ്ങൾ നിശ്ചയിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ പൂർണ്ണമായി നിർവഹിക്കും.’

Verses 6-9

ततोऽब्रवीद्विजान्वृद्धान्यज्ञकर्मसु निष्ठितान् ।स्थापत्ये निष्ठितांश्चैव वृद्धान्परमधार्मिकान् ॥६॥कर्मान्तिकान् शिल्पकरान्वर्धकीन् खनकानपि ।गणकान्शिल्पिनश्चैव तथैव नटनर्तकान् ॥७॥तथा शुचीन्शास्त्रविदः पुरुषान् सुबहुश्रुतान् ।यज्ञकर्म समीहन्तां भवन्तो राजशासनात् ॥८॥इष्टका बहु साहस्राश्शीघ्रमानीयतामिति ।उपकार्याः क्रियन्तां च राज्ञां बहुगुणान्विताः ॥९॥

അതിനുശേഷം വസിഷ്ഠന്‍ യജ്ഞകര്‍മ്മങ്ങളില്‍ നിഷ്ഠിതരും വൃദ്ധരുമായ ബ്രാഹ്മണരെയും, സ്ഥപതികളെയും, പരമധര്‍മ്മികളായ വൃദ്ധരെയും, ശില്‍പ്പകരായ വര്‍ദ്ധകികളെയും, ഖനകരെയും, ഗണകരെയും, ശില്‍പ്പികളെയും, നടനര്‍ത്തകരെയും, ശുചികളും ശാസ്ത്രജ്ഞരുമായ പുരുഷന്മാരെയും വിളിച്ചുകൂട്ടി രാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം യജ്ഞകര്‍മ്മം ആരംഭിക്കണമെന്നും, ആയിരക്കണക്കിന് ഇഷ്ടികകള്‍ വേഗം കൊണ്ടുവരണമെന്നും, രാജാക്കന്മാര്‍ക്ക് സൗകര്യങ്ങളോടുകൂടിയ താല്‍ക്കാലിക വാസസ്ഥലങ്ങള്‍ നിര്‍മ്മിക്കണമെന്നും പറഞ്ഞു.

Verse 10

ब्राह्मणावसथाश्चैव कर्तव्याश्शतशश्शुभाः ।भक्ष्यान्नपानैर्बहुभिस्समुपेतास्सुनिष्ठिताः ॥१०॥

ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കായി നൂറുകണക്കിന് ശുഭമായ വാസസ്ഥലങ്ങൾ ഒരുക്കേണ്ടതാണ്—സുസംവിധാനത്തോടെ ക്രമപ്പെടുത്തി, അനവധി ഭക്ഷ്യങ്ങളും അന്നവും പാനീയങ്ങളും നിറഞ്ഞു സമ്പൂർണ്ണമായി സജ്ജമാക്കി।

Verse 11

तथा पौरजनस्यापि कर्तव्या बहुविस्तराः ।आवासा बहुभक्ष्या वै सर्वकामैरुपस्थिताः ॥११॥

അതുപോലെ നഗരവാസികളും അതിഥികളും വേണ്ടി വിശാലമായ താമസസ്ഥലങ്ങൾ ഒരുക്കണം—ധാരാളം ഭക്ഷ്യങ്ങളോടെയും എല്ലാ സൗകര്യങ്ങളും ആനന്ദോപകരണങ്ങളും സമ്പൂർണ്ണമായി ലഭ്യമാക്കി।

Verse 12

तथा जानपदस्यापि जनस्य बहुशोभनम् ।दातव्यमन्नं विधिवत्सत्कृत्य न तु लीलया ॥१२॥

അതുപോലെ ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിൽ നിന്നെത്തിയ ജനങ്ങൾക്ക് യഥാവിധി അന്നം നൽകണം—സത്കാരത്തോടെ, ആദരപൂർവ്വം; അശ്രദ്ധയോടെയോ കളിയാക്കിക്കൊണ്ടോ അല്ല।

Verse 13

सर्वे वर्णा यथा पूजां प्राप्नुवन्ति सुसत्कृताः ।न चावज्ञा प्रयोक्तव्या कामक्रोधवशादपि ॥१३॥

എല്ലാ വർണങ്ങളിലുമുള്ളവർക്ക് ഉചിതമായ സത്കാരത്തിലൂടെ പൂജയും മാനവും ലഭിക്കട്ടെ; കാമമോ ക്രോധമോ വശമാക്കിയാലും ആരെയും അവഹേളിക്കരുത്।

