Anadhyaya and the Winds: From Vedic Recitation Protocol to Sanatkumara’s Moksha-Upadesha

Verse 1

सनन्दन उवाच । अवतीर्णेषु विप्रेषु व्यासः पुत्रसहायवान् । तूर्ष्णीं ध्यानपरो धीमानेकांते समुपाविशत् ॥ १ ॥

സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—വിപ്രന്മാർ എത്തിയപ്പോൾ, പുത്രസഹിതനായ ധീമാൻ വ്യാസൻ മൗനമായി ധ്യാനപരനായി ഏകാന്തസ്ഥാനത്ത് ഇരുന്നുവന്നു।

Verse 2

तमुवाचाशरीरी वाक् व्यासं पुत्रसमन्वितम् । भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते ॥ २ ॥

അപ്പോൾ പുത്രസഹിതനായ വ്യാസനോട് ഒരു അശരീരവാണി പറഞ്ഞു—“ഹേ മഹർഷേ, ഹേ വാസിഷ്ഠാ! ഇവിടെ ബ്രഹ്മഘോഷം, അഥവാ പവിത്ര വൈദികഘോഷം, നിലനിൽക്കുന്നില്ല.”

Verse 3

एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिंतयन्निव । ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते ॥ ३ ॥

നീ ഒറ്റയ്ക്കായി മൗനത്തോടെ ധ്യാനപരനായി, ചിന്തയിൽ മുങ്ങിയതുപോലെ എന്തിന് ഇരിക്കുന്നു? ബ്രഹ്മഘോഷമില്ലാതെ ഈ പർവ്വതം ശോഭിക്കുന്നില്ല।

Verse 4

तस्मादधीष्व भगवन्सार्द्धं पुत्रेण धीमता । वेदान्वेदविदा चैव सुप्रसन्नमनाः सदा ॥ ४ ॥

അതുകൊണ്ട്, ഹേ ഭഗവൻ, ബുദ്ധിമാനായ പുത്രനോടൊപ്പം വേദങ്ങൾ അധ്യയനം ചെയ്യുക; വേദവിദനോടും കൂടി, എപ്പോഴും പരമ പ്രസന്നവും ശാന്തവുമായ മനസ്സോടെ ഇരിക്കുക।

Verse 5

तच्छुत्वा वचनं व्यासो नभोवाणीसमीरितम् । शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत् ॥ ५ ॥

ആകാശവാണി ഉച്ചരിച്ച ആ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം വ്യാസൻ, പുത്രൻ ശുകനോടൊപ്പം, വേദങ്ങളുടെ നിയമബദ്ധമായ അഭ്യാസവും പാരായണവും ആരംഭിച്ചു।

Verse 6

तयोरभ्यसतोरेवं बहुकालं द्विजोत्तम । वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवीजितः ॥ ६ ॥

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, അവർ ഇങ്ങനെ ദീർഘകാലം അഭ്യാസം തുടരുമ്പോൾ, സമുദ്രകാറ്റാൽ പ്രേരിതമായ അത്യന്തം പ്രചണ്ഡമായ കാറ്റ് വീശിത്തുടങ്ങി।

Verse 7

ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत् । शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः ॥ ७ ॥

അപ്പോൾ വ്യാസൻ പുത്രനെ തടഞ്ഞ്, “ഇത് അനധ്യായ സമയമാണ്” എന്നു പറഞ്ഞു. എന്നാൽ ശുകൻ ക്ഷണമാത്രം തടയപ്പെട്ടിട്ടും കൗതുകം നിറഞ്ഞവനായി നിന്നു।

Verse 8

अपृच्छत्पितरं तत्र कुतो वायुरभूदयम् । आख्यातुमर्हति भवान्सर्वं वायोर्विचेष्टितम् ॥ ८ ॥

അവിടെ അവൻ പിതാവിനോട് ചോദിച്ചു—“ഈ കാറ്റ് എവിടെ നിന്നാണ് ഉണ്ടായത്? വായുവിന്റെ എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളും വിശദീകരിക്കാൻ നിങ്ങൾ യോജ്യനാണ്.”

Verse 9

शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः । अनध्यायनिमित्तऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ९ ॥

ശുകന്റെ ഈ വചനങ്ങൾ ശ്രവിച്ച വ്യാസൻ പരമമായി വിസ്മയിച്ചു; അനധ്യായം (വേദാധ്യയന-നിഷേധം) എന്ന ഈ അവസരത്തിൽ അദ്ദേഹം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 10

दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निश्चलं मनः । तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्ये व्यवस्थितः ॥ १० ॥

നിനക്കു ദിവ്യദൃഷ്ടി ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു; നിന്റെ മനസ് സ്വസ്ഥവും നിശ്ചലവും ആകുന്നു. തമസും രജസും ഉപേക്ഷിച്ച് നീ സത്യത്തിൽ സ്ഥാപിതനായിരിക്കുന്നു.

Verse 11

तस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्वा समनुचिंतय । देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः ॥ ११ ॥

സ്വന്തം ആത്മാവിൽ തന്നേ വേദങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ സമ്യകായി ധ്യാനിക്കുന്നവൻ വിഷ്ണുവിലേക്കു നയിക്കുന്ന ദേവയാനപഥം അനുസരിക്കുന്നു; പിതൃയാനം താമസപ്രവണതയുള്ളതാണ്.

Verse 12

द्वावेतौ प्रत्ययं यातौ दिवं चाधश्च गच्छतः । पृथिव्यामंतरिक्षे च यतः संयांति वायवः ॥ १२ ॥

ഈ രണ്ടുപഥങ്ങളാണ് നിർണ്ണായകമായി സ്ഥാപിതമായത്—ഒന്ന് മേലോട്ടു സ്വർഗത്തിലേക്കും മറ്റൊന്ന് കീഴോട്ടും പോകുന്നു; ഇവയിൽ നിന്നാണ് ഭൂമിയിലും അന്തരീക്ഷത്തിലും വായുക്കൾ സഞ്ചരിച്ചു സംഗമിക്കുന്നത്.

