Anūcāna (True Learning), the Vedāṅgas, and Śikṣā: Svara, Sāmavedic Chant, and Gandharva Theory

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वा सनंदनस्येत्थं वचनं नारदो मुनिः । असंतुष्ट इव प्राह भ्रातरं तं सनंदनम् ॥ १ ॥

സൂതൻ പറഞ്ഞു—സനന്ദനന്റെ ഇത്തരത്തിലുള്ള വചനം ശ്രവിച്ച മുനി നാരദൻ, പൂർണ്ണമായി തൃപ്തനായില്ലെന്നപോലെ, ആ സഹോദരനായ സനന്ദനനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു പറഞ്ഞു.

Verse 2

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं भवतो मया । तथापि नात्मा प्रीयेत श्रृण्वन्हरिकथां मुहुः ॥ २ ॥

നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ, ഞാൻ ചോദിച്ചതെല്ലാം നിങ്ങൾ വിശദീകരിച്ചു. എങ്കിലും എന്റെ ഹൃദയം പൂർണ്ണമായി തൃപ്തിയാകുന്നില്ല; ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ഹരികഥ ശ്രവിച്ചിട്ടും.

Verse 3

श्रूयते व्यासपुत्रस्तु शुकः परमधर्मवित् । सिद्धिं सुमहतीं प्राप्तो निर्विण्णोऽवांतरं बहिः ॥ ३ ॥

വ്യാസപുത്രനായ ശുകൻ പരമധർമ്മവിദ് ആകയാൽ അത്യന്തം മഹത്തായ സിദ്ധി പ്രാപിച്ചു എന്നു ശ്രുതിയുണ്ട്; അകത്തും പുറത്തും ഇടക്കാല ലോകകാര്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നിർവികാരവിരക്തനായി നിന്നു।

Verse 4

ब्रह्मन्पुंसस्तु विज्ञानं महतां सेवनं विना । न जायते कथं प्राप्तो ज्ञानं व्यासात्मजः शिशुः ॥ ४ ॥

ഹേ ബ്രഹ്മൻ! മഹത്തന്മാരുടെ സേവനം കൂടാതെ മനുഷ്യനിൽ യഥാർത്ഥ വിവേകജ്ഞാനം ജനിക്കുകയില്ല. എന്നാൽ വ്യാസപുത്രനായ ബാലൻ ശുകൻ ആ ജ്ഞാനം എങ്ങനെ പ്രാപിച്ചു?

Verse 5

तस्य जन्मरहस्यं मे कमचाप्यस्य श्रृण्वते । समाख्याहि महाभाग मोक्षशास्त्रार्थविद्भवान् ॥ ५ ॥

ഞാൻ ശ്രവിക്കുന്നു—അവന്റെ ജന്മരഹസ്യവും അതിന്റെ കാരണവും എനിക്കു പറയുക. ഹേ മഹാഭാഗാ! നിങ്ങൾ മോക്ഷശാസ്ത്രാർത്ഥവിദ് ആകയാൽ ദയവായി വിശദമായി വ്യാഖ്യാനിക്കൂ।

Verse 6

सनंदन उवाच । श्रृणु विप्रप्रवक्ष्यामि शुकोत्पत्तिं समासतः । यां श्रुत्वा ब्रह्मतत्त्वज्ञो जायते मानवो मुने ॥ ६ ॥

സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു: ഹേ വിപ്രാ, കേൾക്കുക—ശുകന്റെ ഉത്ഭവം ഞാൻ സംക്ഷേപമായി പറയും. ഹേ മുനേ, ഇത് കേട്ടാൽ മനുഷ്യൻ ബ്രഹ്മതത്ത്വജ്ഞനാകുന്നു।

Verse 7

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बंधुभिः । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ ७ ॥

വർഷങ്ങളാലോ, നരച്ച മുടിയാലോ, ധനത്താലോ, ബന്ധുക്കളാലോ മഹത്ത്വം ലഭിക്കുകയില്ല. ഋഷികൾ ധർമ്മത്തിന്റെ മാനദണ്ഡം സ്ഥാപിച്ചു: യഥാർത്ഥത്തിൽ പണ്ഡിതനായവനാണ് നമ്മിൽ മഹാൻ।

Verse 8

नारद उवाच । अनूचानः कथंब्रह्मन्पुमान्भवति मानद । तन्मे कर्म समाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ ८ ॥

നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ഹേ മാനദ! മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ സത്യത്തിൽ അനൂചാനൻ (യഥാർത്ഥ പണ്ഡിതൻ) ആകുന്നു? ആ ശാസനയും അഭ്യാസവും എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരുക; കേൾക്കാൻ എനിക്ക് വലിയ കൗതുകമുണ്ട്।

Verse 9

सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि ह्यनूचानस्य लक्षणम् । यज्ज्ञात्वा सांगवेदानामभिज्ञो जायते नरः ॥ ९ ॥

സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നാരദ, കേൾക്കുക; അനൂചാനന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ പറയുന്നു. ഇവ അറിഞ്ഞാൽ മനുഷ്യൻ വേദാംഗങ്ങളോടുകൂടിയ വേദങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാതാവാകുന്നു।

Verse 10

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं तथा । छंदःशास्त्रं षडेतानि वेदांगानि विदुर्बुधाः ॥ १० ॥