Verse 14

यज्ञकर्मसु ये व्यग्राः पुरुषाश्शिल्पिनस्तथा ।तेषामपि विशेषेण पूजा कार्या यथाक्रमम् ॥१४॥ते च स्युस्सम्भृतास्सर्वे वसुभिर्भोजनेन च ।

യജ്ഞകർമ്മങ്ങളിൽ അത്യന്തം തിരക്കോടെ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന പുരുഷന്മാർ—പ്രത്യേകിച്ച് ശില്പികൾ—തങ്ങളുടെ സ്ഥാനക്രമമനുസരിച്ച് പ്രത്യേകമായി പൂജിക്കപ്പെടണം; കൂടാതെ എല്ലാവരെയും ധനപരിതോഷികവും ഭോജനവും നൽകി തൃപ്തരാക്കണം।

Verse 15

यथा सर्वं सुविहितं न किञ्चित्परिहीयते ॥१५॥तथा भवन्तः कुर्वन्तु प्रीतिस्निग्धेन चेतसा ।

എല്ലാം സുവ്യവസ്ഥിതമായി ഒരുക്കപ്പെടുകയും ഒന്നും വിട്ടുപോകാതിരിക്കുകയും ചെയ്യട്ടെ; നിങ്ങളൊക്കെയും പ്രീതിയും സ്നേഹവും നിറഞ്ഞ മൃദുചിത്തത്തോടെ ഈ കര്‍മ്മം നിര്‍വഹിക്കുവിന്‍.

Verses 16-17

ततस्सर्वे समागम्य वसिष्ठमिदमब्रुवन् ॥१६॥यथोक्तं तत्सुविहितं न किञ्चित्परिहीयते ।यथोक्तं तत्करिष्यामो न किञ्चित्परिहास्यते ॥१७॥

അനന്തരം എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചു കൂടി വസിഷ്ഠനോട് പറഞ്ഞു: “അങ്ങ് കല്പിച്ചതുപോലെ എല്ലാം സുവ്യവസ്ഥിതമായി ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നു; ഒന്നും കുറവില്ല. അങ്ങ് പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെയാകും ഞങ്ങൾ ചെയ്യുക—ഒന്നും വിട്ടുപോകുകയില്ല.”

Verse 18

ततस्सुमन्त्रमानीय वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ।निमन्त्रयस्व नृपतीन्पृथिव्यां ये च धार्मिकाः ॥१८॥

പിന്നീട് വസിഷ്ഠന്‍ സുമന്ത്രനെ വിളിപ്പിച്ചു പറഞ്ഞു: “ഭൂമിയിലെ ധര്‍മ്മനിഷ്ഠരായ രാജാക്കന്മാരെ ക്ഷണിക്ക.”

Verse 19

ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्याञ्छूद्रांश्चैव सहस्रशः ।समानयस्व सत्कृत्य सर्वदेशेषु मानवान् ॥१९॥

ബ്രാഹ്മണര്‍, ക്ഷത്രിയര്‍, വൈശ്യര്‍, ശൂദ്രര്‍—ഇങ്ങനെ ആയിരക്കണക്കിന് മനുഷ്യരെ എല്ലാ ദേശങ്ങളില്‍നിന്നും യഥോചിത സത്കാരത്തോടെ കൂട്ടിച്ചേര്‍ക്കുക.

Verses 20-21

मिथिलाधिपतिं शूरं जनकं सत्यविक्रमम् ।निष्ठितं सर्वशास्त्रेषु तथा वेदेषु निष्ठितम् ॥२०॥तमानय महाभागं स्वयमेव सुसत्कृतम् ।पूर्वसम्बन्धिनं ज्ञात्वा ततः पूर्वं ब्रवीमि ते ॥२१॥

മിഥിലയുടെ അധിപതിയായ ശൂരൻ ജനകൻ—സത്യപരാക്രമത്തിൽ ഉറച്ചവൻ, സർവ്വശാസ്ത്രങ്ങളിൽ നിഷ്ഠിതൻ, വേദങ്ങളിലും സമ്യക്‌പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ—അവനെ കൊണ്ടുവരിക. ആ മഹാഭാഗ രാജാവിനെ നീ തന്നേ യഥോചിത സത്കാരത്തോടെ ആനയിക്ക; അവൻ പൂർവ്വബന്ധമുള്ള മിത്രനെന്നറിഞ്ഞുകൊണ്ട്, ഞാൻ ഈ കാര്യം മുൻകൂട്ടി നിന്നോട് പറയുന്നു.