Verse 13

सप्त ते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः । तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः ॥ १३ ॥

വായുവിന്റെ ഏഴ് മാർഗങ്ങളുണ്ട്—അവയെ ക്രമമായി അറിഞ്ഞുകൊൾക. ആ (മാർഗ/പ്രദേശ)ങ്ങളിൽ മഹാബലികളായ ‘സാധ്യ’ എന്ന ദേവഗണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിച്ചു.

Verse 14

तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः । उदानस्तस्य पुत्रोऽभूव्द्यानस्तस्याभवत्सुतः ॥ १४ ॥

അവരിലും ‘സമാന’ എന്ന പേരുള്ള, ജയിക്കുവാൻ ദുഷ്കരനായ ഒരു പുത്രൻ ഉണ്ടായി. അവന്റെ പുത്രൻ ഉദാനൻ; ഉദാനന്റെ പുത്രനായി ധ്യാനൻ ജനിച്ചു॥१४॥

Verse 15

अपानश्च ततो जज्ञे प्राणश्चापि ततः परम् । अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्द्धर्षः शत्रुमर्दनः ॥ १५ ॥

അതിനുശേഷം അപാനൻ ജനിച്ചു; പിന്നെ പ്രാണനും ജനിച്ചു. പ്രാണൻ സന്താനമില്ലാത്തവനായി നിന്നു—അദമ്യൻ, ഭയങ്കരൻ, ശത്രുമർദ്ദകൻ॥१५॥

Verse 16

पृथक्क्र्म्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथा तथा । प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक् ॥ १६ ॥

ഇപ്പോൾ അവയുടെ (പ്രാണവായുക്കളുടെ) വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനങ്ങൾ ക്രമമായി ഞാൻ പറയും. ജീവികളിൽ സർവ്വവ്യാപിയായ വായു ഓരോ പ്രവർത്തനവും വേറേവേറെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു॥१६॥

Verse 17

प्रीणनाञ्चैव सर्वेषां प्राण इत्यभिधीयते । प्रेषयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांस्तथा ॥ १७ ॥

എല്ലാവരെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തി പോഷിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ അതിനെ ‘പ്രാണൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. അവൻ മേഘസമൂഹങ്ങളെയും പുകജന്യങ്ങളെയും ഉഷ്മജന്യങ്ങളെയും മുന്നോട്ടു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു॥१७॥

Verse 18

प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सोऽनिलः । अंबरे स्नेहमात्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः ॥ १८ ॥

ആദ്യ ഗതിമാർഗത്തിൽ ആദ്യ വായുവിന് ‘പ്രവാഹ’ എന്ന പേരാണ്. അത് ആകാശത്തിൽ അല്പമാത്രമായ ഈർപ്പത്തിൽ നിന്നും മിന്നലിൽ നിന്നും ഉത്തമ ദ്യുതി ഉളവാക്കുന്നു॥१८॥

Verse 19

आवहो नाम सोऽभ्येति द्वितीयः श्वसनो नदन् । उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः ॥ १९ ॥

രണ്ടാമത്തെ വായു ‘ആവഹ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ഗർജ്ജിച്ചു വേഗത്തിൽ പായുന്ന ശ്വാസം; അതുതന്നെ ചന്ദ്രാദി ജ്യോതിസ്സുകളുടെ ഉദയം നിത്യവും വരുത്തുന്നു.

Verse 20

अंतर्देहेषु चोदानं यं वदंति मनीषिणः । यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्द्धारयते जलम् ॥ २० ॥

ശരീരങ്ങളുടെ ഉള്ളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ‘ഉദാന’ പ്രേരണയെ പണ്ഡിതർ പറയുന്നു; അതുതന്നെ വായു നാലു സമുദ്രങ്ങളിൽ നിന്നെടുത്ത ജലത്തെ ധരിച്ചു നിലനിർത്തുന്നു.

Verse 21

उद्धृत्य ददते चापो जीमूतेभ्यो वनेऽनिलः । योऽद्धिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छती ॥ २१ ॥

വനത്തിൽ അനിലൻ ജലം ഉയർത്തി മേഘങ്ങൾക്ക് നൽകുന്നു; സമുദ്രം മേഘങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർത്ത് പർജന്യൻ—വർഷശക്തി—ക്ക് ഏല്പിക്കുന്നു.

Verse 22

उद्वहो नाम बंहिष्ठस्तृतीयः स सदागतिः । संनीयमाना बहुधा येन नीला महाघनाः ॥ २२ ॥

മൂന്നാമത്തെ വായു ‘ഉദ്വഹ’ എന്നു, അത്യന്തം ബലവാനും സദാ ഗതിമാനുമായവൻ; അവനാൽ നീല മഹാഘന മേഘങ്ങൾ പല ദിക്കുകളിലായി കൂട്ടിച്ചേർത്ത് നീക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 23

वर्षमोक्षकृतारंभास्ते भवंति घनाघनाः । योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा ॥ २३ ॥

ആ ഘനഘന മേഘസമൂഹങ്ങൾ മഴയുടെ വിമോചനത്തിന് തുടക്കം കുറിക്കുന്നു; അതുതന്നെ വായു ആകാശത്തിൽ ദേവന്മാരുടെ വിമാനങ്ങളെയും വഹിക്കുന്നു.

Verse 24

चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः । येन वेगवता रुग्णाः क्रियन्ते तरुजा रसाः ॥ २४ ॥

നാലാമത്തെ പ്രാണവായു ‘സംവഹ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അവൻ ‘ഗിരിമർദനൻ’. അവന്റെ അതിവേഗബലത്തിൽ വൃക്ഷജന്യരസം മഥിതമായി ഒഴുകുന്നു.