ശിക്ഷാ, കല്പം, വ്യാകരണം, നിരുക്തം, ജ്യോതിഷം, ഛന്ദഃശാസ്ത്രം—ഇവ ആറുമാണ് വേദാംഗങ്ങൾ എന്ന് പണ്ഡിതർ അറിയുന്നു।

Verse 11

ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः । वेदाश्चत्वार एवैते प्रोक्ता धर्मनिरूपणे ॥ ११ ॥

ഋഗ്വേദം, യജുര്വേദം, സാമവേദം, അതർവ്വവേദം—ഇവയാണ് നാലു വേദങ്ങൾ എന്ന്, ധർമ്മനിരൂപണത്തിനായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടത്।

Verse 12

सांगान्वेदान्गुरोर्यस्तु समधीते द्विजोत्तमः । सोऽनूचानः प्रभवति नान्यथा ग्रंथकोटिभिः ॥ १२ ॥

ഗുരുവിൽ നിന്ന് വേദാംഗങ്ങളോടുകൂടിയ വേദങ്ങൾ സമ്യകമായി പഠിക്കുന്ന ദ്വിജോത്തമൻ മാത്രമേ യഥാർത്ഥ അനൂചാനൻ ആകൂ; കോടിക്കണക്കിന് ഗ്രന്ഥങ്ങൾ വായിച്ചാലും മറ്റെങ്ങനെക്കും സാധ്യമല്ല।

Verse 13

नारद उवाच । अंगानां लक्षणं ब्रूहि वेदानां चापि विस्तरात् । त्वंमस्मासु महाविज्ञः सांगेष्वेतेषु मानद ॥ १३ ॥

നാരദൻ പറഞ്ഞു—വേദാംഗങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങളും വേദങ്ങളുടെയും സ്വഭാവവും വിശദമായി പറയുക. ഹേ മാനദാ! ഈ വേദാംഗവിഷയത്തിൽ ഞങ്ങളിലൊക്കെയും നിങ്ങൾ മഹാവിജ്ഞനാണ്.

Verse 14

सनंदन उवाच । प्रश्नभारोऽयमतुलस्त्वया मम कृतो द्विज । संक्षेपात्कथयिष्यामि सारमेषां सुनिश्चितम् ॥ १४ ॥

സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജാ! നീ എനിക്കുമേൽ ചോദ്യങ്ങളുടെ അതുല്യഭാരം ഏല്പിച്ചു. അതിനാൽ ഇവയുടെ നിശ്ചിത സാരം ഞാൻ സംക്ഷേപമായി പറയുന്നു.

Verse 15

स्वरः प्रधानः शिक्षायां कीर्त्तितो मुनिभिर्दिजैः । वेदानां वेदविद्भिस्तु तच्छृणुष्व वदामि ते ॥ १५ ॥

ശിക്ഷാശാസ്ത്രത്തിൽ ‘സ്വരം’—ഉച്ചാരണത്തിലെ താളസ്വരം—മുനികളും ദ്വിജപണ്ഡിതരും പ്രധാനമെന്ന് കീർത്തിച്ചു. അതിനാൽ വേദവിദർ വേദങ്ങളെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞതു കേൾക്കുക; ഞാൻ നിനക്കു പറയുന്നു.

Verse 16

आर्चिकं गाथिकं चैव सामिकं च स्वरान्तरम् । कृतांते स्वरशास्त्राणां प्रयोक्तव्य विशेषतः ॥ १६ ॥

സമാപനഭാഗത്തിൽ സ്വരശാസ്ത്രങ്ങളുടെ നിയമങ്ങൾ പ്രത്യേകമായി പ്രയോഗിക്കണം—ഋക്-ശൈലിയായ ആർചികം, ഗാഥാ-ശൈലിയായ ഗാഥികം, സാമ-ശൈലിയായ സാമികം, കൂടാതെ സ്വരാന്തരം എന്ന സ്വരമാറ്റത്തിന്റെ യുക്തമായ ഇടവേള.

Verse 17

एकांतरः स्वरो ह्यप्सु गाथासुद्व्यंतरः स्वरः । सामसु त्र्यंतरं विद्यादेतावत्स्वरतोऽन्तरम् ॥ १७ ॥

ഋക് മന്ത്രങ്ങളിൽ സ്വരാന്തരം ഒരു പടി; ഗാഥകളിൽ രണ്ട് പടികൾ; സാമഗാനത്തിൽ മൂന്ന് പടികൾ എന്ന് അറിയണം—സ്വരഭേദം ഇത്രയേ ഉള്ളു.

Verse 18

ऋक्सामयजुरंगानि ये यज्ञेषु प्रयुंजते । अविज्ञानाद्धि शिक्षायास्तेषां भवति विस्वरः ॥ १८ ॥

യജ്ഞങ്ങളിൽ ഋഗ്, സാമ, യജുർവേദങ്ങളുടെ അംശങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നവർ, ശിക്ഷാശാസ്ത്രം (ഉച്ചാരണ-ധ്വനിശാസ്ത്രം) സംബന്ധിച്ച യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം ഇല്ലാത്തതിനാൽ അവരുടെ പാഠത്തിൽ സ്വരദോഷം ഉണ്ടായി ജപം അശുദ്ധമാകുന്നു।

Verse 19

मंत्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेंद्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥ १९ ॥