Verse 22

तथा काशीपतिं स्निग्धं सततं प्रियवादिनम् ।वयस्यं राजसिंहस्य स्वयमेवानयस्व ह ॥२२॥

അതുപോലെ കാശിയുടെ അധിപതിയെയും നീ തന്നേ കൊണ്ടുവരിക—എപ്പോഴും സ്നേഹമുള്ളവൻ, പ്രിയവചനൻ, രാജസിംഹന്റെ ആത്മമിത്രൻ.

Verse 23

तथा केकयराजानं वृद्धं परमधार्मिकम् ।श्वशुरं राजसिंहस्य सपुत्रं त्वमिहानय ॥२३॥

അതുപോലെ കേകയദേശത്തിലെ വൃദ്ധനും പരമധാർമ്മികനുമായ രാജാവിനെ—രാജസിംഹന്റെ ശ്വശുരനെ—അവന്റെ പുത്രന്മാരോടുകൂടി ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക.

Verse 24

अङ्गेश्वरम् महाभागं रोमपादं सुसत्कृतम् ।वयस्यं राजसिंहस्य समानय यशस्विनम् ॥२४॥

അംഗദേശത്തിന്റെ മഹാഭാഗ്യവാനും യശസ്സുള്ള അധിപതിയായ രോമപാദനെ യഥോചിത സത്കാരത്തോടെ—രാജസിംഹത്തിന്റെ വയസ്യ സുഹൃത്തിനെ—ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക.

Verse 25

प्राचीनान्सिन्धु सौवीरान्सौराष्ट्रेयांश्च पार्थिवान् ।दाक्षिणात्यान्नरेन्द्रांश्च समस्तानानयस्व ह ॥२५॥

പൂർവദേശങ്ങളിലെ, സിന്ധുവിന്റെയും സൗവീരത്തിന്റെയും, സൗരാഷ്ട്രത്തിലെ, ദക്ഷിണദേശങ്ങളിലെ എല്ലാ നരേന്ദ്രന്മാരെയും കൂടി സമസ്തമായി ക്ഷണിച്ചു കൊണ്ടുവരിക.

Verse 26

सन्ति स्निग्धाश्च ये चान्ये राजानः पृथिवीतले ।तानानय यथाक्षिप्रं सानुगान्सह बान्धवान् ॥२६॥

ഭൂമിതലത്തിൽ സ്നേഹമുള്ള മറ്റു രാജാക്കന്മാർ ആരെയൊക്കെയുണ്ടോ, അവരെയും അതിവേഗം അവരുടെ അനുഗാമികളോടും ബന്ധുക്കളോടും കൂടി ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക.

Verse 27

वसिष्ठवाक्यं तच्छ्रुत्वा सुमन्त्रस्त्वरितस्तदा ।व्यादिशत्पुरुषांस्तत्र राज्ञामानयने शुभान् ॥२७॥

വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട സുമന്ത്രൻ അപ്പോൾതന്നെ ത്വരിതനായി, രാജാക്കളെ കൊണ്ടുവരുന്നതിനായി അവിടെ ശുഭവും സദ്ഗുണസമ്പന്നവുമായ ദൂതന്മാരെ നിയോഗിച്ചു.

Verse 28

स्वयमेव हि धर्मात्मा प्रययौ मुनिशासनात् ।सुमन्त्रस्त्वरितो भूत्वा समानेतुं महीक्षितः ॥२८॥

മുനിയുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം ധർമാത്മാവായ സുമന്ത്രൻ തന്നേ ത്വരിതനായി, രാജാക്കളെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവരുവാൻ പുറപ്പെട്ടു.

Verse 29

ते च कर्मान्तिकास्सर्वे वसिष्ठाय च धीमते ।सर्वं निवेदयन्ति स्म यज्ञे यदुपकल्पितम् ॥२९॥

യാഗത്തിലെ എല്ലാ കർമാന്തികരും ധീമാനായ വസിഷ്ഠനോട് യാഗത്തിനായി യഥാവിധി ഒരുക്കിയിരുന്ന എല്ലാം സമഗ്രമായി അറിയിച്ചു.

