Adhyaya 91
Brahmaṇānāṃ Yācanā—Tīrtha-yātrā-prastāvaḥ (The Brahmanas’ Petition and the Proposal of Pilgrimage)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā Upa-Parva (Pilgrimage Cycle with Lomaśa)
Vaiśaṃpāyana reports that forest-dwelling Brahmanas approach Yudhiṣṭhira as he is preparing to move and request that he take them along on a pilgrimage to celebrated tīrthas and landmarks (e.g., Prabhāsa, major rivers, mountains, and sacred trees). They argue that the routes are difficult and threatened by hostile beings that disrupt ascetic practice, and that without the Pandavas’ martial protection the journey is impracticable. The Brahmanas frame the expedition as mutually beneficial: protected pilgrimage yields purification (dhūtapāpmatā) and auspicious results for both pilgrims and the king. Yudhiṣṭhira, moved by their reverence, agrees. Subsequently, Vyāsa, Nārada, and Parvata arrive and instruct the brothers on the hierarchy of vows: bodily restraint is termed “human” discipline, while purity of mind and intellect is described as the “divine” vow. After affirming these instructions, the Pandavas receive blessings, pay respects to the sages, and depart in the Puṣya season with Dhaumya, Lomaśa, attendants, weapons, and travel equipment—formalizing the transition into the tīrtha-yātrā sequence.
Chapter Arc: वनवास के तीर्थयात्रा-पथ पर पाण्डवों के शिविर में महर्षि लोमश का आगमन होता है—मानो देवलोक की कोई खबर पृथ्वी पर उतर आई हो। → युधिष्ठिर ब्राह्मणों सहित महर्षि का सत्कार करते हैं। लोमश इन्द्रलोक का वृत्तान्त सुनाते हुए बताते हैं कि उन्होंने अर्जुन को स्वयं इन्द्र के अर्धासन पर विराजमान देखा—यह समाचार पाण्डवों के लिए आश्वासन भी है और प्रतीक्षा की पीड़ा भी। → लोमश का निर्णायक उद्घोष: अर्जुन ने यम, कुबेर, वरुण और इन्द्र से दिव्यास्त्रों का अध्ययन किया है; इन्द्र के आदेश और अर्जुन की इच्छा से ही वे शीघ्र पाण्डवों से मिलने आए हैं—अर्थात् अर्जुन का प्रयोजन सिद्ध हो रहा है और पाण्डवों की आशा को देवलोक का प्रमाण मिल जाता है। → युधिष्ठिर का विस्मय-आनन्द स्थिर होता है; अर्जुन की उपलब्धि को धर्म-यात्रा के धैर्य का फल मानकर वे आगे की तीर्थयात्रा/कथाश्रवण के लिए मन तैयार करते हैं। → लोमश संकेत देते हैं कि अर्जुन के आगमन पर वे युधिष्ठिर के मन में उठे तीर्थयात्रा-सम्बन्धी संकल्प/प्रश्नों का निश्चय ही विस्तार से वर्णन करेंगे—आगे की कथा का द्वार खुला रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