സ്വരത്തിലോ വർണ്ണത്തിലോ ദോഷമുള്ളതോ, അല്ലെങ്കിൽ തെറ്റായി പ്രയോഗിച്ചതോ ആയ മന്ത്രം ഉദ്ദേശിച്ച അർത്ഥം വെളിപ്പെടുത്തുകയില്ല। അത്തരം വാക്ക് വജ്രമായി മാറി യജമാനനെ ഹാനിപ്പെടുത്തും; ‘ഇന്ദ്രശത്രു’ എന്ന പദം സ്വരദോഷം മൂലം വിനാശകാരണമാകുന്നതുപോലെ।

Verse 20

उरः कंठः शिरश्चैव स्थानानि त्रीणि वाङ्मये । सवनान्याहुरेतानि साम वाप्यर्द्धतोंऽतरम् ॥ २० ॥

വാങ്മയ ശാസ്ത്രത്തിൽ ഉച്ചാരണത്തിനുള്ള മൂന്ന് സ്ഥാനങ്ങൾ—ഉരസ് (വക്ഷസ്), കണ്ഠം, ശിരസ്—എന്ന് പ്രസിദ്ധമാണ്. ഇവയെയാണ് സവനങ്ങൾ എന്നു പറയുന്നു; സാമഗാനവും ഇവയുടെ മദ്ധ്യത്തിലുള്ള അർദ്ധാന്തരത്തിൽ സ്ഥിതമാണെന്ന് പറയുന്നു।

Verse 21

उरः सप्तविवारं स्यात्तथा कंठस्तथा शिरः । न च शक्तोऽसि व्यक्तस्तु तथा प्रावचना विधिः ॥ २१ ॥

ഉരസ്സിന് ഏഴ് വിവരങ്ങളുണ്ട്; അതുപോലെ കണ്ഠത്തിനും അതുപോലെ ശിരസ്സിനും. എങ്കിലും നീ പ്രാവചന (പാഠ-വ്യാഖ്യാനം) വിധിയെ വ്യക്തമായി പറയാൻ കഴിയുന്നില്ല।

Verse 22

कठकालापवृत्तेषु तैत्तिराह्वरकेषु च । ऋग्वेदे सामवेदे च वक्तव्यः प्रथमः स्वरः ॥ २२ ॥

കഠ, കാലാപ, വൃത്ത പരമ്പരകളിലും, തൈത്തിരീയയും ആഹ്വരകയും ശാഖകളിലും, കൂടാതെ ഋഗ്വേദത്തിലും സാമവേദത്തിലും—പ്രഥമ (പ്രധാന) സ്വരം ഉച്ചരിക്കേണ്ടതാണെന്നു വിധി പറയുന്നു।

Verse 23

ऋग्वेदस्तु द्वितीयेन तृतीयेन च वर्तते । उच्चमध्यमसंघातः स्वरो भवति पार्थिवः ॥ २३ ॥

ഋഗ്വേദപാഠം ദ്വിതീയവും തൃതീയവും സ്വരങ്ങളാൽ നടത്തപ്പെടുന്നു. ഉച്ച–മധ്യ സ്വരങ്ങളുടെ സംഗമത്തിൽ ‘പാർഥിവ’ സ്വരം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 24

तृतीय प्रथमक्रुष्टा कुर्वंत्याह्वरकान् स्वरान् । द्वितीयाद्यास्तु मद्रांतास्तैत्तिरीयाश्चतुःस्वरान् ॥ २४ ॥

തൃതീയ വിഭാഗം—പ്രഥമ-ക്രുഷ്ടാ മുതലായി—ആഹ്വരക സ്വരങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നു. ദ്വിതീയ വിഭാഗം (മദ്രാന്തം) കൂടാതെ തൈത്തിരീയരും നാലു സ്വരങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു.

Verse 25

प्रथमश्च द्वितीयश्च तृतीयोऽथ चतुर्थकः । मंद्रः क्रुष्टो मुनीश्वर एतान्कुर्वंति सामगाः ॥ २५ ॥

പ്രഥമം, ദ്വിതീയം, തൃതീയം, ചതുര്ഥം; കൂടാതെ മന്ദ്രവും ക്രുഷ്ടവും—ഹേ മുനീശ്വരാ—ഇവയാണ് സാമഗായകർ പ്രയോഗിക്കുന്നത്.

Verse 26

द्वितीयप्रथमावेतौ नांडिभाल्लविनौ स्वरौ । तथा शातपथावेतौ स्वरौ वाजसनेयिनाम् ॥ २६ ॥

ഈ രണ്ട് സ്വരങ്ങൾ നാണ്ഡിഭാല്ല–ലവിന പരമ്പരകളിൽ ‘ദ്വിതീയ’യും ‘പ്രഥമാ’യും എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു. വാജസനേയികളിലും ഇവ ‘ശാതപഥ’ പരമ്പരപ്രകാരം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 27

एते विशेषतः प्रोक्ताः स्वरा वै सार्ववैदिकाः । इत्येतच्चरितं सर्वं स्वराणां सार्ववैदिकम् ॥ २७ ॥

ഈ സ്വരങ്ങൾ പ്രത്യേകമായി ‘സാർവ്വവൈദിക’ം, അഥവാ എല്ലാ വേദങ്ങൾക്കും പൊതുവായതെന്നും പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സർവ്വവൈദിക സ്വരങ്ങളുടെ സമഗ്ര വിവരണം സമാപിക്കുന്നു.