Verse 25

पंचमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः । यस्मिन्परिप्लवे दिव्या वहंत्यापो विहायसा ॥ २५ ॥

അഞ്ചാമത്തേത് മഹാവേഗമുള്ള ‘വിവഹ’ എന്ന മാരുതൻ. അവൻ ഉന്മേഷത്തോടെ പാഞ്ഞൊഴുകുമ്പോൾ ദിവ്യജലങ്ങൾ ആകാശമാർഗ്ഗം കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്നു.

Verse 26

पुण्यं चाकाशगंगायास्तोयं तिष्ठति तिष्ठति । दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः ॥ २६ ॥

ആകാശഗംഗയുടെ പുണ്യജലം അവിടെയേ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു—എപ്പോഴും നിലകൊള്ളുന്നു—ദൂരത്തുനിന്ന് വരുന്ന സൂര്യന്റെ ഒരു കിരണം പോലും അവിടെ തടയപ്പെട്ടു മടങ്ങുന്ന സ്ഥലത്ത്.

Verse 27

योनिरंशुसहस्रस्य येन याति वसुंधराम् । यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्योऽमृतस्य च ॥ २७ ॥

അവൻ തന്നെയാണ് സഹസ്രകിരണനായ (സൂര്യന്റെ) യോനി; അവന്റെ ശക്തിയാൽ സൂര്യൻ ഭൂമിയിലുടനീളം തന്റെ ഗതി നടത്തുന്നു. അവനിൽ നിന്നാണ് സോമൻ (ചന്ദ്രൻ) പോഷിതനായി വർദ്ധിക്കുന്നത്; അവൻ അമൃതത്തിന്റെ ദിവ്യ നിധിയും ആകുന്നു.

Verse 28

षष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जीवतां वरः । सर्वप्राणभृतां प्राणार्न्योऽतकाले निरस्यति ॥ २८ ॥

ആറാമത്തെ പ്രാണവായു ‘പരിവഹ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ജീവികൾക്കായി വായുക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ. അന്തകാലത്ത് അവൻ എല്ലാ പ്രാണധാരികളുടെയും പ്രാണനെ പുറത്തേക്ക് തള്ളിവിടുന്നു.

Verse 29

यस्य धर्मेऽनुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ । सम्यगन्वीक्षता बुद्ध्या शांतयाऽध्यात्मनित्यया ॥ २९ ॥

യാരുടെ ധർമ്മത്തെ അനുസരിച്ച് മരണവും വൈവസ്വത യമനും—ഇരുവരും പ്രവർത്തിക്കുന്നുവോ, അവൻ ശാന്തമായ ആത്മനിഷ്ഠ ബുദ്ധിയാൽ സമ്യക് നിരീക്ഷിക്കുന്നു; അപ്പോൾ അവർ പോലും അവന്റെ ധർമ്മാധീനരാകുന്നു.

Verse 30

ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते । यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे ॥ ३० ॥

ധ്യാനാഭ്യാസത്തിൽ ആനന്ദിച്ച് അമൃതത്വത്തിന് യോഗ്യനായ അവനെ അവർ വേഗത്തിൽ പ്രാപിച്ചു; അങ്ങനെ ദിക്കുകളുടെ അന്തം—പരമഗതി—അവർ കൈവരിച്ചു.

Verse 31

दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः । येन वृष्ट्या पराभूतस्तोयान्येन निवर्तते ॥ ३१ ॥

പ്രജാപതി ദക്ഷന്റെ പത്തു പുത്രന്മാർക്ക് സഹസ്രങ്ങളായ ഗണങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഒരു ശക്തിയാൽ മഴ കീഴടക്കപ്പെടുന്നു; മറ്റൊരു ശക്തിയാൽ ജലങ്ങൾ പിൻവലിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 32

परीवहो नाम वरो वायुः स दुरतिक्रमः । एवमेते दितेः पुत्रा मरुतः परमाद्भुताः ॥ ३२ ॥

‘പരീവഹ’ എന്ന പേരുള്ള ശ്രേഷ്ഠമായ വായു ഉണ്ട്—അത് ദുർഅതിക്രമ്യം, അജേയ്യം. അതുപോലെ ദിതിയുടെ പുത്രന്മാരായ ഈ മരുതന്മാർ പരമാദ്ഭുതരാണ്.

Verse 33

अनारमंतः सर्वांगाः सर्वचारिणः । एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः ॥ ३३ ॥

അവർ നിർത്താതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു; അവരുടെ അവയവങ്ങൾ സമ്പൂർണ്ണം, അവർ എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നു. എങ്കിലും ഇതാണ് മഹത്തായ അത്ഭുതം—ഇവൻ പർവതങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ.

Verse 34

कंपितः सहसा तेन पवमानेन वायुना । विष्णोर्निःश्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः ॥ ३४ ॥

ആ ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന പവനാൽ അവൻ പെട്ടെന്നു വിറച്ചു. ഇതു വിഷ്ണുവിന്റെ നിശ്വാസവായുവാണ്; അതു പ്രബല വേഗത്തിൽ പ്രേരിതമാകുമ്പോൾ।

Verse 35

सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा । तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म न पठंत्यतिवायुतः ॥ ३५ ॥

താതാ! കാറ്റ് പെട്ടെന്നു ഉയർന്നാൽ ലോകം അപ്പോൾ വിറയലോടെ കലങ്ങുന്നു. അതുകൊണ്ട് ബ്രഹ്മജ്ഞർ അതിപ്രബല കാറ്റിൽ ബ്രഹ്മപാഠം ചെയ്യാറില്ല।

Verse 36

वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्य तत्पीडितं भवेत् । एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः ॥ ३६ ॥