अऑडज आर | आओ अप - ये सहदेव सुप्रसिद्ध राजा सूंजयके पुत्र थे--'सहदेव: सूंजयपुत्र:" इति नीलकण्ठी। एकनवतितमो< ध्याय: महर्षि लोमशका आगमन और युधिष्ठिरसे अर्जुनके पाशुपत आदि दिव्यास्त्रोंकी प्राप्तिका वर्णन तथा इन्द्रका संदेश सुनाना वैशम्पायन उवाच एवं सम्भाषमाणे तु धौम्ये कौरवनन्दन । लोमश: स महातेजा ऋषिस्तत्राजगाम ह
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൗരവനന്ദനാ! ധൗമ്യ ഋഷി ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ തന്നേ മഹാതേജസ്വിയായ ഋഷി ലോമശൻ അവിടെ എത്തി।
Verse 2
तं॑ पाण्डवाग्रजो राजा सगणो ब्राह्मणाश्न ते । उपातिष्ठन्महा भागं दिवि शक्रमिवामरा:
അപ്പോൾ പാണ്ഡവന്മാരിൽ അഗ്രജനായ രാജാവ്, തന്റെ സംഘത്തോടും ബ്രാഹ്മണന്മാരോടും കൂടി, ആ മഹാഭാഗനെ ഉപസ്ഥാനം ചെയ്തു—സ്വർഗ്ഗത്തിൽ അമരന്മാർ ശക്രനെ ഉപസ്ഥാനം ചെയ്യുന്നതുപോലെ।
Verse 3
“ थ 222 (८ है, ० क्र ते 222: श &# 2 प्र ५ ८ ् (/2/6% 7, हे | न ्ट 727 ५४:&6- “3 ; १ है “था ९१४५ थ। ) 65: / ्अ 23 760: “ /.<<“ है हा है” 7 ४ 57% ५५४: हज 2 78] ५ | रा ४ (04 १] ै। !' / (/ डे है (- र ५ ! %200%« 27% ७४५, - श्र ॥| ५: जज १ 5 हद -स्थ ॥ ५, < < पूछ अ (5 “अक। समभ्यर्च्य यथान्यायं धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । पप्रच्छागमने हेतुमटने च प्रयोजनम्,धर्मनन्दन युधिष्ठिरने यथायोग्य उनका पूजन करके उन्हें आसनपर बिठाया और वहाँ आने तथा वनमें घूमनेका प्रयोजन पूछा
ധർമ്മപുത്രനായ യുധിഷ്ഠിരൻ യഥാന്യായം അവരെ പൂജിച്ച്, അവരുടെ വരവിന്റെ കാരണവും വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതിന്റെ ഉദ്ദേശ്യവും ചോദിച്ചു।
Verse 4
स पृष्ट: पाण्डुपुत्रेण प्रीयमाणो महामना: । उवाच श्लक्ष्णया वाचा हर्षयन्निव पाण्डवान्
പാണ്ഡുപുത്രൻ ചോദിച്ചതോടെ, ആ മഹാമനസ്സുള്ള (ലോമശൻ) സന്തോഷിച്ചു; പാണ്ഡവരുടെ ഹർഷം വർധിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ മൃദുലമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു।
Verse 5
संचरजन्नस्मि कौन्तेय सर्वाल्लॉकान् यदृच्छया । गत: शक्रस्य भवन तत्रापश्य॑ सुरेश्वरम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൗന്തേയ, ഞാൻ യദൃച്ഛയായി സർവ്വലോകങ്ങളിലും സഞ്ചരിക്കാറുണ്ട്. ഒരിക്കൽ ശക്രന്റെ ഭവനത്തിൽ ചെന്നപ്പോൾ അവിടെ ദേവാധിപനായ ദേവരാജ ഇന്ദ്രനെ ഞാൻ കണ്ടു.
Verse 6
तव च भ्रातरं वीरमपश्यं सव्यसाचिनम् | शक्रस्यार्धासनगतं तत्र मे विस्स्मयो महान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ഞാൻ നിന്റെ വീരനായ സഹോദരൻ സവ്യസാചിയായ പാർത്ഥ അർജുനനെയും കണ്ടു; അവൻ ശക്രന്റെ അർദ്ധാസനത്തിൽ ഇരുന്നിരുന്നു. അവനെ അങ്ങനെ കണ്ടപ്പോൾ എനിക്ക് മഹാ വിസ്മയം തോന്നി.
Verse 7
आसीत् पुरुषशार्दूल दृष्टवा पार्थ तथागतम् | आह मां तत्र देवेशो गच्छ पाण्डुसुतान् प्रति
പാർത്ഥൻ അവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നതു കണ്ടു, ഹേ പുരുഷശാർദൂല, ഞാൻ വിസ്മയിച്ചു നിന്നു. അപ്പോൾ ദേവേശനായ ശക്രൻ എന്നോടു പറഞ്ഞു—“ഋഷേ, പാണ്ഡുപുത്രന്മാരുടെ അടുക്കൽ പോകുക.”