Verse 28

सामवेदे तु वक्ष्यामि स्वराणां चरितं यथा । अल्पग्रंथं प्रभूतार्थं सामवेदांगमुत्तमम् ॥ २८ ॥

ഇപ്പോൾ സാമവേദത്തെ ആധാരമാക്കി സ്വരങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ഗതിയും ക്രമവും ഞാൻ വിശദീകരിക്കും. ഇത് സാമവേദത്തിന്റെ ഉത്തമാംഗം—ഗ്രന്ഥത്തിൽ ചെറുത്, അർത്ഥത്തിൽ മഹത്തായത്॥২৮॥

Verse 29

तानरागस्वरग्राममूर्च्छनानां तु लक्षणम् । पवित्रं पावनं पुण्यं यथा तुभ्यं प्रकीर्तितम् ॥ २९ ॥

താന, രാഗ, സ്വര, ഗ്രാമ, മൂർച്ച്ഛന എന്നിവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ നിനക്കു യഥാവിധി പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ഉപദേശങ്ങൾ പവിത്രവും പാവനവും പുണ്യപ്രദവും ആകുന്നു॥२९॥

Verse 30

शिक्षामाहुर्द्विजातीनामृग्यजुः सामलक्षणम् । सप्त स्वरास्रयो ग्रामा मृर्छनास्त्वेकविंशतिः ॥ ३० ॥

ദ്വിജന്മാർക്കായി ശിക്ഷയെ ഋക്, യജുസ്, സാമൻ എന്നീ പരമ്പരകളുടെ ലക്ഷണവിദ്യയായി പറയുന്നു. ഇത് ഏഴ് സ്വരങ്ങളെ ആശ്രയിക്കുന്നു; ഗ്രാമങ്ങൾ ഏഴ്, മൂർച്ച്ഛനകൾ ഇരുപത്തൊന്ന്॥३०॥

Verse 31

ताना एकोनपंचाशदित्येतस्स्वरमंडलम् । षड्जश्च ऋषभश्चैव गांधारो मध्यमस्तथा ॥ ३१ ॥

താനങ്ങൾ നാല്പത്തൊമ്പത് എന്നു പറയുന്നു—ഇതാണ് സ്വരമണ്ഡലത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ സംവിധാനം. അതിൽ ഷഡ്ജ, ഋഷഭ, ഗാന്ധാര, മധ്യമ എന്നിവയും ഉൾപ്പെടുന്നു॥३१॥

Verse 32

पंचमो धैवतश्चैवं निषादः सप्तमः स्वरः । षड्जमध्यमगांधारास्त्रयो ग्रामाः प्रकीर्तिताः ॥ ३२ ॥

അഞ്ചാമത്തെ സ്വരം ധൈവതം; നിഷാദം ഏഴാമത്തെ സ്വരം. ഷഡ്ജ, മധ്യമ, ഗാന്ധാര—ഇവയാണ് മൂന്ന് ഗ്രാമങ്ങൾ എന്നു പ്രസിദ്ധീകരിച്ചിരിക്കുന്നു॥३२॥

Verse 33

भूर्ल्लोकाज्जायते षड्जो भुवर्लोकाञ्च मध्यमः । स्वर्गाभ्राच्चैव गांधारो ग्रामस्थानानि त्रीणि हि ॥ ३३ ॥

ഭൂര്ലോകത്തിൽ നിന്ന് ഷഡ്ജ സ്വരം ജനിക്കുന്നു, ഭുവർലോകത്തിൽ നിന്ന് മധ്യമം; സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് ഗാന്ധാരം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇവ മൂന്നും ഗ്രാമസ്ഥാനങ്ങളായ മൂലാധാരങ്ങളെന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു.

Verse 34

स्वराणां च विशेषेण ग्रामरागा इति स्मृताः । विंशतिर्मध्यमग्रामे षड्जग्रामे चतुर्दश ॥ ३४ ॥

സ്വരങ്ങളുടെ പ്രത്യേക വിന്യാസങ്ങൾ ‘ഗ്രാമരാഗങ്ങൾ’ എന്നു സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു. മധ്യമഗ്രാമത്തിൽ ഇരുപത്, ഷഡ്ജഗ്രാമത്തിൽ പതിനാലു എന്നു കണക്കാക്കുന്നു.

Verse 35

तानान्पंचदशेच्छंति गांधारे सामगायिनाम् । नदी विशाला सुमुखी चित्रा चित्रवती मुखा ॥ ३५ ॥

ഗാന്ധാരദേശത്തിലെ സാമഗായകർ പതിനഞ്ച് താനങ്ങളെ അംഗീകരിക്കുന്നു. നദികൾ—വിശാലാ, സുമുഖീ, ചിത്രാ, ചിത്രവതീ, മുഖാ.

Verse 36

बला चाप्यथ विज्ञेया देवानां सप्त मूर्छनाः । आप्यायिनी विश्वभृता चंद्रा हेमा कपर्दिनी ॥ ३६ ॥

‘ബലാ’ മുതലായവ ദേവന്മാരുടെ ഏഴ് മൂർച്ചനകളായി അറിയണം—ആപ്യായിനീ, വിശ്വഭൃതാ, ചന്ദ്രാ, ഹേമാ, കപർദിനീ—ഇവ ദിവ്യ സ്വരക്രമങ്ങളാണ്.

