Adhyaya 69

Verse 1

हि लय ० () हि 2 7 एकोनसप्ततितमो< ध्याय: दमयन्तीका अपने पिताके यहाँ जाना और वहाँसे नलको ढूँढनेके लिये अपना संदेश देकर ब्राह्मणोंको भेजना युदेव उवाच विदर्भराजो धर्मात्मा भीमो नाम महाद्युति: । सुतेयं तस्य कल्याणी दमयन्तीति विश्रुता

യുദേവൻ പറഞ്ഞു— വിദർഭദേശത്ത് ഭീമൻ എന്ന മഹാതേജസ്സുള്ള ധർമ്മാത്മാവായ രാജാവുണ്ട്. ഈ കല്യാണമയിയായ യുവതി അവന്റെ പുത്രിയാണ്; ‘ദമയന്തി’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയാണ്.

Verse 2

राजा तु नैषधो नाम वीरसेनसुतो नलः । भार्येयं तस्य कल्याणी पुण्यश्लोकस्य धीमत:,वीरसेनपुत्र नल निषधदेशके सुप्रसिद्ध राजा हैं। उन्हीं (परम) बुद्धिमान पुण्यश्लोक नलकी यह कल्याणमयी पत्नी है

നിഷധദേശത്തിന്റെ രാജാവ് നളൻ; അവൻ വീരസേനന്റെ പുത്രൻ. ഈ കല്യാണമയിയായ സ്ത്രീ, ധീമാനായ പുണ്യശ്ലോക നളന്റെ ഭാര്യയാണ്.

Verse 3

स द्ूतेन जितो क्रात्रा हृतराज्यो महीपतिः । दमयन्त्या गतः सार्ध न प्राज्ञायत कस्यचित्‌

ആ രാജാവ് ചൂതിൽ തോറ്റു രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടു. ദമയന്തിയോടൊപ്പം വനത്തിലേക്ക് പോയി; ആ ദിനം മുതൽ ഇന്നുവരെ ആരും അവന്റെ വാസസ്ഥാനം അറിഞ്ഞിട്ടില്ല.

Verse 4

ते वयं दमयन्त्यर्थे चराम: पृथिवीमिमाम्‌ । सेयमासादिता बाला तव पुत्रनिवेशने,हम अनेक ब्राह्मण दमयन्तीको ढूँढ़नेके लिये इस पृथ्वीपर विचर रहे हैं। आज आपके पुत्रके महलमें मुझे यह राजकुमारी मिली है

ദമയന്തിക്കായി ഞങ്ങൾ പല ബ്രാഹ്മണരും ഈ ഭൂമിയിലുടനീളം സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഇന്ന് നിങ്ങളുടെ പുത്രന്റെ വസതിയിൽ ഞാൻ ഈ യുവ രാജകുമാരിയെ കണ്ടെത്തി.

Verse 5

अस्या रूपेण सदृशी मानुषी न हि विद्यते । अस्या होष भ्रुवोर्मध्ये सहज: पिप्लुरुत्तम:,रूपमें इसकी समानता करनेवाली कोई भी मानवकन्या नहीं है। इसके दोनों भौंहोंके बीच एक जन्मजात उत्तम तिलका चिह्न है

രൂപത്തിൽ ഇവളെപ്പോലെ മറ്റൊരു മനുഷ്യകന്ന്യയില്ല. ഇവളുടെ രണ്ടു ഭ്രൂകളുടെ മദ്ധ്യേ ജന്മജാതമായ ഒരു ഉത്തമ തിലകചിഹ്നം ഉണ്ട്.

Verse 6

श्यामाया: पद्मसंकाशो लक्षितो<न्तर्हितो मया । मलेन संवृतो हास्याश्छन्नो 5 भ्रेणेव चन्द्रमा:

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഈ ശ്യാമവർണ്ണ രാജകുമാരിയുടെ നെറ്റിയിൽ പദ്മസദൃശമായ ഒരു ചിഹ്നം ഞാൻ കണ്ടിട്ടുണ്ട്; എന്നാൽ അത് മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. മേഘക്കൂട്ടം മൂടിയ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, പ്രകാശിക്കേണ്ട ആ ചിഹ്നം മലിനത കൊണ്ട് ആവൃതമായിരിക്കുന്നു.