Verse 8
सो5हमभ्यागतः क्षिप्रं दिदृक्षुस्त्वां सहानुजम् । वचनात् पुरुहृतस्य पार्थस्य च महात्मन:
പുരുഹൂതൻ (ഇന്ദ്രൻ) കല്പിച്ചതിനാലും മഹാത്മാവായ പാർത്ഥൻ (അർജുനൻ) അപേക്ഷിച്ചതിനാലും, നിന്നെ അനുജന്മാരോടുകൂടെ കാണുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു ഞാൻ വേഗത്തിൽ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു.
Verse 9
आख््यास्ये ते प्रियं तात महत् पाण्डवनन्दन । ऋषिभि: सहितो राजन् कृष्णया चैव तच्छूणु
ഹേ താത, പാണ്ഡവനന്ദന, ഞാൻ നിന്നോട് മഹത്തായ പ്രിയവാർത്ത അറിയിക്കും. ഹേ രാജാവേ, ഈ ഋഷിമാരോടുകൂടെയും കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി)യോടുകൂടെയും അത് ശ്രവിക്കൂ.
Verse 10
यत् त्वयोक्तो महाबाहुरस्त्रार्थ भरतर्षभ । तदस्त्रमाप्तं पार्थेन रुद्रादप्रतिमं विभो
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! നീ മഹാബാഹു അർജുനനെ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ നേടുവാൻ നിയോഗിച്ചതല്ലോ; അതേ അപരിമിതമായ അസ്ത്രം പാർത്ഥൻ രുദ്രൻ (ശിവൻ) നിന്നു ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു, ഹേ പ്രഭോ।
Verse 11
यत् तद् ब्रह्मशिरों नाम तपसा रुद्रमागमत् । अमृतादुत्थितं रौद्रं तल्लब्धं सव्यसाचिना
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—‘ബ്രഹ്മശിരസ്’ എന്ന പേരിലുള്ള ആ രൗദ്ര അസ്ത്രം അമൃതത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച് തപസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ രുദ്രനെ പ്രാപിച്ചതായിരുന്നു; അതേ സവ്യസാചി അർജുനൻ ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 12
तत् समन्त्रं ससंहारं सप्रायश्रित्तमड्रलम् । वज्मस्त्राणि चान्यानि दण्डादीनि युधिष्ठिर
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ യുധിഷ്ഠിരാ! രുദ്രദേവന്റെ വജ്രസമമായ ദുർജ്ജയ അസ്ത്രങ്ങൾ അർജുനൻ മന്ത്രങ്ങളോടും ഉപസംഹാരവിധിയോടും പ്രായശ്ചിത്തത്തോടും മംഗളാചാരങ്ങളോടും കൂടി നേടിയിരിക്കുന്നു; ദണ്ഡാദി മറ്റു അസ്ത്രങ്ങളും ലഭിച്ചു।
Verse 13
यमात् कुबेराद् वरुणादिन्द्राच्च कुरुनन्दन । अस्त्राण्यधीतवान् पार्थो दिव्यान्यमितविक्रम:,“कुरुनन्दन! अमित पराक्रमी अर्जुनने यम, कुबेर, वरुण और इन्द्रसे दिव्यास्त्रोंका अध्ययन किया है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുരുനന്ദനാ! അപാരവിക്രമനായ പാർത്ഥ അർജുനൻ യമൻ, കുബേരൻ, വരുണൻ, ഇന്ദ്രൻ എന്നിവരിൽ നിന്നു ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ അഭ്യസിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 14
विश्वावसोस्तु तनयाद् गीत॑ नृत्यं च साम च । वादित्रं च यथान्यायं प्रत्यविन्दद् यथाविधि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതുകൂടാതെ, വിശ്വാവസുവിന്റെ പുത്രനിൽ നിന്നു അദ്ദേഹം യഥാവിധിയും യഥാന്യായവും ആയി ഗാനം, നൃത്തം, സാമഗാനം, വാദ്യകല എന്നിവയും അഭ്യസിച്ചു।
Verse 15
एवं कृतास्त्र: कौन्तेयो गान्धर्व वेदमाप्तवान् । सुखं वसति बीभत्सुरनुजस्यानुजस्तव
ഇങ്ങനെ ആയുധവിദ്യയിൽ പൂർണ്ണനിപുണനായ കുന്തീപുത്രൻ ഗന്ധർവവേദം—സംഗീതവും നാട്യകലയും സംബന്ധിച്ച വിജ്ഞാനം—കൂടി പ്രാപിച്ചു. ഇനി നിന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ ഭീമന്റെ ഇളയ സഹോദരനായ ബീഭത്സു (അർജുനൻ) അവിടെ മഹാസുഖത്തോടെ വസിക്കുന്നു.