Verse 37

मैत्री च बार्हती चैव पितॄणां सप्त मूर्छनाः । षड्जे तूत्तरमंद्रा स्यादृषभे चाभिरूहता ॥ ३७ ॥

‘മൈത്രീ’യും ‘ബാർഹതീ’യും പിതൃകളുടെ ഏഴ് മൂർച്ചനകളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഷഡ്ജത്തിൽ ഇത് ഉത്തരമന്ദ്രമെന്നു പറയുന്നു; ഋഷഭത്തിൽ മേലോട്ടു आरोഹിക്കുന്നു.

Verse 38

अश्वक्रांता तु गांधारे तृतीया मूर्च्छना स्मृता । मध्यमे खलु सौवीरा हृषिका पंचमे स्वरे ॥ ३८ ॥

ഗാന്ധാര സ്വരത്തെ ആധാരമാക്കിയ മൂന്നാം മൂർച്ച്ഛന ‘അശ്വക്രാന്താ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. മധ്യമത്തിൽ അതേ ‘സൗവീരാ’, പഞ്ചമ സ്വരത്തിൽ ‘ഹൃഷികാ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു॥

Verse 39

धैवते चापि विज्ञेया मूर्छना तूत्तरा मता । निषादे रजनीं विद्यादृषीणां सप्त मूर्छनाः ॥ ३९ ॥

ധൈവത സ്വരത്തിൽ ‘ഉത്തരാ’ എന്ന മൂർച്ച്ഛന അറിയേണ്ടതാണ്. നിഷാദ സ്വരത്തിൽ ‘രജനീ’ എന്ന മൂർച്ച്ഛന അറിയുക; ഇങ്ങനെ ഋഷികൾ ഏഴ് മൂർച്ച്ഛനകൾ ഉപദേശിച്ചു॥

Verse 40

उपजीवंति गंधर्वा देवानां सप्त मूर्छनाः । पितॄणां मूर्च्छनाः सप्त तथा यक्षा न संशयः ॥ ४० ॥

ദേവന്മാരുടെ ഏഴ് മൂർച്ച്ഛനകളാൽ ഗന്ധർവ്വർ ജീവനം നയിക്കുന്നു. അതുപോലെ പിതൃകളുടെ ഏഴ് മൂർച്ച്ഛനകളും, യക്ഷർക്കും അതേ—ഇതിൽ സംശയമില്ല॥

Verse 41

ऋषीणां मूर्छनाः सप्त यास्त्विमा लौकिकाः स्मृताः । षङ्जः प्रीणाति वै देवानृषीन्प्रीणाति चर्षभः ॥ ४१ ॥

ഋഷികളുടെ ഈ ഏഴ് മൂർച്ച്ഛനകൾ ലോകപ്രയോഗത്തിൽ പ്രചാരത്തിലുള്ളവയായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. സ്വരങ്ങളിൽ ഷഡ്ജം ദേവന്മാരെ പ്രീതിപ്പെടുത്തുന്നു; ഋഷഭം ഋഷികളെ പ്രീതിപ്പെടുത്തുന്നു॥

Verse 42

पितॄन् प्रीणाति गांधारो गंधर्वान्मध्यमः स्वरः ॥ देवान्पितॄनृषींश्चैव स्वरः प्रीणाति पंचमः ॥ ४२ ॥

ഗാന്ധാര സ്വരം പിതൃകളെ പ്രീതിപ്പെടുത്തുന്നു; മധ്യമ സ്വരം ഗന്ധർവ്വരെ പ്രീതിപ്പെടുത്തുന്നു. പഞ്ചമ സ്വരം ദേവന്മാരെയും പിതൃകളെയും ഋഷികളെയും ഒരുപോലെ പ്രീതിപ്പെടുത്തുന്നു॥

Verse 43

यक्षान्निषादः प्रीणाति भूतग्रामं च धैवतः । गानस्य तु दशविधा गुणवृत्तिस्तु तद्यथा ॥ ४३ ॥

നിഷാദസ്വരം യക്ഷന്മാരെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നു; ധൈവതസ്വരം ഭൂതഗണത്തെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഇനി ഗാനത്തിന്റെ ഗുണവൃത്തികൾ പത്ത് വിധമെന്നു ക്രമമായി പറയുന്നു।

Verse 44

रक्तं पूर्णमलंकृतं प्रसन्नं व्यक्तं विक्रुष्टं श्लक्ष्णं समं सुकुमारं मधुरमिति गुणास्तत्र रक्तं नाम वेणुवीणास्वराणामेकीभावं रक्तमित्युच्यते पूर्णं नाम स्वरश्रुतिपूरणाच्छंदः पादाक्षरं संयोगात्पूर्णमित्युच्यते अलंकृतं नामोरसि शिरसि कंठयुक्तमित्यलंकृतं प्रसन्नं नामापगतागद्गदनिर्विशंकं प्रसन्नमित्युच्यते व्यक्तं नाम पदपदार्थप्रकृतिविकारागमनोपकृत्तद्धितसमासधातुनिपातोपसर्गस्वरलिंगं वृत्तिवार्त्तिकविभक्त्यर्थवचनानां सम्यगुपपादनं व्यक्तमित्युच्यते विक्रुष्टं नामोञ्चैरुञ्चारितं व्यक्तपदाक्षरं विक्रुष्टमित्युच्यते श्लेक्ष्णं नाम द्रुतमविलंबितमुच्चनीचप्लुतसमाहारहेलतालोपनयादिभिरुपपादनाभिः श्लक्ष्णमित्युच्यते समं नामावापनिर्वापप्रदेशे प्रत्यंतरस्थानानां समासः सममित्युच्यते सुकुमारं नाम मृदुपदवर्णस्वरकुहगरणयुक्तं सुकुमारमित्युच्यते मधुरं नाम स्वभावोपनीतललितपदाक्षरगुणसमृद्धं मधुरमित्युच्यते एवमेतैर्दशभिर्गुणैर्युक्तं गानं भवति ॥ १ ॥

