Sarga 74

Verse 1

तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा।रोषेण महताऽविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः।।।।

അപ്പോൾ ഭരതൻ മാതാവിനെ ഇങ്ങനെ ശാസിച്ചു; മഹാക്രോധത്തിൽ ആകുലനായി, വീണ്ടും വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 2

राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि।परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव।।।।

ഹേ കൈകേയി, ക്രൂരയും ദുഷ്ടാചാരിണിയുമായവളേ! നീ രാജാധികാരത്തിൽ നിന്ന് പതനം പ്രാപിക്കട്ടെ. ധർമ്മം തന്നേ നിന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; ഞാൻ മരിച്ചാൽ നീ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കരുത്.

Verse 3

किन्नु तेऽदूषयद्राजा रामो वा भृशधार्मिकः।ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ।।।।

രാജാവോ, അത്യന്തം ധാർമ്മികനായ രാമനോ, നിന്നോട് എന്ത് ദോഷം ചെയ്തു? നിന്റെ കാരണത്താൽ ഒരുവനു മരണം, മറ്റൊരുവനു വനവാസം—സമാനമായ ദുരന്തമായി എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു?

Verse 4

भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात्।कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तु स्सलोकताम्।।।।

ഈ രാജവംശത്തെ നശിപ്പിച്ചതിനാൽ, ഹേ കൈകേയി, നീ ഭ്രൂണഹത്യയ്‌ക്ക് തുല്യമായ മഹാപാപം സമ്പാദിച്ചു. നരകത്തിലേക്ക് പോകുക; ഭർത്താവിനോടൊപ്പം ഒരേ പുണ്യലോകം പ്രാപിക്കരുത്.

Verse 5

यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा।सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम्।।।।

നീ ഭീകരമായ കർമംകൊണ്ട് ഇത്തരമൊരു പാപം ചെയ്തു—സകലലോകപ്രിയനായ രാമനെ ഉപേക്ഷിച്ചു; അതുകൊണ്ട് മഹാപാതകം സംഭവിച്ചു, അതിന്റെ ഫലമായി എനെയും ഭയം പിടിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 6

त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाश्रितः।अयशो जीवलोके च त्वयाऽहं प्रतिपादितः।।।।

നിന്റെ കാരണത്താൽ എന്റെ പിതാവ് അന്തരിച്ചു, രാമൻ വനത്തെ ആശ്രയിച്ചു; നിന്റെ കാരണത്താൽ തന്നെ ജീവലോകത്തിൽ എനിക്ക് ലഭിച്ചത് അപയശസ്സു മാത്രമാണ്.

Verse 7

मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके।न तेऽह मभिभाष्योऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि।।।।

മാതാവിന്റെ രൂപത്തിലുള്ള എന്റെ ശത്രുവേ—നിർദയേ, രാജ്യലോഭിനീ, ദുർവൃത്തേ, പതിഘാതിനീ—ഞാൻ നിന്നോട് സംസാരിക്കുകയില്ല; നിന്നെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുകയുമില്ല.

Verse 8

कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः।दुःखेन महताऽविष्टास्त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम्।।।।

കൗസല്യയും സുമിത്രയും എന്റെ മറ്റു മാതാക്കളും—കുലത്തെ മലിനമാക്കിയവളായ നിന്നെ സഹിക്കേണ്ടിവന്ന് മഹാദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

Verse 9

न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः।राक्षसी तत्र जाताऽसि कुलप्रध्वंसिनी पितुः।।।।यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः।वनं प्रस्थापितो दुःखात्पिता च त्रिदिवं गतः।।।।

നീ അശ്വപതി എന്ന ധർമ്മരാജനായ ബുദ്ധിമാൻ രാജാവിന്റെ യഥാർത്ഥ പുത്രിയല്ല; പിതൃകുലം നശിപ്പിക്കാൻ അവിടെ ജനിച്ച ഒരു രാക്ഷസിയാണ് നീ. നിന്റെ കാരണത്താൽ ധാർമ്മികനും നിത്യസത്യപരായണനുമായ രാമൻ വനത്തിലേക്ക് അയക്കപ്പെട്ടു; പിതാവും ദുഃഖത്തിൽ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 11

यत्प्रधानाऽसि तत्पापं मयि पित्रा विनाकृते।भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये।।।।

നിശ്ചിത ലക്ഷ്യത്തോടെ ചെയ്ത ആ പാപം എനിക്കു മേൽ വീണിരിക്കുന്നു: ഞാൻ പിതാവില്ലാത്തവനായി; സഹോദരന്മാർ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു; സർവ്വജനത്തിനും ഞാൻ അപ്രിയനായി.