Verse 30

ततःप्रीतो द्विजश्रेष्ठस्तान् सर्वानिदमब्रवीत् ।अवज्ञया न दातव्यं कस्यचिल्लीलयाऽपि वा ॥३०॥अवज्ञया कृतं हन्याद्दातारं नात्र संशयः ।

അപ്പോൾ പ്രീതനായ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠൻ വസിഷ്ഠൻ എല്ലാവരോടും പറഞ്ഞു: “അവജ്ഞയോടെയോ ലീലാഭാവത്തോടെയോ ആര്ക്കും ദാനം നൽകരുത്. അവമാനത്തോടെ ചെയ്ത ദാനം ദാതാവിനേ തന്നെ ഹാനി വരുത്തും; ഇതിൽ സംശയമില്ല.”

Verse 31

ततः कैश्चिदहोरात्रैरुपयाता महीक्षितः ॥३१॥बहूनि रत्नान्यादाय राज्ञो दशरथस्य वै ।

അതിനു ശേഷം കുറച്ച് ദിനരാത്രങ്ങൾക്കുള്ളിൽ അനേകം മഹീക്ഷിതന്മാർ എത്തി, രാജാവ് ദശരഥനുവേണ്ടി അനവധി രത്നങ്ങളും അമൂല്യ ദാനങ്ങളും കൊണ്ടുവന്നു.

Verses 32-33

ततो वसिष्ठस्सुप्रीतो राजानमिदमब्रवीत् ॥३२॥उपयाता नरव्याघ्र राजानस्तव शासनात् ।मयापि सत्कृताः सर्वे यथार्हं राजसत्तमाः ॥३३॥

പിന്നീട് അത്യന്തം പ്രീതനായ വസിഷ്ഠൻ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: “ഹേ നരവ്യാഘ്രാ! നിന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിച്ച് രാജാക്കന്മാർ എത്തിയിരിക്കുന്നു; ഞാനും ആ രാജസത്തമന്മാരെ ഓരോരുത്തരെയും യഥാർഹമായി സത്കരിച്ചിരിക്കുന്നു.”

Verse 34

यज्ञीयं च कृतं राजन् पुरुषैस्सुसमाहितैः ।निर्यातु च भवान्यष्टुं यज्ञायतनमन्तिकात् ॥३४॥

“ഹേ രാജൻ! സുസമാഹിതചിത്തരായ പുരുഷന്മാർ യാഗസംബന്ധമായ എല്ലാ ക്രമീകരണങ്ങളും പൂർത്തിയാക്കിയിരിക്കുന്നു. ഇനി സമീപമുള്ള യാഗായതനത്തിലേക്ക് നീങ്ങി യാഗകർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കണമേ.”

Verse 35

सर्वकामैरुपहृतैरुपेतं च समन्ततः ।द्रष्टुमर्हसि राजेन्द्र मनसेव विनिर्मितम् ॥३५॥

രാജേന്ദ്രാ! എല്ലാ കാമ്യവസ്തുക്കളാലും ചുറ്റുമെല്ലാം സമൃദ്ധമായി ഒരുക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ആ യജ്ഞവാടം നീ ദർശിക്കേണം; മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ നിർമ്മിച്ചതുപോലെ അതി പരിപൂർണ്ണമാണ്.

Verse 36

तथा वसिष्ठवचनादृश्यशृङ्गस्य चोभयोः ।शुभे दिवसनक्षत्रे निर्यातो जगतीपतिः ॥३६॥

വസിഷ്ഠന്റെയും ഋശ്യശൃംഗന്റെയും വചനമനുസരിച്ച്, ശുഭദിനത്തിലും അനുകൂല നക്ഷത്രത്തിലും ജഗതീപതി രാജാവ് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 37

ततो वसिष्ठप्रमुखास्सर्व एव द्विजोत्तमाः ।ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य यज्ञकर्मारभन् तदा ॥३७॥यज्ञवाटगतास्सर्वे यथाशास्त्रं यथाविधि ।

അനന്തരം വസിഷ്ഠനെ മുൻപിൽ നിർത്തി എല്ലാ ദ്വിജോത്തമരും, ഋശ്യശൃംഗനെ പുരസ്കരിച്ച്, യജ്ഞവാടത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, ശാസ്ത്രാനുസാരവും വിധിപ്രകാരംയും യജ്ഞകർമ്മം ആരംഭിച്ചു.