വായുവിന്നും വായുഭയം ഉണ്ടെന്നു പ്രസിദ്ധം; ബ്രഹ്മാവും അതാൽ പീഡിതനാകുന്നു. ഇത്രമാത്രം പറഞ്ഞ് പരാശരപുത്രനായ പ്രഭു വാക്ക് അവസാനിപ്പിച്ചു।

Verse 37

उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगंगामगात्तदा । ततो व्यासे गते स्नातुं शुको ब्रह्मविदां वरः ॥ ३७ ॥

പുത്രനോട് ‘അധ്യയനം ചെയ്ക’ എന്നു പറഞ്ഞ് വ്യാസൻ അപ്പോൾ വ്യോമഗംഗയിലേക്കു പോയി. വ്യാസൻ പോയശേഷം ബ്രഹ്മജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ശുകൻ സ്നാനത്തിനായി പോയി।

Verse 38

स्वाध्यायमकरोद्ब्रह्मन्वेदवेदांगपारगः । तत्र स्वाध्यायसंसक्तं शुकं व्याससुतं मुने ॥ ३८ ॥

ബ്രാഹ്മണാ! അവൻ സ്വാധ്യായം ചെയ്തു വേദവും വേദാംഗങ്ങളും പാരംഗതനായി. മുനേ! അവിടെ സ്വാധ്യായത്തിൽ ലീനനായ വ്യാസപുത്രൻ ശുകനെ അവൻ കണ്ടു।

Verse 39

सनत्कुमारो भगवानेकांते समुपागतः । उत्थाय सत्कृतस्तेन ब्रह्मपुत्रो हि कार्ष्णिना ॥ ३९ ॥

ഭഗവാൻ സനത്കുമാരൻ ഏകാന്തമായി സമീപിച്ചു വന്നു. കാർഷ്ണി എഴുന്നേറ്റ് ബ്രഹ്മപുത്രനെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു.

Verse 40

ततः प्रोवाच विप्रेंद्र शुकं विदां वरः । किं करोषि महाभाग व्यासपुत्र महाद्युते ॥ ४० ॥

അപ്പോൾ, ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ, ജ്ഞാനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ ശുകനോട് പറഞ്ഞു— “ഹേ മഹാഭാഗാ, ഹേ വ്യാസപുത്ര മഹാദ്യുതേ, നീ എന്ത് ചെയ്യുന്നു?”

Verse 41

शुक उवाच । स्वाध्याये संप्रवृत्तोऽहं ब्रह्मपुत्राधुना स्थितः । त्वद्दर्शनमनुप्राप्तः केनापि सुकृतेन च ॥ ४१ ॥

ശുകൻ പറഞ്ഞു— “ഞാൻ സ്വാധ്യായത്തിൽ ലീനനാണ്; ഇപ്പോൾ ബ്രഹ്മപുത്രനായി നിലകൊള്ളുന്നു. ഏതോ പുണ്യഫലത്താൽ തന്നെയാണ് നിങ്ങളുടെ ദർശനം എനിക്ക് ലഭിച്ചത്.”

Verse 42

किंचित्त्वां प्रष्टुमिच्छामि तत्त्वं मोक्षार्थसाधनम् । तद्वदस्व महाभाग यथा तज्ज्ञानमाप्नुयाम् ॥ ४२ ॥

ഞാൻ നിങ്ങളോട് ഒന്നുകൂടി ചോദിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു—തത്ത്വവും മോക്ഷസാധനവും. ഹേ മഹാഭാഗാ, ദയവായി ഉപദേശിക്കൂ; അതിലൂടെ ആ സത്യജ്ഞാനം എനിക്ക് ലഭിക്കട്ടെ.

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपः । नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ ४३ ॥

സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു— “വിദ്യയ്‌ക്കു തുല്യമായ കണ്ണില്ല; വിദ്യയ്‌ക്കു തുല്യമായ തപസ്സില്ല. രാഗാസക്തിയോളം ദുഃഖമില്ല; ത്യാഗത്തോളം സുഖമില്ല.”

Verse 44

निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता । सद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतदनुत्तमम् ॥ ४४ ॥

പാപകർമ്മങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിരതി, നിത്യം പുണ്യാചരണത്തിൽ സ്ഥിരത, സദാചാരസഹിതമായ ശുദ്ധ ദിനചര്യ—ഇതുതന്നെ പരമ ശ്രേയസ്സിലേക്കുള്ള അനുത്തമ മാർഗം.

Verse 45

मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति । नालं स दुःखमोक्षाय संगो वै दुःखलक्षणः ॥ ४५ ॥

ദുഃഖം നിറഞ്ഞ ഈ ദുർലഭ മനുഷ്യജന്മം ലഭിച്ചിട്ടും ആരെങ്കിലും ആസക്തിയിൽ പതിയുകയാണെങ്കിൽ അവൻ മോഹിതനാകുന്നു. അവൻ ദുഃഖമോക്ഷത്തിന് യോഗ്യനല്ല; ആസക്തിയുതന്നെ ദുഃഖലക്ഷണം.

Verse 46

सक्तस्य बुद्धर्भवति मोहजालविवर्द्धिनी । मोहजालावृतो दुःखमिहामुत्र तथाश्नुते ॥ ४६ ॥

ആസക്തന്റെ ബുദ്ധി മോഹജാലത്തെ കൂടുതൽ വളർത്തുന്നു. ആ മോഹജാലം മൂടിയവൻ ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 47

सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ ॥ ४७ ॥

പരമ ശ്രേയസ്സിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ എല്ലാ മാർഗങ്ങളാലും കാമവും ക്രോധവും നിയന്ത്രിക്കണം; കാരണം അവ രണ്ടും ശ്രേയസ്സിനെ നശിപ്പിക്കാൻ എപ്പോഴും ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

Verse 48

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेञ्च मत्सरात् । विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ४८ ॥

എപ്പോഴും ക്രോധത്തിൽ നിന്ന് തപസ്സിനെ കാക്കണം; മത്‌സരത്തിൽ നിന്ന് ശ്രീ-സമ്പത്തിനെ കാക്കണം; മാന-അപമാനങ്ങളിൽ നിന്ന് വിദ്യയെ കാക്കണം; അശ്രദ്ധയിൽ നിന്ന് സ്വയം കാക്കണം.