Verse 12

कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये।कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्वद्य लोकं निरयगामिनि।।।।

പാപനിശ്ചയിനീ, നരകഗാമിനീ! ധർമ്മസമ്പന്നയായ കൗസല്യയെ (പുത്രനിൽ നിന്ന്) വേർപെടുത്തിയിട്ട്, ഇനി നീ ഏതു ലോകം പ്രാപിക്കും എന്നു കരുതുന്നു?

Verse 13

किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम्।ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायाऽत्मसम्भवम्।।।।

ഹേ ക്രൂരേ, നീ ഇതു ഗ്രഹിക്കുന്നില്ലേ? കൗസല്യയുടെ ആത്മജനായ ശ്രീരാമൻ ജ്യേഷ്ഠൻ, സംയമനിഷ്ഠൻ, എന്റെ പിതാവിനുതുല്യൻ, തന്റെ ബന്ധുക്കൾക്കു നിശ്ചിത ആശ്രയഭൂതൻ ആകുന്നു.

Verse 14

अङगप्रत्यङगजः पुत्रो हृदयाच्चापि जायते।तस्मात्प्रियतमो मातुः प्रिया एव तु बान्धवाः।।।।

പുത്രൻ അമ്മയുടെ ഓരോ അവയവത്തിൽ നിന്നുമെന്നപോലെ, ഹൃദയത്തിൽ നിന്നുമെന്നപോലെ ജനിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അമ്മയ്ക്ക് പുത്രൻ തന്നെയാണ് അതിപ്രിയൻ, മറ്റു ബന്ധുക്കൾ പ്രിയർ എന്നത് മാത്രം.

Verse 15

अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभि स्सुरसम्मता।वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ।।।।

ഒരിക്കൽ ധർമ്മജ്ഞയും ദേവന്മാർക്കിടയിൽ ആദരിക്കപ്പെട്ടവളുമായ സുരഭി ഭൂമിയിൽ ഭാരങ്ങൾ വഹിച്ച് ബോധം മങ്ങിയ നിലയിൽ ആയിരുന്ന തന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാരെ കണ്ടുവെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 16

तावर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले।रुरोद पुत्रशोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा।।।।

ഉച്ചക്കാലത്ത് ക്ഷീണിച്ച തന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാർ ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, സുരഭി പുത്രശോകത്തിൽ കരഞ്ഞു; കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ് അവളുടെ കണ്ണുകൾ മങ്ങിയിരുന്നു.

Verse 17

अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः।बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्मा स्सुरभिगन्धिनः।।।।

മഹാത്മാവായ ദേവരാജന്റെ മുകളിലൂടെ സുരഭി കടന്നുപോകുമ്പോൾ, സുരഭിയുടെ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞ സൂക്ഷ്മ തുള്ളികൾ താഴേക്ക് വീണ് അവന്റെ ദേഹത്തിൽ പതിച്ചു.

Verse 18

इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातं तं स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम्।सुरभिं मन्यते दृष्ट्वा भूयसीं तां सुरेश्वरः।।।।

ദേവാധിപനായ ഇന്ദ്രൻ തന്റെ ശരീരത്തിൽ വീണ ആ പുണ്യസുഗന്ധമുള്ള കണ്ണുനീർത്തുള്ളികളെ കണ്ടപ്പോൾ, അവ അത്യന്തം പൂജ്യയായ സുരഭിയിൽ നിന്നുള്ളതെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു.

Verse 19

निरीक्षमाण श्शक्रस्तां ददर्श सुरभिं स्थिताम्।आकाशे विष्ठितां दीनां रुदन्तीं भृशदुःखिताम्।।।।

ചുറ്റും നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്ന ശക്രൻ ആകാശത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സുരഭിയെ കണ്ടു—ദീനയായി, വ്യാകുലയായി, കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ തളർന്നവളായി.