ഗാനത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ—രക്തം, പൂർണം, അലങ്കൃതം, പ്രസന്നം, വ്യക്തം, വികൃഷ്ടം, ശ്ലക്ഷ്ണം, സമം, സുകുമാരം, മധുരം. ‘രക്തം’ എന്നു പറയുന്നത് വേണുവിന്റെയും വീണയുടെയും സ്വരങ്ങൾ ഏകീഭവിക്കുന്നത്; ‘പൂർണം’ എന്നു പറയുന്നത് സ്വര-ശ്രുതികളെ പൂർണ്ണമായി നിറച്ച് ഛന്ദസ്സിലെ പാദ-അക്ഷരങ്ങളെ സമ്പൂർണമാക്കുന്നത്; ‘അലങ്കൃതം’ എന്നു പറയുന്നത് ഉരസ്സ്, ശിരസ്, കണ്ഠം എന്നിവയുടെ ശരിയായ ആധാരത്തോടെ ശോഭിക്കുന്നത്; ‘പ്രസന്നം’ എന്നു പറയുന്നത് തട്ടിപ്പും സംശയവും ഇല്ലാത്ത നിർമ്മലധ്വനി; ‘വ്യക്തം’ എന്നു പറയുന്നത് പദാർത്ഥവും വ്യാകരണഘടനയും (ധാതു, പ്രത്യയം, സമാസം മുതലായവ) ശരിയായി സ്ഥാപിക്കൽ; ‘വികൃഷ്ടം’ എന്നു പറയുന്നത് ഉയർന്ന സ്വരത്തിൽ വ്യക്തമായ ഉച്ചാരണം; ‘ശ്ലക്ഷ്ണം’ എന്നു പറയുന്നത് വേഗത്തിൽ, വൈകാതെ, ഉയർച്ച-താഴ്ച-പ്ലുത സ്വരങ്ങളും താള-ലയവും മൃദുവായി ചേർത്ത് നടത്തുന്നത്; ‘സമം’ എന്നു പറയുന്നത് സ്വരം എടുക്കൽ-വിടൽ സ്ഥാനങ്ങളിൽ മദ്ധ്യസ്ഥാനങ്ങളുടെ സമചേരൽ; ‘സുകുമാരം’ എന്നു പറയുന്നത് മൃദുവായ വർണ്ണ-സ്വരങ്ങളോടെയുള്ള സൗമ്യത; ‘മധുരം’ എന്നു പറയുന്നത് സ്വഭാവതഃ ലളിതവും ഗുണസമൃദ്ധവും. ഈ പത്ത് ഗുണങ്ങളാൽ ഗാനം സമ്പൂർണമാകുന്നു।

Verse 45

भवन्ति चात्र श्लोकाः । शंकितं भीषणं भीतमुद्धुष्टमनुनासिकम् । काकस्वरं मूर्द्धगतं तथा स्थानविवर्जितम् ॥ ४४ ॥

ഇവിടെ ശ്ലോകങ്ങൾ—സംശയഭരിതവും വിറയുന്നതും, ഭീകരവും ഭീതിയുള്ളതും, അതിയായി കർക്കശവും, അനുനാസികവും; കാക്കസ്വരത്തെപ്പോലെ, മസ്തകത്തിൽ നിന്നുയരുന്നതും, ശരിയായ ഉച്ചാരണസ്ഥാനങ്ങളില്ലാത്തതും—ഇവയെല്ലാം ദോഷങ്ങളായി കണക്കാക്കുന്നു।

Verse 46

विस्तरं विरसं चैव विश्लिष्टं विषमाहतम् । व्याकुलं तालहीनं च गीतिदोषाश्चतुर्दश ॥ ४५ ॥

അതിയായി നീട്ടിപ്പറയൽ, രസഹീനത, ചിതറൽ, അസമമായ അടിച്ചമർത്തൽ, വ്യാകുലത, താളമില്ലായ്മ—ഇവ (മുതലായവ) ഗീതിയിലെ പതിനാലു ദോഷങ്ങളിൽപ്പെടുന്നു।

Verse 47

आचार्याः सममिच्छंति पदच्छेदं तु पंडिताः । स्त्रियो मधुरमिच्छंति विक्रुष्टमितरे जनाः ॥ ४६ ॥

ആചാര്യർ സമമായും മിതമായും ഉള്ള ഗാനം ഇച്ഛിക്കുന്നു; പണ്ഡിതർ പദച്ഛേദം—വ്യക്തമായ പദവിഭാഗം—ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സ്ത്രീകൾ മധുരസ്വരം ഇഷ്ടപ്പെടുന്നു; മറ്റു ജനങ്ങൾ ഉയർന്നും ശക്തമായും (വികൃഷ്ടമായി) ഉള്ള പാരായണം പ്രിയമാക്കുന്നു।

Verse 48

पद्मपत्रप्रभः षङ्ज ऋषभः शुकपिंजरः । कनकाभस्तु गांधारो मध्यमः कुंदसन्निभः ॥ ४७ ॥

ഷഡ്ജം പദ്മപത്രംപോലെ ദീപ്തം; ഋഷഭം ശുകപക്ഷംപോലെ പിംഗളം. ഗാന്ധാരം കനകാഭം; മധ്യമം കുന്ദപുഷ്പംപോലെ ശ്വേതം.

Verse 49

पंचमस्तु भवेत्कृष्णः पीतकं धैवतं विदुः । निषादः सर्ववर्णः स्यादित्येताः स्वरवर्णताः ॥ ४८ ॥

പഞ്ചമം കൃഷ്ണവർണ്ണം; ധൈവതം പീതവർണ്ണമെന്ന് പണ്ഡിതർ പറയുന്നു. നിഷാദം സർവ്വവർണ്ണമയമാകുന്നു—ഇങ്ങനെ സ്വരങ്ങളുടെ വർണ്ണഗുണം വിവരണം ചെയ്യുന്നു.

Verse 50

पंचमो मध्यमः षङ्ज इत्येते ब्राह्मणाः स्मृताः । ऋषभो धैवतश्चापीत्येतौ वै क्षत्रियावुभौ ॥ ४९ ॥

പഞ്ചമം, മധ്യമം, ഷഡ്ജം—ഇവ ബ്രാഹ്മണസ്വരങ്ങളെന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു. ഋഷഭവും ധൈവതവും—ഈ രണ്ടും ക്ഷത്രിയസ്വരങ്ങളെന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 51

गांधारश्च निषादश्च वैश्यावर्द्धेन वै स्मृतौ । शूद्रत्वं विधिनार्द्धेन पतितत्वान्न संशयः ॥ ५० ॥

ഗാന്ധാരവും നിഷാദവും—സ്മൃതിയിൽ അർദ്ധഭാഗം വൈശ്യരെന്നു കണക്കാക്കുന്നു. വിധിപ്രകാരം അർദ്ധഭാഗം ശൂദ്രരെന്നും; പതിതാവസ്ഥയിൽ സംശയമില്ല.

Verse 52

ऋषभो मूर्छितवर्जितो धैवतसहितश्च पंचमो यत्र । निपतति मध्यमरागे स निषादं षाङ्जवं विद्यात् ॥ ५१ ॥

മധ്യമരാഗത്തിൽ പഞ്ചമം ധൈവതസഹിതം അവരോഹിച്ച്, ഋഷഭത്തിന്റെ മൂർച്ചിതഗതിയെ ഒഴിവാക്കുമ്പോൾ—ആ നിഷാദത്തെ ഷാഞ്ചവം (ഷഡ്ജാധിഷ്ഠിതം) എന്നു തിരിച്ചറിയണം.

Verse 53

यदि पंचमो विरमते गांधारश्चांतरस्वरो भवति । ऋषभो निषादसहितस्तं पंचममीदृशं विद्यात् ॥ ५२ ॥

പഞ്ചമസ്വരം മുഴങ്ങാതിരുന്നാൽ ഗാന്ധാരം അന്തഃസ്വരമായി വരുന്നു; ഋഷഭം നിഷാദത്തോടുകൂടെ ഇപ്രകാരം പഞ്ചമമായി ഗ്രഹിക്കണം.

Verse 54

गांधारस्याधिपत्येन निषादस्य गतागतैः । धैवतस्य च दौर्बल्यान्मध्यमग्राम उच्यते ॥ ५३ ॥

ഗാന്ധാരത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം, നിഷാദത്തിന്റെ മുന്നോട്ടും പിന്നോട്ടും ഗതാഗതം, ധൈവതത്തിന്റെ ദൗർബല്യം—ഇവ കാരണം ഇതിനെ ‘മധ്യമഗ്രാമം’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 55

ईषत्पृष्टो निषादस्तु गांधारश्चाधिको भवेत् । धैवतः कंपितो यत्र स षङ्गयाम ईरितः ॥ ५४ ॥

നിഷാദം അല്പം മാത്രം സ്പർശിക്കപ്പെടുകയും, ഗാന്ധാരം പ്രാധാന്യമാകുകയും, ധൈവതം കമ്പിതസ്വരത്തിൽ ആലപിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നിടത്ത്—ആ രീതിയെ ‘ഷംഗയാമ’ എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 56

अंतरस्वरसंयुक्तः काकलिर्यत्र दृश्यते । तं तु साधारितं विद्यात्पंचमस्थं तु कैशिकम् ॥ ५५ ॥

അന്തഃസ്വരത്തോടുകൂടെ കാകലി സ്വരം കേൾക്കപ്പെടുന്നിടത്ത് അതിനെ ‘സാധാരിതം’ എന്നു ഗ്രഹിക്കണം; അത് പഞ്ചമത്തിൽ സ്ഥാപിതമായാൽ ‘കൈശികം’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 57

कैशिकं भावयित्वा तु स्वरैः सर्वैः समंततः । यस्मात्तु मध्यमे न्यासस्तस्मात्कैशिकमध्यमः ॥ ५६ ॥

എല്ലാ സ്വരങ്ങളാലും ചുറ്റുമെല്ലാം കൈശികത്തെ പൂർണ്ണമായി വികസിപ്പിച്ച ശേഷം, അതിന്റെ ന്യാസം മധ്യമത്തിൽ ആകുന്നതിനാൽ അതിനെ ‘കൈശികമധ്യമം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 58

काकलिर्दृश्यते यत्र प्राधान्यं पंचमस्य तु । कश्यपः कैशिकं प्राह मध्यमग्रामसंभवम् ॥ ५७ ॥

എവിടെ കാകലീ സ്വരം ദൃശ്യമാകുകയും പഞ്ചമത്തിന് പ്രാധാന്യം നിലനില്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവോ, അവിടെ കശ്യപൻ മധ്യമഗ്രാമത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച ആ രാഗഭേദത്തെ ‘കൈശികം’ എന്നു പ്രസ്താവിച്ചു।

Verse 59

गेति गेयं विदुः प्राज्ञा धेति कारुप्रवादनम् । वेति वाद्यस्य संज्ञेयं गंधर्वस्य प्ररोचनम् ॥ ५८ ॥

ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു—‘ഗേതി’ എന്നു പറയുന്നത് പാടേണ്ട ഗേയത്തിന്റെ നാമം; ‘ധേതി’ എന്നു പറയുന്നത് കലകളുടെ നിപുണ അവതരണം; ‘വേതി’ എന്നു പറയുന്നത് വാദ്യസംഗീതത്തിന്റെ സംജ്ഞ—ഇവയാണ് ഗന്ധർവവിദ്യയുടെ ഹൃദയഹാരികളായ ഘടകങ്ങൾ।

Verse 60

सामवेदस्य स्वराणां सङ्गीतशास्त्रस्य स्वरेभ्यः तुलना । सामवेदः । सङ्गीतशास्त्रः । क्रुष्ट * । पञ्चमः । प्रथमः ॥ १ ॥

ഇപ്പോൾ സാമവേദത്തിലെ സ്വരങ്ങളെ സംഗീതശാസ്ത്രത്തിലെ സ്വരങ്ങളുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു—സാമവേദത്തിലെ ഒരു സ്വരം സംഗീതശാസ്ത്രത്തിൽ ‘ക്രുഷ്ട’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; സാമവേദത്തിൽ അത് ‘പഞ്ചമ’, സംഗീതപദ്ധതിയിൽ അതിന് ‘പ്രഥമ’ എന്ന നാമം।

Verse 61

मध्यमः । द्वितीयः ॥ २ ॥

‘മധ്യമ’ സ്വരം സംഗീതപദ്ധതിയിൽ ‘ദ്വിതീയ’ എന്നു നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ഇതാണ് രണ്ടാമത്।

Verse 62

गान्धारः । तृतीयः ॥ ३ ॥

‘ഗാന്ധാര’ സ്വരം സംഗീതപദ്ധതിയിൽ ‘തൃതീയ’ എന്നു പറയുന്നു—ഇതാണ് മൂന്നാമത്।

Verse 63

ऋषभः । चतुर्थः ॥ ४ ॥

(നാമം) ഋഷഭഃ. (അവൻ) നാലാമൻ॥

Verse 64

षड्जः । मन्द्रः ॥ ५ ॥

ഷഡ്ജം—മന്ദ്ര (ഗംഭീര) സ്വരത്തിൽ॥

Verse 65

धैवतः । अतिस्वार्यः ॥ ६ ॥

ധൈവതം—അതിസ്വാര്യ (അത്യുച്ച) സ്വരത്തിൽ॥

Verse 66

निषादः । यः सामगानां प्रथमः स वेणोर्मध्यमः स्वरः । यो द्वितीयः स गांधारस्तृतीयस्त्वृषभः स्मृतः ॥ ५९ ॥

നിഷാദം: സാമഗാനത്തിൽ ആദ്യസ്വരം വീണയുടെ മധ്യമസ്വരമാണ്. രണ്ടാമത്തേത് ഗാന്ധാരമെന്നു വിളിക്കുന്നു; മൂന്നാമത്തേത് ഋഷഭമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു॥

Verse 67

चतुर्थः षङ्ज इत्याहुः पंचमो धैवतो भवेत् । षष्ठो निषादो विज्ञेयः सप्तमः पंचमः स्मृतः ॥ ६० ॥

നാലാമത്തെ സ്വരം ഷഡ്ജമെന്നു പറയുന്നു; അഞ്ചാമത്തേത് ധൈവതം ആകുന്നു. ആറാമത്തേത് നിഷാദമെന്നു അറിയണം; ഏഴാമത്തേത് പഞ്ചമമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു॥

Verse 68

षङ्जं मयूरो वदति गावो रंभंति चर्षभम् । अजाविके तु गांधारं क्रौंचो वदति मध्यमम् ॥ ६१ ॥

മയൂർം ഷഡ്ജ സ്വരം ഉച്ചരിക്കുന്നു; പശുക്കൾ ഋഷഭ സ്വരത്തിൽ റംഭിക്കുന്നു. ആടും ചെമ്മരിയാടും ഗാന്ധാര സ്വരത്തിൽ; ക്രൗഞ്ചപക്ഷി മധ്യമ സ്വരം ഉച്ചരിക്കുന്നു.