Verse 49

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् । आत्मज्ञानं परं ज्ञानं सत्यं हि परमं हितम् ॥ ४९ ॥

കരുണയാണ് പരമധർമ്മം; ക്ഷമയാണ് പരമബലം. ആത്മജ്ഞാനമാണ് പരമജ്ഞാനം; സത്യം തന്നെയാണ് പരമഹിതം.

Verse 50

येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पंडितः । इंद्रियैरिंद्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैरिह ॥ ५० ॥

എല്ലാം പരിത്യജിച്ചവൻ തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ വിദ്യ്വാനും പണ്ഡിതനും. അവൻ ഈ ലോകത്ത് ആത്മവശമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടെ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.

Verse 51

असज्जमानः शांतात्मा निर्विकारः समाहितः । आत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च ॥ ५१ ॥

ആസക്തിയില്ലാത്തവൻ, ശാന്താത്മാവ്, വികാരരഹിതൻ, സമാഹിതൻ—സ്വസമാനരോടൊപ്പം ആയാലും അസമാനരോടൊപ്പം ആയാലും അനാസക്തനായി നിലകൊള്ളുന്നു; കൂട്ടത്തിലായാലും ഏകാന്തത്തിലായാലും ഒരുപോലെ തന്നെയാണ്.

Verse 52

स विमुक्तः परं श्रेयो न चिरेणाधिगच्छति । अदर्शनमसंस्पर्शस्तथैवाभाषाणं सदा ॥ ५२ ॥

ഇങ്ങനെ വിമുക്തനായവൻ വൈകാതെ പരമശ്രേയസ്സിനെ പ്രാപിക്കുന്നു. അവൻ സദാ (വിഷയ) ദർശനത്തിൽ നിന്നു വിട്ട്, സ്പർശത്തിൽ നിന്നു വിട്ട്, അതുപോലെ വാക്കുകളുടെ വ്യവഹാരത്തിൽ നിന്നുമെല്ലാം വിരക്തനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 53

यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विंदते महत् । न हिंस्यात्सर्वभूतानि भूतैर्मैत्रायणश्चरेत् ॥ ५३ ॥

ഹേ മുനേ, സർവ്വഭൂതങ്ങളോടും ഐക്യത്തിലും സൗഹൃദത്തിലും ജീവിക്കുന്നവൻ മഹത്തായ ശ്രേയസ്സിനെ പ്രാപിക്കുന്നു. അവൻ ഒരു ജീവിയെയും ഹിംസിക്കരുത്; എല്ലായ ജീവികളോടും മൈത്രിഭാവത്തോടെ ചരിക്കണം.

Verse 54

नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केन चित् । आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशिष्ट्वमचापलम् ॥ ५४ ॥

ഈ മനുഷ്യജന്മം ലഭിച്ചിട്ട് ആരോടും വൈരം പുലർത്തരുത്. അകിഞ്ചനത, ഗാഢസന്തോഷം, ഫലാപേക്ഷാരഹിതത്വം, അചഞ്ചലസ്ഥൈര്യം എന്നിവ വളർത്തണം।

Verse 55

एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः । परिग्रहं परित्यज्य भव तातजितेंद्रियः ॥ ५५ ॥

ആത്മജ്ഞനും മനസ്സിനെ ജയിച്ചവനും ഇതുതന്നെ പരമ ശ്രേയസ് എന്നു അവർ പറയുന്നു. താതാ, പരിഗ്രഹം ഉപേക്ഷിച്ച് ഇന്ദ്രിയജയിയായിരിക്കുക।

Verse 56

अशोकं स्थानमातिष्ट इह चामुत्र चाभयम् । निराशिषो न शोचंति त्यजेदाशिषमात्मनः ॥ ५६ ॥

ശോകരഹിതമായ നിലയിൽ വസിക്കൂ—ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും അഭയം. നിരാശിഷർ ദുഃഖിക്കുകയില്ല; അതിനാൽ സ്വഫലാഭിലാഷം ഉപേക്ഷിക്കണം।

Verse 57

परित्यज्याशिषं सौम्य दुःखग्रामाद्विमोक्ष्यसे । तपरोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्मना ॥ ५७ ॥

സൗമ്യാ, ആശിഷ് (ഫലാഭിലാഷം) ഉപേക്ഷിച്ചാൽ നീ ദുഃഖഗ്രാമത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും. ഇത് നിത്യ തപസ്വിയായ, ദാന്തനായ, സംയതാത്മ മുനിയുടെ മാർഗ്ഗത്തിൽ സിദ്ധമാകുന്നു।

Verse 58

अजितं जेतुकामेन भाव्यं संगेष्वसंगिना । गुणसंगेष्वेष्वनासक्त एकचर्या रतः सदा ॥ ५८ ॥

അജിതമായ (മനസ്സിനെ) ജയിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ സംഗങ്ങളിൽ ഇരിക്കുമ്പോഴും അസംഗിയായിരിക്കണം. ഗുണസംഗങ്ങളിൽ അനാസക്തനായി, എപ്പോഴും ഏകചര്യയിൽ രതനായിരിക്കണം।

Verse 59

ब्राह्मणो न चिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम् । द्वंद्वारामेषु भूतेषु वराको रमते मुनिः ॥ ५९ ॥

സത്യബ്രാഹ്മണൻ അധികം വൈകാതെ അനുത്തമസുഖം പ്രാപിക്കുന്നു; എന്നാൽ ദീനൻ—‘മുനി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെട്ടാലും—ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ രമിക്കുന്ന ജീവികളിടയിൽ തന്നെയാണു രമിക്കുന്നത്।

Verse 60

किंचिन्प्रज्ञानतृप्तोऽसौ ज्ञानतृप्तो न शोचति । शुभैर्लभेत देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम् ॥ ६० ॥

അൽപമെങ്കിലും പ്രജ്ഞയാൽ തൃപ്തനും സത്യജ്ഞാനത്താൽ നിറഞ്ഞവനും ശോകിക്കുകയില്ല. ശുദ്ധശുഭകർമ്മങ്ങളാൽ ദേവത്വം ലഭിക്കും; മിശ്രകർമ്മങ്ങളാൽ മനുഷ്യജന്മം.