Verse 20

तां दृष्ट्वा शोकसन्तप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम्।इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्न स्सुरराजोऽब्रवीद्वचः।।।।

ശോകത്തിൽ ദഹിച്ച യശസ്വിനിയായ സുരഭിയെ കണ്ടപ്പോൾ, വജ്രധാരിയായ ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ വ്യാകുലനായി കൈകൂപ്പി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 21

भयं कच्छिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत्।कुतोनिमत्तश्शोकस्ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि।।।।

ഹേ സർവ്വഹിതൈഷിണീ! ഏതെങ്കിലും ദിക്കിൽ നിന്ന് ഞങ്ങൾക്ക് മഹാഭയം ഉണ്ടായിട്ടില്ലല്ലോ? നിന്റെ ദുഃഖം ഏതു കാരണത്താൽ? പറയുക.

Verse 22

एवमुक्ता तु सुरभि स्सुरराजेन धीमता।प्रत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा।।।।

ബുദ്ധിമാനായ ദേവരാജൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, വാക്കിൽ നിപുണയും ധീരയുമായ സുരഭി പിന്നെ യുക്തമായ വചനത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 23

शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः।अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ।।।।एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ।बाध्यमानौ बलीवर्धौ कर्षकेण सुराधिप।।।।

ഹേ അമരാധിപ, നിങ്ങളെ ഏതുവശത്തുനിന്നും ഒരു ദുരന്തവും ബാധിച്ചിട്ടില്ല—പാപം ശാന്തമാകട്ടെ. ഞാൻ മാത്രമാണ് ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി വിലപിക്കുന്നത്; എന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാർ വിഷമസ്ഥിതിയിൽ കുടുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അവരെ ക്ഷീണിതരായും ദീനരായും സൂര്യകിരണങ്ങളിൽ കത്തിപ്പൊള്ളിയവരായും, ഹേ സുരാധിപ, ഒരു കർഷകൻ അടിച്ചമർത്തുന്ന ബലിവർദ്ധങ്ങളെ കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ ഹൃദയം അത്യന്തം വ്യാകുലമാകുന്നു.

Verse 24

शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः।अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ।।2.74.23।।एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ।बाध्यमानौ बलीवर्धौ कर्षकेण सुराधिप।।2.74.24।।

ഹേ അമരാധിപ, നിങ്ങളെ ഏതുവശത്തുനിന്നും ഒരു ദുരിതവും ബാധിച്ചിട്ടില്ല—പാപം ശാന്തമാകട്ടെ. വിഷമസ്ഥിതിയിലായ എന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാരെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നു; സൂര്യകിരണങ്ങളിൽ കത്തിപ്പൊള്ളിയ, ക്ഷീണിതരും ദീനരുമായ ആ ബലിവർദ്ധങ്ങളെ, ഹേ സുരാധിപ, ഒരു കർഷകൻ അടിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ ഞാൻ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോകുന്നു.

Verse 25

ममकायात्प्रसूतौ हि दुःखितौ भारपीडितौ।यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः।।।।

എന്റെ തന്നെ ശരീരത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ആ ഇരുവരും ദുഃഖിതരായി ഭാരപീഡിതരായിരിക്കുന്നു; അവരെ കണ്ടാൽ ഞാൻ ഉള്ളിൽ കത്തിപ്പൊള്ളുന്നു—പുത്രനെപ്പോലെ പ്രിയൻ മറ്റാരുമില്ല.

Verse 26

यस्याः पुत्रसहस्रैस्तु कृत्स्नं व्याप्तमिदं जगत्।तां दृष्ट्वा रुदतीं शक्रो न सुतान्मन्यते परम्।।।।

ആയിരം പുത്രന്മാർകൊണ്ട് ഈ സർവ്വലോകവും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന അവളെ കരയുന്നതായി കണ്ട ശക്രൻ മനസ്സിലാക്കി—സ്വന്തം സന്താനത്തേക്കാൾ ഉയർന്നതായി ഒന്നുമില്ല.

Verse 27

सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया।श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया।।।।यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति कामधुक्।किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति।।।।

സദാ അപരിമിതമായ സദാചാരമുള്ളവളായി, ലോകധാരണത്തെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവളായി, ശ്രീമതിയായി, ഗുണങ്ങളിൽ നിത്യസ്ഥിരയായും, തന്റെ ഉന്നത സ്വഭാവപ്രകാരം പ്രവർത്തിക്കുന്നവളുമായ കാമധേനു—ആയിരം പുത്രന്മാർ ഉണ്ടായിട്ടും ശോകിക്കുന്നു. അപ്പോൾ രാമനില്ലാതെ വിരഹത്തിൽ കഴിയുന്ന കൗസല്യ എങ്ങനെ മുൻപുപോലെ നിലനിൽക്കും?