Verse 16
यदर्थ मां सुरश्रेष्ठ इंदे वचनमत्रवीत् । तच्च ते कथयिष्यामि युधिछ्विर निबोध मे,'युधिष्ठिर! देवश्रेष्ठ इन्द्रने मुझसे तुम्हारे लिये जो संदेश कहा था, उसे अब तुम्हें बता रहा हूँ, सुनो
യുധിഷ്ഠിരാ! ദേവശ്രേഷ്ഠനായ ഇന്ദ്രൻ നിന്റെ ഹിതത്തിനായി എന്നോടു പറഞ്ഞ സന്ദേശം ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിന്നോടു പറയുന്നു; എന്റെ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക.
Verse 17
भवान् मनुष्यलोकेडपि गमिष्यति न संशय: । ब्रूयाद् युधिष्ठिरं तत्र वचनान्मे द्विजोत्तम
ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! നിന്റെ സഞ്ചാരത്തിൽ നീ മനുഷ്യലോകത്തും എത്തും—ഇതിൽ സംശയമില്ല. അവിടെ ചെന്നു യുധിഷ്ഠിരനോട് എന്റെ വചനങ്ങൾ അറിയിക്കണം.
Verse 18
आगमिष्यति ते भ्राता कृतास्त्र: क्षिप्रमर्जुन: । सुरकार्य महत् कृत्वा यदशकक््यं दिवौकसाम्
നിന്റെ സഹോദരൻ അർജുനൻ ആയുധവിദ്യയിൽ സിദ്ധനായി, ദേവന്മാർക്കായി ഒരു മഹത്തായ കാര്യം—സ്വർഗ്ഗവാസികൾക്കുപോലും അസാധ്യമായതു—നിറവേറ്റി, शीഘ്രം നിന്റെ അടുക്കൽ മടങ്ങിവരും.
Verse 19
तपसापि त्वमात्मानं योजय भ्रातृभिः सह | तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत्
നീയും നിന്റെ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം നിന്നെ തപസ്സിൽ നിയോഗിക്കണം; തപസ്സിനേക്കാൾ പരമമായതു ഒന്നുമില്ല. തപസ്സിലൂടെ മഹത്തായ ഫലം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 20
अहं च कर्ण जानामि यथावद् भरतर्षभ | सत्यसंधं महोत्साहं महावीर्य महाबलम्,“भरतश्रेष्ठ! मैं कर्णको अच्छी तरह जानता हूँ। वह सत्यप्रतिज्ञ, अत्यन्त उत्साही, महापराक्रमी और महाबली है
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ഞാനും കര്ണനെ യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്നു—അവൻ സത്യവ്രതൻ, മഹോത്സാഹി, മഹാവീര്യനും മഹാബലനും ആകുന്നു.