Verse 61

अशुभैश्चाप्यधो जन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः । तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतम् ॥ ६१ ॥

അശുഭകർമ്മങ്ങളാൽ അവൻ അവശനായി അധോജന്മം പ്രാപിക്കുന്നു; അവിടെ മരണം, ജര, ദുഃഖം എന്നിവകൊണ്ട് നിരന്തരം പീഡിതനാകുന്നു।

Verse 62

संसारं पश्यते जंतुस्तत्कथं नावबुध्से । अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः ॥ ६२ ॥

ജീവൻ ഈ സംസാരചക്രം കാണുന്നു—എന്നിട്ടും നീ എങ്ങനെ ഗ്രഹിക്കാത്തത്? അഹിതത്തെ ഹിതമെന്നു കരുതുന്നു; അധ്രുവത്തെ ധ്രുവമെന്നു വിളിക്കുന്നു।

Verse 63

अनर्थे वार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे । संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहतंतुभिरात्मजैः ॥ ६३ ॥

അനർത്ഥത്തെ നീ അർത്ഥം (ലാഭം) എന്നു കരുതുന്നു—എന്തുകൊണ്ട് ഗ്രഹിക്കാത്തത്? നിന്നിൽ നിന്നുതന്നെ ജനിച്ച അനേകം മോഹതന്തുക്കൾ നിന്നെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു।

Verse 64

कोशकारवदात्मानं वेष्टितो नावबुध्यसे । अलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परिग्रहः ॥ ६४ ॥

പട്ടുപുഴു സ്വന്തം കൊക്കൂണിൽ തന്നെ പൊതിഞ്ഞ് ആത്മസ്വരൂപം അറിയാത്തതുപോലെ, സമ്പാദ്യങ്ങളുടെ ആവരണത്തിൽ നീ നിന്റെ ആത്മാവിനെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. ഇവിടെ പരിഗ്രഹം മതി—പരിഗ്രഹം തന്നെയാണ് ദോഷഭരിതം.

Verse 65

कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात् । पुत्रदारकुटुंबेषु सक्ताः सीदंति जंतवः ॥ ६५ ॥

കൊക്കൂൺ നെയ്യുന്ന പുഴു സ്വന്തം പരിഗ്രഹം കൊണ്ടുതന്നെ ബന്ധിതമാകുന്നു. അതുപോലെ പുത്രൻ, ഭാര്യ, കുടുംബം എന്നിവയിൽ ആസക്തരായ ജീവികൾ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങുന്നു.

Verse 66

सरःपंकार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव । मोहजालसमाकृष्टान्पश्यजंतून्सुदुःखितान् ॥ ६६ ॥

ചെളിക്കടൽപോലെയുള്ള സരോവരത്തിൽ മുങ്ങിയ ജീർണ്ണ വനഗജങ്ങളെപ്പോലെ—മോഹജാലം വലിച്ചിഴക്കുന്ന അതിദുഃഖിത ജീവികളെ കാണുക.

Verse 67

कुटुंबं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसंचयम् । पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृते ॥ ६७ ॥

കുടുംബം, പുത്രൻ-ഭാര്യ, ശരീരം, ധനസഞ്ചയം—ഇവ എല്ലാം പരകീയവും അനിത്യവും. എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്വന്തം എന്ത്? സുകൃതവും ദുഷ്കൃതവും—കർമഫലം മാത്രം.

Verse 68

यदा सर्वं परित्यज्य गंतव्यमवशेन वै । अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्टसि ॥ ६८ ॥

അവശനായി എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് പോകേണ്ടിവരുമ്പോൾ, അനർത്ഥത്തിൽ നീ എന്തിന് ആസക്തൻ? നിന്റെ യഥാർത്ഥ മംഗളം എന്തിന് അനുഷ്ഠിക്കുന്നില്ല?

Verse 69

अविश्रांतमनालंबमपाथेयमदैशिकम् । तमः कर्त्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि ॥ ६९ ॥

വിശ്രമമില്ലാത്തതും ആശ്രയമില്ലാത്തതും പാഥേയമില്ലാത്തതും മാർഗ്ഗദർശകനില്ലാത്തതും, ഇരുള്‍ തന്നെയാണ് കർത്താവായ ആ പാതയിൽ നീ ഒറ്റയ്ക്ക് എങ്ങനെ പോകും?

Verse 70

नहि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्टतोऽनुगमिष्यति । सुकृतं दुष्कृतं च त्वां गच्छंतमनुयास्यतः ॥ ७० ॥

നീ പുറപ്പെടുമ്പോൾ പിന്നിൽ നിന്ന് ആരും കൂടെ വരികയില്ല; നിന്റെ സുകൃതവും ദുഷ്കൃതവും മാത്രമേ നിന്നോടൊപ്പം മുന്നോട്ട് പോകൂ.

Verse 71

विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् । अर्थार्थमनुशीर्यंते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते ॥ ७१ ॥

വിദ്യയും കർമവും ശൗര്യവും വിപുലമായ ജ്ഞാനവും പലപ്പോഴും ലോകലാഭത്തിനായി വീണ്ടും വീണ്ടും പിന്തുടരപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ പരമലക്ഷ്യം നേടിയവൻ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു.

