Shloka 25
Adhyāya 6: Kaṅka (Yudhiṣṭhira) Seeks Refuge in Virāṭa’s Assembly
“दुर्गे! तुम दुःसह दुःखसे उद्धार करती हो, इसीलिये लोगोंके द्वारा दुर्गा कही जाती हो। जो दुर्गम वनमें कष्ट पा रहे हों, महासागरमें डूब रहे हों अथवा लुटेरोंके वशमें पड़ गये हों, उन सब मनुष्योंके लिये तुम्हीं परम गति हो--तुम्हीं उन्हें संकटसे मुक्त कर सकती हो। महादेवि! पानीमें तैरते समय, दुर्गम मार्गमें चलते समय और जंगलोंमें भटक जानेपर जो तुम्हारा स्मरण करते हैं, वे मनुष्य क्लेश नहीं पाते। तुम्हीं कीर्ति, श्री, धृति, सिद्धि, लज्जा, विद्या, संतति, मति, संध्या, रात्रि, प्रभा, निद्रा, ज्योत्स्ना, कान्ति, क्षमा और दया हो। तुम पूजित होनेपर मनुष्योंके बन्धन, मोह, पुत्रनाश और धननाशका संकट, व्याधि, मृत्यु और सम्पूर्ण भय नष्ट कर देती हो। मैं भी राज्यसे भ्रष्ट हूँ, इसलिये तुम्हारी शरणमें आया हूँ ।। प्रणतश्न यथा मूर्ध्ना तव देवि सुरेश्वरि । त्राहि मां पद्मपत्राक्षि सत्ये सत्या भवस्व न:
durge tvaṁ duḥsaha-duḥkhebhya uddhāraṁ karoti, tasmāl lokaiḥ durgeti kathyase. ye durgame vane kleśaṁ prāpnuvanti, mahāsāgare nimajjanti, athavā taskarāṇāṁ vaśaṁ gatāḥ, teṣāṁ sarveṣāṁ manuṣyāṇāṁ tvam eva paramā gatiḥ—tvam eva tān saṅkaṭāt mocayituṁ śaknoṣi. mahādevi! udake plavamānāḥ, durgamārge gacchantaḥ, araṇyeṣu ca bhrāntāḥ ye tvāṁ smaranti, te manuṣyāḥ kleśaṁ na prāpnuvanti. tvam eva kīrtiḥ śrīḥ dhṛtiḥ siddhiḥ lajjā vidyā santatiḥ matiḥ sandhyā rātriḥ prabhā nidrā jyotsnā kāntiḥ kṣamā dayā ca. tvayā pūjitayā manuṣyāṇāṁ bandhanaṁ mohaḥ putranāśaḥ dhananāśa-saṅkaṭaṁ vyādhiḥ mṛtyuḥ sarvaṁ bhayaṁ ca praṇaśyati. aham api rājyāt bhraṣṭaḥ, tasmāt tava śaraṇaṁ prapannaḥ. praṇataś ca yathā mūrdhnā tava devi sureśvari, trāhi māṁ padmapatrākṣi; satye, satyā bhavasva naḥ.
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ദുർഗ്ഗേ! അസഹ്യമായ ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് ജീവികളെ നീ രക്ഷിക്കുന്നതിനാൽ ജനങ്ങൾ നിന്നെ ‘ദുർഗ്ഗ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. ദുർഗമവനത്തിൽ കഷ്ടപ്പെടുന്നവർ, മഹാസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുന്നവർ, കള്ളന്മാരുടെ അധീനതയിൽപ്പെട്ടവർ—അവർക്കെല്ലാം നീയേ പരമാശ്രയം; നീയേ അവരെ ആപത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൾ. മഹാദേവി! വെള്ളത്തിൽ പൊരുതുമ്പോഴും, അപകടകരമായ പാതയിൽ നടക്കുമ്പോഴും, കാട്ടിൽ വഴിതെറ്റുമ്പോഴും നിന്നെ സ്മരിക്കുന്നവർ ക്ലേശം പ്രാപിക്കുകയില്ല. നീയേ കീർത്തി, ശ്രീ, ധൃതി, സിദ്ധി, ലജ്ജ, വിദ്യ, സന്തതി, മതി, സന്ധ്യ, രാത്രി, പ്രഭ, നിദ്ര, ജ്യോത്സ്ന, കാന്തി, ക്ഷമ, ദയ. നീ പൂജിക്കപ്പെടുമ്പോൾ മനുഷ്യരുടെ ബന്ധനവും മോഹവും, പുത്രനാശ-ധനനാശ ആപത്തുകളും, വ്യാധിയും, മരണവും, സർവ്വഭയങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു. ഞാനും രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ; അതുകൊണ്ട് നിന്റെ ശരണത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നു. ഹേ ദേവി, ദേവേശ്വരി! തലകുനിച്ച് പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു. ഹേ പദ്മപത്രാക്ഷി! എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ. ഹേ സത്യേ! ഞങ്ങൾക്കായി സത്യസ്വരൂപിണിയായി നിലകൊള്ളണമേ.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage teaches śaraṇāgati (taking refuge): in situations of extreme vulnerability—loss, danger, fear—one should remember and worship the protecting divine power. The Goddess is portrayed as the source of both worldly supports (prosperity, learning, courage) and moral qualities (modesty, forgiveness, compassion), and as the remover of bondage, delusion, and fear.
Within the Virāṭa Parva context of the Pāṇḍavas’ concealment and hardship, the narration presents a hymn/prayer to Durgā. The speaker voices a plea for protection and restoration, identifying the Goddess as the supreme refuge for those in peril and explicitly stating, “I have been deprived of my kingdom; therefore I seek your shelter.”