Verse 21
महाहवेष्वप्रतिमं महायुद्धविशारदम् । महाथनुर्धरं वीरं महास्त्रं वरवर्णिनम्
അവൻ മഹാസമരങ്ങളിൽ അപ്രതിമൻ, മഹായുദ്ധവിദ്യയിൽ വിശാരദൻ—മഹാധനുർധരനായ വീരൻ, ഭീകരാസ്ത്രസമ്പന്നൻ, ഉത്തമവർണ്ണരൂപൻ.
Verse 22
महेश्वरसुतप्रख्यमादित्यतनयं प्रभुम् । तथार्जुनमतिस्कन्दं सहजोल्बणपौरुषम्
അവൻ മഹേശ്വരപുത്രനെപ്പോലെ ദീപ്തൻ, ആദിത്യപുത്രനെപ്പോലെ പ്രഭുവൻ; അതുപോലെ അർജുനനും—സ്കന്ദനെയും അതിക്രമിക്കുന്ന പരാക്രമശാലി, ജന്മസിദ്ധമായ ഉഗ്രപൗരുഷസമ്പന്നൻ.
Verse 23
न स पार्थस्य संग्रामे कलामहति षोडशीम् | यच्चापि ते भयं कर्णान्मनसिस्थमरिंदम
സമരത്തിൽ അവൻ പാർത്ഥന്റെ മഹത്വത്തിന്റെ പതിനാറിലൊന്നും അല്ല. പിന്നെ, ഹേ അരിന്ദമാ! കര്ണനെക്കുറിച്ച് നിന്റെ മനസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഭയം ഉപേക്ഷിക്ക.
Verse 24
तच्चाप्यपहरिष्यामि सव्यसाचिन्युपागते । यच्च ते मानसं वीर तीर्थयात्रामिमां प्रति । स महर्षिलोमशस्ते कथयिष्यत्यसंशयम्
സവ്യസാചി എത്തിച്ചേരുമ്പോൾ അതും ഞാൻ നീക്കിക്കളയും. പിന്നെ, ഹേ വീരാ! ഈ തീർത്ഥയാത്രയെക്കുറിച്ച് നിന്റെ മനസ്സിലുള്ള ഉദ്ദേശം മഹർഷി ലോമശൻ നിനക്കു സംശയമില്ലാതെ പറഞ്ഞുതരും.
Verse 25
“बड़े-बड़े संग्रामोंमें उसकी समानता करनेवाला कोई नहीं है। वह महान् युद्धविशारद
ഹേ ഭാരതാ! തീർത്ഥങ്ങളിൽ തപസ്സിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ഏതു പുണ്യഫലവും ഈ ബ്രഹ്മർഷി ലോമശൻ നിനക്കു മുഴുവനായി വിശദീകരിച്ചുതരും. അവന്റെ വചനത്തിൽ നീ വിശ്വാസം വെക്കണം; അതിനെക്കുറിച്ച് വിരുദ്ധമായ സംശയം മനസ്സിൽ ഇടരുത്.
Verse 91
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशसंवादे एकनवतितमो<ध्याय: ।। ९१ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपववके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें युधिष्ठटिरलोमश-संवादविषयक इक्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ, തീർത്ഥയാത്രാപർവത്തിൽ, ലോമശസംവാദത്തിലെ തൊണ്ണൂറ്റൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The episode balances ascetic aims with pragmatic security: pilgrimage and tapas require vulnerability, yet the text frames protective force as a dharmic support for spiritual practice rather than a contradiction of it.
The sages elevate inner discipline: bodily regulation is a preliminary vow, while purity of mind and intellect—supported by friendliness and non-malicious intent—is presented as the “divine” vrata enabling true benefit from tīrthas.
Yes in functional form: the Brahmanas assert that protected tīrtha-darśana and proper vrata lead to purification (removal of sin/impurity) and access to difficult-to-attain auspicious results, framing merit as the expected consequence of disciplined travel.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.