Verse 72

निबंधिनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः । छित्वैनां सुकृतो यांति नैनां छिंदंति दुष्कृतः ॥ ७२ ॥

ഗ്രാമജീവിതത്തോടുള്ള ആസക്തി തന്നെയാണ് ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന കയർ; സുകൃതമുള്ളവർ അതിനെ മുറിച്ച് അതീതരാകുന്നു, ദുഷ്കൃതമുള്ളവർ അതിനെ മുറിക്കുകയില്ല.

Verse 73

तुल्यजातिवयोरूपान् हृतान्पस्यसि मृत्युना । न च नामास्ति निर्वेदो लोहं हि हृदयं तव ॥ ७३ ॥

നിനക്കു തുല്യമായ ജന്മവും വയസ്സും രൂപവും ഉള്ളവരെ പോലും മരണം കൊണ്ടുപോകുന്നത് നീ കാണുന്നു; എന്നിട്ടും നിനക്കു അല്പം പോലും നിർവേദമില്ല—സത്യത്തിൽ നിന്റെ ഹൃദയം ഇരുമ്പാണ്.

Verse 74

रूपकूलां मनः स्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् । गंधपंकां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरारुहाम् ॥ ७४ ॥

മനസ്സിന്റെ പ്രവാഹം രൂപതീരങ്ങളുള്ളത്; സ്പർശദ്വീപങ്ങൾ ഉണ്ട്, രസത്തെ വഹിക്കുന്നു. ഗന്ധത്തിന്റെ ചെളിയും ശബ്ദത്തിന്റെ ജലവും—അതുകൊണ്ട് സ്വർഗ്ഗമാർഗം കയറുക ദുഷ്കരം.

Verse 75

क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यकराकराम् । त्यागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावं नदीं तरेत् ॥ ७५ ॥

ക്ഷമയാണ് തുഴ, സത്യമാണ് ശരീരം, ധർമ്മസ്ഥൈര്യം നൽകുന്ന ശക്തി—ഇങ്ങനെയുള്ള ബുദ്ധിനാവയെ ത്യാഗത്തിന്റെ കാറ്റ് വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ട് നയിക്കട്ടെ; അതിലൂടെ സംസാരനദി കടക്കണം.

Verse 76

त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च ह्युभे सत्यानृते त्यज । त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यहिंसया ॥ ७६ ॥

ധർമ്മവും അധർമ്മവും രണ്ടും ഉപേക്ഷിച്ച്, സത്യവും അസത്യവും എന്ന ജോടിയെയും വിട്ടുകളയുക. അസങ്കൽപത്വത്തിലൂടെ ‘ധർമ്മം’ ഉപേക്ഷിക്ക; അഹിംസയിലൂടെ ‘അധർമ്മം’യും ഉപേക്ഷിക്ക.

Verse 77

उभे सत्यानृते बुद्धिं परमनिश्चयात् । अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ॥ ७७ ॥

പരമ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ ബുദ്ധിയിൽ സത്യവും അസത്യവും രണ്ടും ഒരുപോലെ—മാത്രം ധാരണകളെന്നായി കാണുക. ഈ ദേഹം അസ്ഥികളുടെ തൂൺ; നാഡികളാൽ ബന്ധിതം; മാംസവും രക്തവും പൂശപ്പെട്ടത്.

Verse 78

धर्मावनद्धं दुर्गंधिं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः । जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमस्थिरम् ॥ ७८ ॥

ഈ ദേഹം ‘ധർമ്മ’ ധാരണയിൽ ബന്ധിതം, ദുർഗന്ധമുള്ളത്, മൂത്രവും മലവും നിറഞ്ഞത്. ജരയും ശോകവും മൂടിയ, രോഗങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലവും അസ്ഥിരവുമാണ്.

Verse 79

रजस्वलमनित्यं च भूतावासं समुत्सृज । इदं विश्वं जगत्सर्वमजगञ्चापि यद्भवेत् ॥ ७९ ॥

രജോഗുണം കലർന്ന അനിത്യമായ ഈ ഭൂതാവാസം ഉപേക്ഷിക്കൂ. ഈ സമസ്ത വിശ്വം—ഈ മുഴുവൻ ജഗത്ത്—എന്തെല്ലാം ഉണ്ടായാലും, അത് യഥാർത്ഥത്തിൽ നിത്യസത്യമായ ലോകമല്ല.

Verse 80

महाभूतात्मकं सर्वमस्माद्यत्परमाणुमत् । इंद्रियाणि च पंचैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ ८० ॥

ഇതെല്ലാം മഹാഭൂതങ്ങളാൽ നിർമ്മിതം—സ്ഥൂലത്തിൽ നിന്ന് പരമാണുവോളം. കൂടാതെ പഞ്ചേന്ദ്രിയങ്ങളും, തമസ്, സത്ത്വം, രജസും ഉണ്ട്.

Verse 81

इत्येष सप्तदशको राशिख्यक्तसंज्ञकः । सर्वैरिहेंद्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि हितम् ॥ ८१ ॥

ഇങ്ങനെ പതിനേഴു തത്ത്വങ്ങളുടെ ഈ സമുച്ചയം ‘വ്യക്തം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളാലും യുക്തമായി, വ്യക്ത-അവ്യക്ത വിവേകത്തിന് ഇത് അടിസ്ഥാനമാകുന്നു.