Verse 7

चिह्नभूतो विभूत्यर्थमयं धात्रा विनिर्मित: । प्रतिपत्कलुषस्येन्दोलेंखा नातिविराजते

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഈ ചിഹ്നം ധാത്രാവ് ഭാവിയിലെ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ സൂചനയായി നിർമ്മിച്ചതാണ്. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ അത് പ്രതിപദയിലെ മങ്ങിയ ചന്ദ്രകലപോലെ അധികം തിളങ്ങുന്നില്ല.

Verse 8

न चास्या नश्यते रूप॑ वपुर्मलसमाचितम्‌ । असंस्कृतमभिव्यक्त भाति काञ्चनसंनिभम्‌

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ശരീരം മലിനത കൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരുന്നാലും അവളുടെ രൂപം നശിക്കുന്നില്ല. അലങ്കാരവും പരിചരണവും ഇല്ലാതിരുന്നാലും അവളുടെ ദേഹം വ്യക്തമായി തിളങ്ങുന്നു; സ്വർണ്ണസദൃശമായി ഭാസിക്കുന്നു.

Verse 9

अनेन वपुषा बाला पिप्लुनानेन सूचिता । लक्षितेयं मया देवी निभृतो5ग्निरिवोष्मणा

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഈ മലിന ദേഹത്തിലൂടെയേ ഈ ബാലിക വെളിപ്പെടുന്നു. മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന അഗ്നി തന്റെ ചൂടുകൊണ്ട് അറിയപ്പെടുന്നതുപോലെ, ഞാൻ ഈ ദേവിയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

Verse 10

तच्छुत्वा वचन तस्य सुदेवस्य विशाम्पते | सुनन्दा शोधयामास पिप्लुप्रच्छादनं मलम्‌,युधिष्ठिर! सुदेवका यह वचन सुनकर सुनन्दाने दमयन्तीके ललाटवर्ती चिह्नको ढँकनेवाली मैल धो दी

ഹേ ജനനാഥാ! സുദേവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട സുനന്ദാ, നെറ്റിയിലെ ചിഹ്നം മറച്ചിരുന്ന മലിനത കഴുകി നീക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 11

स मलेनापकृष्टेन पिप्लुस्तस्या व्यरोचत । दमयन्त्या यथा व्यभ्रे नभसीव निशाकर:,मैल धुल जानेपर उसके ललाटका वह चिह्न उसी प्रकार चमक उठा, जैसे बादलरहित आकाशकमें चन्द्रमा प्रकाशित होता है

മാലിന്യം നീങ്ങിയതോടെ അവളുടെ നെറ്റിയിലെ ആ അടയാളം വ്യക്തമായി തിളങ്ങി—മേഘരഹിത ആകാശത്തിലെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ.

Verse 12

पिप्लुं दृष्टवा सुनन्दा च राजमाता च भारत । रुदत्यौ तां परिष्वज्य मुहूर्तमिव तस्थतु:,भारत! उस चिह्नको देखकर सुनन्दा और राजमाता दोनों रोने लगीं और दमयन्तीको हृदयसे लगाये दो घड़ीतक स्तब्ध खड़ी रहीं

ഹേ ഭാരതാ! ആ അടയാളം കണ്ടപ്പോൾ സുനന്ദയും രാജമാതാവും ഇരുവരും കരഞ്ഞുപോയി; അവർ ദമയന്തിയെ ചേർത്തുപിടിച്ച് ദീർഘ നിമിഷംപോലെ നിശ്ചലമായി നിന്നു.

Verse 13

उत्सृज्य बाष्पं शनकै राजमातेदमब्रवीत्‌ । भगिन्या दुहिता मे5सि पिप्लुनानेन सूचिता

കണ്ണീർ തുടച്ച് രാജമാതാവ് മന്ദമായി പറഞ്ഞു—“മകളേ! നീ എന്റെ സഹോദരിയുടെ മകളാണ്; ഈ അടയാളം നിന്നെ എനിക്ക് വെളിപ്പെടുത്തി, അതിനാലാണ് ഞാൻ നിന്നെ തിരിച്ചറിഞ്ഞത്.”

Verse 14

अहं च तव माता च राज्ञस्तस्य महात्मन: । सुते दशार्णाधिपते: सुदाम्नश्नारुदर्शने,'सुन्दरी! मैं और तुम्हारी माता दोनों दशार्णदेशके स्वामी महामना राजा सुदामाकी पुत्रियाँ हैं

“സുന്ദരീ! ഞാനും നിന്റെ മാതാവും—ഇരുവരും—ദശാർണത്തിന്റെ അധിപനായ മഹാത്മാവ് രാജാവ് സുദാമന്റെ പുത്രിമാരാണ്.”

Verse 15

भीमस्य राज्ञ: सा दत्ता वीरबाहोरहं पुनः । त्वं तु जाता मया दृष्टा दशार्णेषु पितुर्गहिे

“നിന്റെ മാതാവിനെ രാജാവ് ഭീമനു വിവാഹമായി നൽകി; എന്നെ വീണ്ടും വീരബാഹുവിനും നൽകി. നീയോ—ദശാർണദേശത്ത് എന്റെ പിതാവിന്റെ വീട്ടിൽ തന്നെയാണ് ജനിച്ചത്; അത് ഞാൻ സ്വന്തം കണ്ണാൽ കണ്ടതാണ്.”

Verse 16

यथैव ते पितुर्गेहं तथैव मम भामिनि । यथैव च ममैश्वर्य दमयन्ति तथा तव,'भामिनि! तुम्हारे लिये जैसा पिताका घर है, वैसा ही मेरा घर है। दमयन्ती! यह सारा ऐश्वर्य जैसे मेरा है, उसी प्रकार तुम्हारा भी है”

ഭാമിനി! നിനക്കു പിതൃഗൃഹം എത്രത്തോളം നിന്റെതോ, അതുപോലെ എന്റെ ഗൃഹവും നിന്റെതാണ്. ദമയന്തി! ഈ സമസ്ത ഐശ്വര്യവും എന്റേതുപോലെ നിന്റേതുമാണ്.

Verse 17

तां प्रहटेन मनसा दमयन्ती विशाम्पते । प्रणम्य मातुर्भगिनीमिदं वचनमब्रवीत्‌,युधिष्ठि!! तब दमयन्तीने प्रसन्न हृदयसे अपनी मौसीको प्रणाम करके कहा --

ഹേ ജനാധിപതേ! ഹർഷഭരിതമായ മനസ്സോടെ ദമയന്തി മാതാവിന്റെ സഹോദരിയോട് പ്രണാമം ചെയ്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 18

अज्ञायमानापि सती सुखमस्म्युषिता त्वयि । सर्वकामै: सुविहिता रक्षयमाणा सदा त्वया

അമ്മേ! നീ എന്നെ തിരിച്ചറിയാതിരുന്നിട്ടും ഞാൻ നിന്റെ വീട്ടിൽ സുഖമായി പാർത്തു. എന്റെ ആഗ്രഹപ്രകാരം എല്ലാം ഒരുക്കി; എപ്പോഴും നീ തന്നെയാണ് എന്നെ കാത്തത്.

Verse 19

सुखात्‌ सुखतरो वासो भविष्यति न संशय: । चिरविप्रोषितां मातर्मामनुज्ञातुमहसि

ഇവിടെ പാർക്കുന്നത് എനിക്ക് സുഖത്തേക്കാളും അധികം സുഖകരമായിരിക്കും—അതിൽ സംശയമില്ല. എന്നാൽ അമ്മേ! ഞാൻ ദീർഘകാലമായി പ്രവാസത്തിൽ അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ എനിക്ക് വിദർഭത്തിലേക്കു പോകാൻ അനുമതി തരണമേ.

Verse 20

दारकौ च हि मे नीतौ वसतस्तत्र बालकौ । पित्रा विहीनौ शोकार्तो मया चैव कथं नु तौ

ഞാൻ എന്റെ രണ്ടു കുഞ്ഞുങ്ങളെയും മുമ്പേ അവിടേക്ക് അയച്ചിട്ടുണ്ട്; അവർ അവിടെയാണു പാർക്കുന്നത്. പിതാവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ടവരാണ് അവർ; ഇപ്പോൾ എന്നിൽ നിന്നുമെല്ലാം വേർപെട്ടിരിക്കുന്നു—അങ്ങനെയിരിക്കെ ദുഃഖാർത്തരായ ആ ബാലകർ എങ്ങനെ കഴിയുന്നുണ്ടാവും?

Verse 21

यदि चापि प्रियं किंचिन्मयि कर्तुमिहेच्छसि । विदर्भान्‌ यातुमिच्छामि शीघ्रं मे यानमादिश

അവൾ പറഞ്ഞു— “അമ്മേ! എനിക്ക് പ്രിയമായ എന്തെങ്കിലും ചെയ്യാൻ നിങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഉടൻ തന്നെ എനിക്ക് യാത്രയ്ക്കൊരു വാഹനമൊരുക്കുക. ഞാൻ വിദർഭദേശത്തേക്ക് പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”

Verse 22

बाढमित्येव तामुक्त्वा हृष्टा मातृष्वसा नृप । गुप्तां बलेन महता पुत्रस्यानुमते तत:

“അങ്ങനെ തന്നെ,” എന്നു പറഞ്ഞു, രാജാവേ, ദമയന്തിയുടെ മാതൃസഹോദരി ആനന്ദിച്ചു. പിന്നെ മകന്റെ സമ്മതം വാങ്ങി അവളെ പല്ലക്കിൽ ഇരുത്തി യാത്രയാക്കി, കാവലിന് മഹാസൈന്യവും നൽകി.

Verse 23

प्रास्थापयद्‌ राजमाता श्रीमतीं नरवाहिना । यानेन भरतश्रेष्ठ स्वन्नपानपरिच्छदाम्‌

ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! രാജമാതാവ് സമൃദ്ധയായ ദമയന്തിയെ ശക്തമായ മനുഷ്യസേനയോടുകൂടി വാഹനത്തിൽ യാത്രയാക്കി; അവൾക്കായി അന്നപാനവും ആവശ്യമായ ഉപകരണങ്ങളും പൂർണ്ണമായി ഒരുക്കി.

Verse 24

ततः सा न चिरादेव विदर्भानगमत्‌ पुनः । तां तु बन्धु जन: सर्व: प्रहष्ट समपूजयत्‌

അതിനുശേഷം അധികം താമസിക്കാതെ അവൾ വിദർഭത്തിലെത്തി. അവളുടെ വരവിൽ ബന്ധുക്കളെല്ലാം ആനന്ദിച്ചു, യഥോചിതമായ ആദരവോടെ അവളെ സ്വീകരിച്ച് സൽകരിച്ചു.

Verse 25

सर्वान्‌ कुशलिनो दृष्टवा बान्धवान्‌ दारकौ च तौ । मातरं पितरं चोभौ सर्व चैव सखीजनम्‌

രാജാവേ! ബന്ധുക്കളെയെല്ലാം, ആ രണ്ടു കുട്ടികളെയും, മാതാപിതാക്കളെയും, സഖീജനമൊട്ടാകെയും കുശലമായി കണ്ട യശസ്വിനിയായ ദമയന്തി ഉത്തമവിധിപ്രകാരം ദേവന്മാരെ പൂജിക്കുകയും ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിക്കുകയും ചെയ്തു.

Verse 26

देवता: पूजयामास ब्राह्मणांश्न यशस्विनी । परेण विधिना देवी दमयन्ती विशाम्पते

പ്രജാപതേ രാജാവേ! ബന്ധുബാന്ധവരെയെല്ലാം, രണ്ടു മക്കളെയും, മാതാപിതാക്കളെയും, സഖികളെയും കുശലമായി കണ്ട ശേഷം യശസ്വിനിയായ ദമയന്തീദേവി ശ്രേഷ്ഠവിധിപ്രകാരം ദേവന്മാരെ പൂജിക്കുകയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെ യഥോചിതമായി ആദരിക്കുകയും ചെയ്തു।

Verse 27

अतर्पयत्‌ सुदेवं च गोसहस््रेण पार्थिव: । प्रीतो दृष्टवैव तनयां ग्रामेण द्रविणेन च

മകളെ കണ്ട രാജാവ് ഭീമൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി. അദ്ദേഹം സുദേവ ബ്രാഹ്മണനെ ആയിരം പശുക്കളും ഒരു ഗ്രാമവും ധനവും ദാനം ചെയ്ത് തൃപ്തിപ്പെടുത്തി।

Verse 28

सा व्युष्टा रजनीं तत्र पितुर्वेश्मनि भाविनी । विश्रान्ता मातरं राजन्निदं वचनमब्रवीत्‌,युधिष्ठिर! भाविनी दमयन्तीने उस रातमें पिताके घरमें विश्राम किया। सबेरा होनेपर उसने मातासे कहा--

യുധിഷ്ഠിരാ! ഭാവിനിയായ ദമയന്തി ആ രാത്രി പിതൃഗൃഹത്തിൽ വിശ്രമിച്ചു. പ്രഭാതത്തിൽ അവൾ മാതാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।

Verse 29

दमयन्त्युवाच मां चेदिच्छसि जीवन्तीं मातः सत्यं ब्रवीमि ते । नलस्य नरवीरस्य यतस्वानयने पुन:

ദമയന്തി പറഞ്ഞു—അമ്മേ! എന്നെ ജീവനോടെ കാണണമെന്നു നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഞാൻ നിന്നോട് സത്യം പറയുന്നു: ആ നരവീരനായ നലരാജാവിനെ വീണ്ടും കൊണ്ടുവരാൻ പുതുതായി ശ്രമിക്കൂ।

Verse 30

दमयन्त्या तथोक्ता तु सा देवी भृशदुः:खिता । बाष्पेणापिहिता राज्ञी नोत्तरं किंचिदब्रवीत्‌,दमयन्तीके ऐसा कहनेपर महारानीकी आँखें आँसुओंसे भर आयीं। वे अत्यन्त दुःखी हो गयीं और तत्काल उसे कोई उत्तर न दे सकी

ദമയന്തി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാജ്ഞി അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി. കണ്ണുനീർ കണ്ണുകളെ മൂടി; അവൾക്ക് ഉടൻ ഒരു മറുപടിയും പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല।

Verse 31

तदवस्थां तु तां दृष्टवा सर्वमन्तःपुरं तदा । हाहाभूतमतीवासीद्‌ भृशं च प्ररुरोद ह,तब महारानीकी यह दयनीय अवस्था देख उस समय सारे अन्तःपुरमें हाहाकार मच गया। सब-के-सब फूट-फूटकर रोने लगे

അവളുടെ ആ ദയനീയാവസ്ഥ കണ്ട ഉടൻ തന്നെ അന്തഃപുരം മുഴുവൻ ഹാഹാകാരത്തിൽ മുങ്ങി. എല്ലാവരും അത്യന്തം ദുഃഖാകുലരായി പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു.

Verse 32

ततो भीम॑ महाराजं भार्या वचनमब्रवीत्‌ । दमयन्ती तव सुता भर्तारमनुशोचति,तदनन्तर महाराज भीमसे उनकी पत्नीने कहा--'प्राणनाथ! आपकी पुत्री दमयन्ती अपने पतिके लिये निरन्तर शोकमें डूबी रहती है

അതിനുശേഷം ഭീമരാജാവിനോട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാര്യ പറഞ്ഞു—“പ്രാണനാഥാ! നിങ്ങളുടെ പുത്രി ദമയന്തി ഭർത്താവിനെക്കുറിച്ച് നിരന്തരം ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു.”

Verse 33

अपकृष्य च लज्जां सा स्वयमुक्तवती नृप । प्रयतन्तां तव प्रेष्या: पुण्यश्लोकस्य मार्गणे,“नरेश्वरर उसने लाज छोड़कर स्वयं अपने मुँहसे कहा है, अतः आपके सेवक पुण्यश्लोक महाराज नलका पता लगानेका प्रयत्न करें"

ഹേ നൃപാ! അവൾ ലജ്ജ മാറ്റിവെച്ച് സ്വയം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു—നിങ്ങളുടെ സേവകർ പുണ്യശ്ലോകനായ നലരാജാവിനെ കണ്ടെത്താൻ പരിശ്രമിക്കട്ടെ.

Verse 34

तया प्रदेशितो राजा ब्राह्मणान्‌ वशवर्तिन: । प्रास्थापयद्‌ दिश: सर्वा यतध्वं नलमार्गणे

അവളുടെ പ്രേരണയാൽ രാജാവ് ഭീമൻ തന്റെ അധീനത്തിലുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാരെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും അയച്ചു: “നലനെ തേടുന്നതിൽ പരിശ്രമിക്കുവിൻ” എന്നു കല്പിച്ചു.

Verse 35

ततो विदर्भाधिपतेर्नियोगाद्‌ ब्राह्मणास्तदा । दमयन्तीमथो सृत्वा प्रस्थिता:स्मेत्यथाब्रुवन्‌

പിന്നീട് വിദർഭാധിപന്റെ കല്പനപ്രകാരം ബ്രാഹ്മണർ പുറപ്പെട്ടു. ദമയന്തിയോടടുത്ത് അവർ പറഞ്ഞു—“രാജകുമാരീ! നലന്റെ വാർത്ത തേടി ഞങ്ങൾ പുറപ്പെടുന്നു; പറയാനുള്ള സന്ദേശമുണ്ടോ?”

Verse 36

अथ ताननब्रवीद्‌ भैमी सर्वराष्ट्रेष्विदं वच: । ब्रुवध्वं जनसंसत्सु तत्र तत्र पुन: पुन:,तब भीमकुमारीने उन ब्राह्मणोंसे कहा--'सब राष्ट्रोमें घूम-घूमकर जनसमुदायमें आपलोग बार-बार मेरी यह बात बोलें--

Then Bhīmī (Damayantī) addressed those Brahmins: “As you travel through all the kingdoms, proclaim these words of mine again and again in the public assemblies, in every place.” The verse highlights her deliberate use of truthful public speech and communal witness as an ethical means to seek help and restore what is right.

Verse 37

क्व नु त्वं कितवच्छित्त्वा बस्त्रार्थ प्रस्थितो मम । उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय

Yudeva said: “Where have you gone, you gambler—after tearing away my cloth for your own garment—abandoning in the forest my beloved wife, asleep and devoted to her husband? O dear one!”

Verse 38

सा वै यथा त्वया दृष्टा तथा<जस्ते त्वत्प्रतीक्षिणी । दहामाना भृशं बाला वस्त्रार्थेनाभिसंवृता

“She is exactly as you saw her then; even today she remains the same, waiting for your return. That young woman, covering herself with only a half-garment, is being fiercely consumed—unceasingly—by the fire of separation from you.”

Verse 39

तस्या रुदत्या: सततं तेन शोकेन पार्थिव । प्रसादं कुरु वै वीर प्रतिवाक्यं ददस्व च,“वीर भूमिपाल! सदा तुम्हारे शोकसे रोती हुई अपनी उस प्यारी पत्नीपर पुनः कृपा करो और मुझे मेरी बातका उत्तर दो”

O king, she has been weeping continually, consumed by that grief. O hero, show her your favor again, and also give me an answer to what I have said.

Verse 40

एवमन्यच्च वक्तव्यं कृपां कुर्याद्‌ यथा मयि । वायुना धूयमानो हि वनं दहति पावक:ः

“And you should say many other such words as well, so that he may show compassion toward me. For fire, when fanned by the wind, burns down an entire forest—so too does my anguish, intensified by separation, consume me.”

Verse 41

भर्तव्या रक्षणीया च पत्नी पत्या हि सर्वदा । तन्नष्टमुभयं कस्माद्‌ धर्मज्ञस्य सतस्तव

ഭർത്താവ് എപ്പോഴും ഭാര്യയെ പോഷിപ്പിക്കുകയും സംരക്ഷിക്കുകയും വേണം. അങ്ങനെയിരിക്കെ ധർമ്മജ്ഞനും സജ്ജനനുമായ നിങ്ങൾക്കു, പ്രാണനാഥാ, ആ രണ്ടു കടമകളും പെട്ടെന്നെങ്ങനെ നഷ്ടപ്പെട്ടു?

Verse 42

ख्यात: प्राज्ञ: कुलीनश्न सानुक्रोशो भवान्‌ सदा । संवृत्तो निरनुक्रोश: शड्के मद्धाग्यसंक्षयात्‌

നിങ്ങൾ ഖ്യാതനും പ്രാജ്ഞനും കുലീനനും, എപ്പോഴും കരുണാശീലനും ആണല്ലോ. എങ്കിലും എന്റെ ഭാഗ്യക്ഷയം കൊണ്ടുതന്നെ നിങ്ങൾ എനിക്കു നേരെ നിർദയനായിത്തീർന്നുവോ എന്ന സംശയം എനിക്ക് തോന്നുന്നു.

Verse 43

तत्‌ कुरुष्व नरव्यात्र दयां मयि नरर्षभ । आनुृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव हि मे श्रुतः,“नरव्याप्र! नरोत्तम! मुझपर दया करो। मैंने तुम्हारे ही मुखसे सुन रखा है कि दयालुता सबसे बड़ा धर्म है”

നരവ്യാഘ്രാ, നരശ്രേഷ്ഠാ—എനിക്കു ദയ കാണിക്കണമേ. കരുണ തന്നെയാണ് പരമധർമ്മം എന്നു ഞാൻ നിങ്ങളുടെ വായിൽ നിന്നുതന്നെ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.

Verse 44

एवं ब्रुवाणान्‌ यदि व: प्रतिब्रूयात्‌ कथंचन । स नर: सर्वथा ज्ञेय: कश्नासौ क्‍्व नु वर्तते

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—“ബ്രാഹ്മണാ, നീ ഇങ്ങനെ പറയുക; അങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ ആരെങ്കിലും ഏതെങ്കിലും വിധത്തിൽ മറുപടി പറഞ്ഞാൽ, ആ മനുഷ്യൻ ആരാണ്, എവിടെയാണ് വസിക്കുന്നത്—അത് നിർബന്ധമായി തിരിച്ചറിയുക.”

Verse 45

यश्चैवं वचन श्रुत्वा ब्रूयात्‌ प्रतिवचो नर: । तदादाय वचस्तस्य ममावेद्यं द्विजोत्तमा:,“विप्रवरो! आपके इन वचनोंको सुनकर जो कोई मनुष्य जैसा भी उत्तर दे, उसकी वह बात याद रखकर आपलोग मुझे बतावें

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—“ദ്വിജോത്തമാ, ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആരെങ്കിലും എങ്ങനെയെങ്കിലും മറുപടി പറഞ്ഞാൽ, അവന്റെ വാക്ക് മനസ്സിൽ സൂക്ഷിച്ച് എനിക്ക് അറിയിക്കണം.”

Verse 46

यथा च वो न जानीयाद्‌ ब्रुवतो मम शासनात्‌ | पुनरागमनं चैव तथा कार्यमतन्द्रितै:

നിങ്ങൾ എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഈ വാക്കുകൾ പറയുന്നതാണെന്ന് ആരും അറിയാതിരിക്കണം. മറുപടി ലഭിച്ചാൽ അലസത ഉപേക്ഷിച്ച് താമസമില്ലാതെ വീണ്ടും ഇവിടെ മടങ്ങിവരിക.

Verse 47

यदि वासौ समृद्धः स्याद्‌ यदि वाप्यधनो भवेत्‌ | यदि वाप्यसमर्थ: स्याज्ज्ञेयमस्य चिकीर्षितम्‌

മറുപടി നൽകാൻ വരുന്ന പുരുഷൻ സമ്പന്നനായാലും ദരിദ്രനായാലും, കഴിവുള്ളവനായാലും അശക്തനായാലും—അവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്ത് ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു എന്ന് അറിയാൻ ശ്രമിക്കണം.

Verse 48

एवमुक्तास्त्वगच्छंस्ते ब्राह्मणा: सर्वतो दिशम्‌ नलं॑ मृगयितुं राजंस्तदा व्यसनिनं तथा

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ, രാജാവേ, ആ ബ്രാഹ്മണർ അന്ന് ദുരിതത്തിലായിരുന്ന രാജാവ് നളനെ തേടി എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും പുറപ്പെട്ടു.

Verse 49

ते पुराणि सराष्ट्राणि ग्रामान्‌ घोषांस्तथा55 श्रमान्‌ । अन्वेषन्तो नलं राजन्‌ नाधिजममुद्धिजातय:

രാജാവേ, അവർ പുരാതന നഗരങ്ങളിലും രാജ്യങ്ങളിലും, ഗ്രാമങ്ങളിലും, പശുശാലാ-വാസസ്ഥലങ്ങളിലും, ആശ്രമങ്ങളിലും നളനെ അന്വേഷിച്ചു; എങ്കിലും എവിടെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഒരു സൂചനയും ലഭിച്ചില്ല.

Verse 50

तच्च वाक्यं तथा सर्वे तत्र तत्र विशाम्पते । श्रावयांचक्रिरे विप्रा दमयन्त्या यथेरितम्‌,महाराज! दमयन्तीने जैसा बताया था, उस वाक्यको सभी ब्राह्मण भिन्न-भिन्न स्थानोंमें जाकर लोगोंको सुनाया करते थे

വിശാംപതേ മഹാരാജാവേ, ദമയന്തി പറഞ്ഞതുപോലെ ആ ബ്രാഹ്മണർ പല സ്ഥലങ്ങളിലേക്കും ചെന്നു അവളുടെ സന്ദേശം അവിടവിടെയായി ജനങ്ങൾക്ക് കേൾപ്പിച്ചു.

Verse 69

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलान्वेषणे एकोनसप्ततितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलकी खोजविषयक उनहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിനകത്തുള്ള നലോപാഖ്യാനപർവത്തിൽ നലാന്വേഷണവിഷയകമായ അറുപത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.