Verse 28

सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया। श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया।।2.74.27।। यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति कामधुक्। किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति।।2.74.28।।

ലോകധാരണത്തിൽ സദാ തൽപരയും അപരിമിത സദാചാരമുള്ളവളുമായ, സ്വഭാവതഃ ഗുണവതിയും ശ്രീമതിയുമായ കാമധേനു—ആയിരം പുത്രന്മാർ ഉണ്ടായിട്ടും ശോകിക്കുന്നു; അപ്പോൾ രാമനില്ലാതെ കൗസല്യയെക്കുറിച്ച് എന്തു പറയണം? അവൾ എങ്ങനെ സ്വയം സ്വരൂപമായി നിലനിൽക്കും?

Verse 29

एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता।तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे।।।।

ഏകപുത്രവതിയും സദാചാരിണിയുമായ ഈ രാജ്ഞിയെ നീ പുത്രവിയോഗിനിയാക്കി. അതിനാൽ ഈ ജീവിതത്തിലും മരണാനന്തരവും നീ തുടർച്ചയായ ദുഃഖം തന്നെയാകും അനുഭവിക്കുക.

Verse 30

अहं ह्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम्।वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः।।।।

ഞാൻ തീർച്ചയായും എന്റെ സഹോദരനും പിതാവും അനുഭവിച്ച ഈ മുഴുവൻ അപചാരത്തിനും പ്രായശ്ചിത്തം നിർവ്വഹിക്കും; അവരുടെ യശസ്സും പുനഃസ്ഥാപിച്ച് വർദ്ധിപ്പിക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 31

अनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाबलम्।स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम्।।।।

കൗസല്യയുടെ മഹാബലനായ പുത്രനെ ഞാൻ തിരികെ കൊണ്ടുവരാതിരുന്നാൽ, ഞാൻ തന്നേ മുനിമാർ വസിച്ച് സേവിക്കുന്ന ആ വനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കും.

Verse 32

न ह्यहं पापसङ्कल्पे पापे पापं त्वया कृतम्।शक्तो धारयितुं पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक्षितः।।।।

ഹേ പാപസങ്കൽപ്പമുള്ള ദുഷ്ടസ്ത്രീയേ! കണ്ണുനീർകൊണ്ട് തൊണ്ട മുട്ടിയ പൗരന്മാർ നോക്കി നിൽക്കുമ്പോൾ, നീ ചെയ്ത പാപത്തിന്റെ ഭാരം ഞാൻ സഹിക്കാനാവില്ല.

Verse 33

सा त्वमग्निं प्रविश वा स्वयं वा दण्डकान्विश।रज्जुं बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम्।।।।

നീ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ സ്വയം ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പോകുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ കഴുത്തിൽ കയർ കെട്ടുകയോ ചെയ്യുക; ഇനി നിനക്ക് മറ്റൊരു ശരണം ഇല്ല.

Verse 34

अहमप्यवनीं प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे।कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः।।।।

സത്യത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ പരാക്രമമുള്ള രാമൻ രാജ്യം പ്രാപിക്കുമ്പോൾ, ഞാനും കൃതകൃത്യനാകും; വേർപാടാൽ വന്ന കല്മഷത്തിൽ നിന്ന് ശുദ്ധനാകും.

Verse 35

इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः।पपात भुवि सङ्कृद्धो निश्श्वसन्निव पन्नगः।।।।

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഭരതൻ—കാട്ടിൽ കുന്തവും അങ്കുശവുംകൊണ്ട് ഓടിക്കപ്പെടുന്ന ആനപോലെ—ക്രോധത്തോടെ ഭൂമിയിൽ വീണു; പാമ്പുപോലെ ഫുഫ്കരിച്ച് നിശ്ശ്വസിച്ചു.

Verse 36

संरक्तनेत्र श्शिथिलाम्भरस्तदा विधूतसर्वाभरणः परन्तपः।बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजश्शचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये।।।।

അപ്പോൾ പരന്തപനായ രാജകുമാരന്റെ കണ്ണുകൾ രക്തവർണ്ണമായി; വസ്ത്രം അശ്രദ്ധമായി, ആഭരണങ്ങൾ എല്ലാം തെറിച്ചു; അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്നു—ഉത്സവം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ശചീപതിയായ ഇന്ദ്രന്റെ പതാക കുനിയുന്നതുപോലെ.