Verse 82

पंचविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः । एतैः सर्वैः समायुक्तमनित्यमभिधीयते ॥ ८२ ॥

വ്യക്തവും അവ്യക്തവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഈ ഗണം ‘പഞ്ചവിംശതി’ അഥവാ ‘ഇരുപത്തിയഞ്ച്’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവയൊക്കെയും ചേർന്നുണ്ടാകുന്നതെല്ലാം അനിത്യമെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 83

त्रिवर्गोऽत्र सुखं दुःख जीवितं मरणं तथा । य इदं वेद तत्त्वेन सस वेद प्रभवाप्ययौ ॥ ८३ ॥

ഇവിടെ ത്രിവർഗം (ധർമ്മ-അർത്ഥ-കാമ) ഉണ്ട്; കൂടാതെ സുഖ-ദുഃഖവും ജീവിത-മരണവും ഉണ്ട്. ഇതിനെ തത്ത്വമായി അറിയുന്നവൻ തന്നെയാണ് ഉദ്ഭവവും ലയവും അറിയുന്നത്.

Verse 84

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तद्व्यक्तमभिधीयते । अव्यक्तमथ तज्ज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् ॥ ८४ ॥

ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നതെല്ലാം ‘വ്യക്തം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ‘അവ്യക്തം’ എന്നറിയേണ്ടത് ഇന്ദ്രിയാതീതം; ലിംഗം (സൂചക ലക്ഷണം) കൊണ്ടുമാത്രം ഗ്രഹ്യമാണ്.

Verse 85

इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते । लोके विहितमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥ ८५ ॥

ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ദേഹി സ്ഥിരധാരകളാൽ തണുത്തതുപോലെ തൃപ്തനാകുന്നു. അപ്പോൾ ലോകത്തിൽ സ്ഥാപിതമായ ആത്മാവിനെയും, ആത്മയിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്ന ലോകത്തെയും കാണുന്നു.

Verse 86

परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानवेलां न पश्यति । पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ ८६ ॥

പരവും അപരവും കാണുന്ന ശക്തിക്ക് ‘ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഒരു നിമിഷം’ എന്നത് കാണപ്പെടുന്നില്ല. ആ ദ്രഷ്ടാവിന് സർവ്വഭൂതങ്ങളും സർവ്വാവസ്ഥകളിലും സർവ്വദാ ദൃശ്യമാകുന്നു.

Verse 87

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते । ज्ञानेन विविधात्क्लेशान्न निवृत्तिश्च देहजात् ॥ ८७ ॥

ബ്രഹ്മഭൂതനായവന് അശുഭവുമായി സംയോഗം സംഭവിക്കുകയില്ല. എങ്കിലും ജ്ഞാനത്താലും ദേഹജന്യമായ പലവിധ ക്ലേശങ്ങളുടെ പൂർണ്ണ നിവൃത്തി ഉണ്ടാകുന്നില്ല.

Verse 88

लोकबुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यति । अनादिनिधनं जंतुमात्मनि स्थितमव्ययम् ॥ ८८ ॥

ലോകത്തിൽ സമ്യക് ബുദ്ധിയുടെ പ്രകാശം കൊണ്ടു ജീവിതമാർഗം നശിക്കുകയില്ല. ജീവിയെ അനാദി-അനന്തം, അവ്യയം, ആത്മയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സത്യമായി തിരിച്ചറിയണം.

Verse 89

अकर्तारममूढं च भगवानाह तीर्तवित् । यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः ॥ ८९ ॥

തീർത്ഥവിദനായ ഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ആത്മാവ് അകർതാവും അമൂഢസാക്ഷിയും ആകുന്നു; എങ്കിലും ജീവൻ സ്വകൃതകർമ്മങ്ങളാൽ നിത്യദുഃഖിതനാകുന്നു।

Verse 90

स्वदुःखप्रतिघातार्थं हंति जंतुरनेकधा । ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु ॥ ९० ॥

സ്വദുഃഖം തടയാൻ ജീവൻ പലവിധത്തിൽ മറ്റുള്ളവരെ ഹിംസിക്കുന്നു; അതിൽ നിന്നു വീണ്ടും കർമ്മം ഏറ്റെടുത്തു, അനവധി പുതുക്കർമ്മങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു।

Verse 91

तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वाऽपथ्यमिवातुरः । अजस्रमेव मोहांतो दुःखेषु सुखसंज्ञितः ॥ ९१ ॥

പിന്നെ അതേ കാരണത്താൽ അവൻ വീണ്ടും കത്തുന്നു—അപഥ്യം കഴിച്ച രോഗിയെപ്പോലെ; മോഹാന്തനായ ജീവൻ നിരന്തരം ദുഃഖത്തെയേ സുഖമെന്നു കരുതുന്നു।

Verse 92

वध्यते तप्यते चैव भयवत्यर्मभिः सदा । ततो निवृत्तो बंधात्स्वात्कर्मणामुदयादिह ॥ ९२ ॥

അവൻ എപ്പോഴും ഭയഭരിതമായ ക്ലേശങ്ങളാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രഹരിക്കപ്പെടുകയും തപിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു; പിന്നെ ഇവിടെ തന്നെ സ്വകർമ്മങ്ങളുടെ ഉദയവും ഫലാരംഭവും മൂലം ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് നിവൃത്തിയിലേക്കു തിരിയുന്നു।

Verse 93

परिभ्रमति संसारे चक्रवद्बाहुवर्जितः । संयमेन च संबंधान्निवृत्त्या तपसो बलात् ॥ ९३ ॥

യോഗ്യസാധനങ്ങളെന്ന ‘ഭുജങ്ങൾ’ ഇല്ലാതെ അവൻ ചക്രംപോലെ സംസാരത്തിൽ പര്യടിക്കുന്നു; എന്നാൽ സംയമം ബന്ധങ്ങൾ മുറിക്കുന്നു, നിവൃത്തി—തപോബലത്താൽ—മോക്ഷം നൽകുന്നു।

Verse 94

सम्प्राप्ता बहवः सिद्धिं अव्याबाधां सुखोदयाम् ॥ ९४ ॥

അനേകർ തടസ്സരഹിതവും സത്യസുഖോദയകരവും ആയ ആ സിദ്ധി പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു।