Adhyaya 46
धृतराष्ट्र–संजय संवादः (Dhṛtarāṣṭra and Sañjaya on Arjuna’s Indraloka report and the political consequences)
Upa-parva: Arjuna’s Divine-Weapon Quest (Astrārtha / Indraloka-gamana narrative cluster)
Janamejaya’s query prompts Vaiśaṃpāyana to recount Dhṛtarāṣṭra’s reaction upon hearing that Arjuna reached Śakra’s realm. Dhṛtarāṣṭra addresses Sañjaya with a strategic-ethical assessment: he fears his sons’ imprudence, anticipates that Arjuna’s martial capacity makes opposition untenable, and interprets the Pandavas’ grievance as an accelerating causal force. He evaluates hypothetical battlefield matchups (invoking Bhīṣma, Droṇa, Karṇa) yet repeatedly concludes that victory is unlikely against a divinely empowered Arjuna (Gāṇḍīva-bearing, kirīṭin). Sañjaya corroborates the assessment, citing the Pandavas’ anger after Draupadī’s sabhā humiliation and recalling precedents that authenticate Arjuna’s exceptional status—Śiva’s Kirāta test and encounters with the Lokapālas for the sake of astras. The chapter closes with Dhṛtarāṣṭra’s lament over failed discipline, harmful counsel (Karṇa, Śakuni), and the compounding risk posed by Arjuna, Bhīma, and Kṛṣṇa aligned as strategist, protector, and ally.
Chapter Arc: ऋषि-परंपरा के उपदेश से अध्याय आरम्भ होता है—बुद्धि के आठ गुण (शुश्रूषा, श्रवण, ग्रहण, धारण, ऊह, अपोह, अर्थविज्ञान, तत्त्वविज्ञान) गिनाए जाते हैं, मानो अर्जुन के तप और संयम की कसौटी पहले ही रख दी गई हो। → स्वर्गलोक में अर्जुन के रूप-सौन्दर्य, स्नान-आभूषण, गन्ध-माल्य आदि से एक अप्सरा का चित्त मन्मथ-बाणों से विद्ध हो उठता है। वह मन और वायु के समान वेग से फाल्गुन के भवन में पहुँचती है; सभा-सी स्थिति में देव-गन्धर्व तेजस्वी रूप से उपस्थित हैं, और उसी उज्ज्वल वातावरण में वह अपना अभिलाषित मनोरथ प्रकट करने को उद्यत होती है। → अप्सरा स्पष्ट स्वीकार करती है कि वह अर्जुन के गुणों से आकृष्ट होकर कामदेव के वश में आ गई है और अपने चिर-अभिलषित मनोरथ की याचना करती है; साथ ही वह पुरुवंश के तपस्वी वंशजों की मर्यादा का उदाहरण देकर संकेत करती है कि स्वर्ग में भी नियम-सीमा और प्रतिष्ठा का बंधन है—यहीं अर्जुन के ब्रह्मचर्य/संयम की निर्णायक परीक्षा तीव्र हो जाती है। → अर्जुन का चरित्र ‘घोर शुचि’ और इन्द्र-पुत्र के अनुरूप बताया गया है—वह स्वर्गभवन में यशस्वी गन्धर्व चित्रसेन के साथ रहता है, पर काम-प्रलोभन में पापमय प्रवृत्ति नहीं करता। अध्याय फलश्रुति से समाप्त होता है: जो इस वृत्तान्त को नित्य सुनता है, वह पापकामों में प्रवृत्त नहीं होता; त्रिदिवगामी राजाओं के भी मद-दम्भ-राग-दोष शांत होते हैं।
Shlokas
Verse 1
#:73..8 #::3-...7 () हि 2 7 - शुश्रूषा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “അതിനുശേഷം, തന്റെ കാര്യം പൂർത്തിയാക്കിയ ഗന്ധർവരാജനെ വിടവാങ്ങിച്ച്, ശുദ്ധവും പ്രകാശമുള്ള പുഞ്ചിരിയുള്ള ഉർവശി പാർഥനെ (അർജുനനെ) കാണാനുള്ള ആകാംക്ഷയിൽ സ്നാനം ചെയ്തു.”
Verse 2
स््नानालंकरणैटईग्यैर्गन्धमाल्यैश्न सुप्रभै: । धनंजयस्य रूपेण शरैर्मन्मथचोदितै:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— സ്നാനാനന്തരം അവൾ ദീപ്തമായ ദിവ്യാഭരണങ്ങളും സുഗന്ധമുള്ള മനോഹര പുഷ്പമാലകളും ധരിച്ചു. ധനഞ്ജയന്റെ രൂപസൗന്ദര്യം ഓർത്തതുമാത്രത്തിൽ മന്മഥപ്രേരിതമായ അവളുടെ ഹൃദയം കാമബാണങ്ങളാൽ കുത്തേറ്റതുപോലെ ആയി.
Verse 3
अतिविद्धेन मनसा मन्मथेन प्रदीपिता । दिव्यास्तरणसंस्तीर्णे विस्तीर्णे शयनोत्तमे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— മന്മഥൻ അതിയായി കുത്തിപ്പൊള്ളിച്ച മനസ്സോടെ അവൾ ദിവ്യവിരിപ്പുകൾ വിരിച്ച വിശാലവും ഉത്തമവുമായ ശയ്യയിലേക്കു മനസ്സിനെ തിരിച്ചു. പ്രിയന്റെ ചിന്തയിൽ ലീനയായി അവൾ സംഗമത്തിനായി ഒരുക്കിയ ശയ്യയെ ഹൃദയത്തിൽ കണ്ടു; കുന്തീപുത്രൻ അർജുനൻ സമീപം വന്നതായി മനസ്സിൽ തന്നേ ദർശിച്ചു.
Verse 4
चित्तसंकल्पभावेन सुचित्तानन्यमानसा । मनोरथेन सम्प्राप्तं रमन्त्येनं हि फाल्गुनम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ചിത്തസങ്കൽപ്പഭാവത്താൽ, ഏകാഗ്രവും അചഞ്ചലവുമായ മനസ്സോടെ അവൾ മനോരഥബലത്തിൽ ഫാൽഗുനനെ (അർജുനനെ) എത്തിയതായി മനസ്സിൽ തന്നേ കണ്ടു; ആ കൽപ്പിത സംഗമത്തിൽ അവനോടൊപ്പം രമിച്ച് തൃപ്തി നേടി.
Verse 5
निर्गम्य चन्द्रोदयने विगाढे रजनीमुखे । प्रस्थिता सा पृथुश्रोणी पार्थस्य भवन प्रति
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— സന്ധ്യ ഗാഢമായി ചന്ദ്രോദയം വന്നപ്പോൾ, വിശാലനിതംബയായ ആ അപ്സരസ് സ്വന്തം വസതിയിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു പാർത്ഥന്റെ വസതിയിലേക്കു പോയി.
Verse 6
मृदुकुज्चितदीर्घेण कुमुदोक्तरधारिणा । केशहस्तेन ललना जगामाथ विराजती
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— മൃദുവും ദീർഘവും അല്പം ചുരുളുള്ളതുമായ മുടി വേണിയായി കെട്ടി, അതിൽ കുമുദപുഷ്പഗുച്ചങ്ങൾ അലങ്കരിച്ച്, ദീപ്തിയോടെ വിരാജിച്ച ആ യുവതി പാർത്ഥന്റെ ഗൃഹത്തേക്കു നടന്നു.
Verse 7
भ्रूक्षेपालापमाधुर्य: कान्त्या सौम्यतयापि च । शशिनं वक््त्रचन्द्रेण सा55ह्वयन्तीव गच्छति
ഭ്രൂവിലാസവും വാക്കുകളുടെ മാധുര്യവും ഉജ്ജ്വലകാന്തിയും സൗമ്യതയും നിറഞ്ഞ തന്റെ മുഖചന്ദ്രംകൊണ്ട് അവൾ ചന്ദ്രനെയേ വെല്ലുവിളിക്കുന്നതുപോലെ ഇന്ദ്രഭവനത്തിലേക്കുള്ള പാതയിൽ നടന്നു നീങ്ങി।
Verse 8
दिव्याड्रागौं सुमुखौ दिव्यचन्दनरूषितौ । गच्छन्त्या हाररुचिरौ सतनौ तस्या ववल्गतुः:
നടക്കുമ്പോൾ മനോഹര ഹാരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഉർവശിയുടെ ഉയർന്ന സ്തനങ്ങൾ ശക്തമായി ഇളകി. അവയിൽ ദിവ്യ അങ്കരാഗം പുരട്ടിയിരുന്നു; അഗ്രഭാഗം അത്യന്തം മനോഹരവും ദിവ്യചന്ദനത്താൽ സുഗന്ധിതവുമായിരുന്നു।
Verse 9
स्तनोद्वहनसंक्षोभान्नम्यमाना पदे पदे । त्रिवलीदामचित्रेण मध्येनातीवशोभिना
ഭാരമേറിയ സ്തനഭാരം വഹിക്കുന്നതിലെ ഇളക്കവും ക്ഷീണവും മൂലം അവൾ ഓരോ പടിയിലും കുനിഞ്ഞുപോയി; എങ്കിലും അവളുടെ അത്യന്തം മനോഹരമായ മദ്ധ്യഭാഗം ത്രിവലി എന്ന മൂന്നു മടക്കങ്ങളുടെ അത്ഭുതാഭരണത്താൽ കൂടുതൽ ശോഭിച്ചു।
Verse 10
अधो भूधरविस्तीर्ण नितम्बोन्नतपीवरम् | मन्मथायतनं शुभ्र॑ं रसनादामभूषितम्
നാഭിക്കു താഴെ അവളുടെ നിതംബപ്രദേശം പർവ്വതനിരപോലെ വിശാലമായി—ഉയർന്നും പുഷ്ടമായും തോന്നി. സൂക്ഷ്മവും മനോഹരവുമായ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, രസനാദാമം (കരധനി) കൊണ്ടു അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ ഭാഗം മദനന്റെ ദീപ്തമായ ആലയമെന്നപോലെ പ്രകാശിച്ചു।
Verse 11
ऋषीणामपि दिव्यानां मनोव्याघातकारणम् । सूक्ष्मवस्त्रधरं रेजे जघनं निरवद्यवत्
ദിവ്യ ഋഷിമാരുടെ മനസ്സുകളെയും കലക്കാൻ കാരണമാകുന്ന ആ ജഘനപ്രദേശം സൂക്ഷ്മവസ്ത്രം ധരിച്ച്, നിർവദ്യമായ സൗന്ദര്യത്തിൽ ദീപ്തമായി തെളിഞ്ഞു നിന്നു।
Verse 12
गूढगुल्फधरौ पादौ ताम्रायततलाड्गुली । कूर्मपृष्ठोत्नती चापि शोभेते किड॒किणीकिणौ
അവളുടെ പാദങ്ങൾ സുന്ദരമായി രൂപപ്പെട്ടവയായിരുന്നു; പുഷ്ടമായ മാംസലത്വം മൂലം ഗുൽഫങ്ങൾ (കാൽമുട്ടുകൾ) മറഞ്ഞതുപോലെ തോന്നി. വിശാലമായ പാദതളവും വിരലുകളും താമ്രചായമുള്ള ചുവപ്പിൽ തിളങ്ങി. ആമയുടെ പുറംപോലെ ഉയർന്ന ആ പാദയുഗളം നൂപുരങ്ങളുടെ അടയാളങ്ങളും അലങ്കാരങ്ങളും കൊണ്ട് കൂടുതൽ ശോഭിച്ചു.
Verse 13
सीधुपानेन चाल्पेन तुष्ट्याथ मदनेन च | विलासनैश्व विविधै: प्रेक्षणीयतराभवत्,वह अल्प सुरापानसे, संतोषसे, कामसे और नाना प्रकारकी विलासिताओंसे युक्त होनेके कारण अत्यन्त दर्शनीय हो रही थी
അൽപമായ മധുര മദ്യപാനം, തൃപ്തി, കാമോദ്രേകം, നാനാവിധ വിനോദ-വിലാസങ്ങൾ എന്നിവയാൽ അലങ്കൃതയായി അവൾ കൂടുതൽ ദർശനീയയായി മാറി.
Verse 14
सिद्धचारणगन्धर्व: सा प्रयाता विलासिनी । बन्दाश्चयेंडपि वै स्वर्गे दर्शनीयतमाकृति:
ആ വിനോദിനിയായ അപ്സര പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, അത്ഭുതങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലും സിദ്ധർ, ചാരണർ, ഗന്ധർവർ എന്നിവർക്ക് ദർശിക്കുവാൻ മാത്രം യോഗ്യമായ—അത്യന്തം ദർശനീയമായ—രൂപമായി അവൾ തെളിഞ്ഞു. സുന്ദരമായ, അതിസൂക്ഷ്മ മേഘവർണ്ണ ശ്യാമോത്തരീയം ധരിച്ച സ്ലിംബമായ ഉർവശി, ആകാശത്ത് മേഘാവൃതമായ ചന്ദ്രരേഖപോലെ നീങ്ങി.
Verse 15
सुसूक्ष्मेणोत्तरीयेण मेघवर्णेन राजता । तनुरभ्रावृता व्योम्नि चन्द्रलेखेव गच्छति
അതിസൂക്ഷ്മമായ, മേഘവർണ്ണമെങ്കിലും ദീപ്തിയുള്ള ഉത്തരീയം ധരിച്ച് അവളുടെ സ്ലിം ദേഹം ആകാശത്ത്—മേഘാവൃത ചന്ദ്രരേഖപോലെ—നീങ്ങി.
Verse 16
ततः प्राप्ता क्षणेनैव मन:पवनगामिनी । भवन पाण्डुपुत्रस्य फाल्गुनस्य शुचिस्मिता,मन और वायुके समान तीव्र वेगसे चलनेवाली वह पवित्र मुसकानसे सुशोभित अप्सरा क्षणभरमें पाण्डुकुमार अर्जुनके महलमें जा पहुँची
അതിനുശേഷം മനസ്സിന്റെയും കാറ്റിന്റെയും വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന, ശുദ്ധമായ മന്ദഹാസത്തിൽ ദീപ്തയായ ആ അപ്സര ഒരു ക്ഷണത്തിനകം പാണ്ഡുപുത്രൻ ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ)ന്റെ ഭവനത്തിലെത്തി.
Verse 17
तत्र द्वारमनुप्राप्ता द्वारस्थैश्व निवेदिता । अर्जुनस्य नरश्रेष्ठ उर्वशी शुभलोचना
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജമന്ദിരത്തിന്റെ വാതിലിലെത്തിയ ശുഭലോചനയായ ഉർവശിയെ ദ്വാരപാലകർ അർജുനനോട് അറിയിച്ചു. നരശ്രേഷ്ഠ ജനമേജയാ! അവൾ കൊട്ടാരവാതിലിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ ദ്വാരപാലകർ അവളുടെ വരവ് അർജുനനോട് നിവേദിച്ചു. തുടർന്ന് രാത്രിയിൽ ഉർവശി അർജുനന്റെ അതിമനോഹരവും ദീപ്തിമാനുമായ വസതിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. രാജാവേ! അർജുനൻ ആശങ്കാഭരിതഹൃദയത്തോടെ അവളെ എതിരേറ്റാൻ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 18
उपातिष्ठत तद् वेश्म निर्मल सुमनोहरम् । सशड्कितमना राजन प्रत्युदूगच्छत तां निशि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവൾ ആ നിർമലവും അതിമനോഹരവുമായ വസതിയിലേക്കെത്തി. രാജാവേ! ആശങ്കാഭരിതമായ മനസ്സോടെ അർജുനൻ രാത്രിയിൽ അവളെ എതിരേറ്റാൻ പുറത്തേക്കു പോയി. നരശ്രേഷ്ഠ ജനമേജയാ! കൊട്ടാരവാതിലിലെത്തി അവൾ അവിടെത്തന്നെ നിന്നു; ദ്വാരപാലകർ അവളുടെ വരവ് ഫാൽഗുണനോട് (അർജുനനോട്) നിവേദിച്ചു. തുടർന്ന് ശുഭലോചനയായ ഉർവശി രാത്രിയിൽ ആ അതിമനോഹരവും ദീപ്തിമാനുമായ വസതിയിൽ പ്രവേശിച്ചു; അർജുനനും അശാന്തഹൃദയത്തോടെ അവളുടെ സമീപം ചെന്നു.
Verse 19
दृष्टवैव चोर्वशीं पार्थो लज्जासंवृतलोचन: । तदाभिवादन कृत्वा गुरुपूजां प्रयुक्तवान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഉർവശിയെ കണ്ടയുടൻ പാർഥൻ (അർജുനൻ) ലജ്ജയാൽ ദൃഷ്ടി താഴ്ത്തി. തുടർന്ന് അവൾക്ക് വന്ദനം അർപ്പിച്ച് ഗുരുജനോചിതമായ പൂജയും സത്കാരവും ചെയ്തു.
Verse 20
अर्जुन उवाच अभिवादनये त्वां शिरसा प्रवराप्सरसां वरे । किमाज्ञापयसे देवि प्रेष्यस्तेडहमुपस्थित:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ദേവീ! ശ്രേഷ്ഠ അപ്സരസ്സുകളിലുമെല്ലാം നീയേ അഗ്രഗണ്യ. ഞാൻ ശിരസ്സു നമിച്ച് നിന്നെ വന്ദിക്കുന്നു. എന്താണ് നിന്റെ ആജ്ഞ? നിന്റെ ദാസനായി ഞാൻ ഇവിടെ സന്നിഹിതനാണ്.
Verse 21
फाल्गुनस्य वच: श्रुत्वा गतसंज्ञा तदोर्वशी । गन्धर्ववचनं सर्व श्रावयामास तं तदा,अर्जुनकी यह बात सुनकर उर्वशीके होश-हवास गुम हो गये, उस समय उसने गन्धर्वराज चित्रसेनकी कही हुई सारी बातें कह सुनायीं
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഫാൽഗുണന്റെ (അർജുനന്റെ) വാക്കുകൾ കേട്ടയുടൻ ആ നിമിഷം ഉർവശി സ്വയംനിയന്ത്രണം നഷ്ടപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് ഗന്ധർവരാജൻ പറഞ്ഞ എല്ലാ വാക്കുകളും അവൾ അവനോട് യഥാതഥമായി കേൾപ്പിച്ചു.
Verse 22
उर्वश्युवाच यथा मे चित्रसेनेन कथितं मनुजोत्तम । तत् ते&5हं सम्प्रवक्ष्यामि यथा चाहमिहागता
ഉർവശി പറഞ്ഞു—ഹേ മനുഷ്യോത്തമാ! ചിത്രസേന എന്നോട് പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നേ, ഞാൻ നിന്നോട് പൂർണ്ണമായി പറയുന്നു—ഞാൻ ഇവിടെ വന്ന സന്ദേശവും, വന്ന ഉദ്ദേശ്യവും എല്ലാം.
Verse 23
उपस्थाने महेन्द्रस्य वर्तमाने मनोरमे । तवागमनतो वृत्ते स्वर्गस्थ परमोत्सवे
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—മഹേന്ദ്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) സന്നിധാനസേവയുടെ ആ മനോഹര ചടങ്ങ് നടക്കുമ്പോൾ, സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ആ പരമോത്സവം ആഘോഷിക്കപ്പെടുമ്പോൾ—നിന്റെ അവിടെത്തലോടെ എന്തു സംഭവിച്ചു?
Verse 24
रुद्राणां चैव सांनिध्यमादित्यानां च सर्वश: । समागमे5श्विनोश्वैव वसूनां च नरोत्तम
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരോത്തമാ! ഞാൻ രുദ്രന്മാരുടെ സാക്ഷാത് സന്നിധിയും, സമസ്ത ആദിത്യന്മാരെയും കാണുന്നു; ഈ മഹാസഭയിൽ അശ്വിനീദേവന്മാരെയും വസുക്കളെയും കൂടി ദർശിക്കുന്നു.
Verse 25
महर्षीणां च संघेषु राजर्षिप्रवरेषु च । सिद्धचारणयक्षेषु महोरगगणेषु च
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—മഹർഷിമാരുടെ സംഘങ്ങളിൽ, ശ്രേഷ്ഠ രാജർഷിമാരിൽ, സിദ്ധ-ചാരണ-യക്ഷന്മാരിൽ, മഹോരഗങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങളിലും…
Verse 26
उपविष्टेषु सर्वेषु स्थानमानप्रभावत: । ऋद्धया प्रज्वलमानेषु अग्निसोमार्कवर्ष्मसु
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ സ്ഥാനവും മാനവും പ്രഭാവവും അനുസരിച്ച് ഇരിപ്പിടങ്ങളിൽ ഉപവിഷ്ടരായപ്പോൾ; അവർ ഐശ്വര്യദീപ്തിയാൽ ജ്വലിക്കുമ്പോൾ—അഗ്നി, സോമൻ, സൂര്യൻ എന്നിവരെപ്പോലെ അവരുടെ ദേഹങ്ങൾ പ്രകാശിക്കുമ്പോൾ…
Verse 27
वीणासु वाद्यमानासु गन्धर्वै: शक्रनन्दन । दिव्ये मनोरमे गेये प्रवृत्ते पुथुलोचन
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ശക്രനന്ദനേ! ഗന്ധർവർ വീണകൾ മുഴക്കുകയും ദിവ്യവും മനോഹരവുമായ ഗാനം ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്തപ്പോൾ, ഹേ വിശാലനേത്രനേ…
Verse 28
सर्वाप्सर:सु मुख्यासु प्रनृत्तासु कुरूद्गवह | त्वं किलानिमिष: पार्थ मामेकां तत्र दृष्टवान्
ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! സർവ്വ അപ്സരസ്സുകളിൽ പ്രധാനികൾ നൃത്തം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ, നീ, ഹേ പാർഥാ, കണ്ണിമയ്ക്കാതെ അവിടെ എന്നെയൊരുത്തിയെയേ നോക്കി നിന്നു.
Verse 29
देवराज इन्द्रके इस मनोरम निवासस्थानमें तुम्हारे शुभागमनके उपलक्ष्यमें एक महान् उत्सव मनाया गया। यह उत्सव स्वर्गलोकका सबसे बड़ा उत्सव था। उसमें रुद्र
ആ മനോഹരമായ വാസസ്ഥാനത്തിൽ നിന്റെ ശുഭാഗമനത്തെ ആസ്പദമാക്കി ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ ഒരു മഹോത്സവം നടത്തി. അത് സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഉത്സവമായിരുന്നു. അവിടെ രുദ്രർ, ആദിത്യർ, അശ്വിനീകുമാരർ, വസുക്കൾ—എല്ലാവരും എല്ലാദിക്കുകളിൽ നിന്നുമെത്തി സംഗമിച്ചു. നരശ്രേഷ്ഠാ! മഹർഷിസമൂഹം, രാജർഷിപ്രവർ, സിദ്ധർ, ചാരണർ, യക്ഷർ, മഹാനാഗങ്ങൾ—ഇവരെല്ലാം തങ്ങളുടെ പദവി, ബഹുമാനം, പ്രഭാവം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് യോജ്യമായ ആസനങ്ങളിൽ ഇരുന്നു. അവരുടെ ദേഹങ്ങൾ അഗ്നി, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ എന്നിവയെപ്പോലെ തേജസ്സോടെ ദീപ്തമായിരുന്നു; എല്ലാ ദേവതകളും തങ്ങളുടെ അത്ഭുത സമൃദ്ധിയാൽ പ്രകാശിച്ചു. വിശാലനേത്രനായ ഇന്ദ്രകുമാരാ! അപ്പോൾ ഗന്ധർവർ അനേകം വീണകൾ മുഴക്കുകയായിരുന്നു; ദിവ്യവും മനോഹരവുമായ സംഗീതം മുഴങ്ങുകയും പ്രധാന അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. കുരുകുലനന്ദന പാർഥാ! അപ്പോൾ നീ കണ്ണിമയ്ക്കാതെ എന്റെ ദിക്കിലേക്കേ നോക്കി നിന്നു. തുടർന്ന് ആ ഉത്സവത്തിന്റെ സമാപനകർമ്മമായ ആ ദിവ്യസഭയിൽ, നിന്റെ പിതാവിന്റെ അനുമതി ലഭിച്ച ദേവതകൾ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ വാസസ്ഥാനങ്ങളിലേക്കു പോയി.
Verse 30
तथैवाप्सरस: सर्वा विशिष्टा: स्वगृहं गता: । अपि चान्याश्व शत्रुघ्न तव पित्रा विसर्जिता:
അതുപോലെ എല്ലാ വിശിഷ്ട അപ്സരസ്സുകളും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ വാസസ്ഥാനങ്ങളിലേക്കു പോയി. മറ്റുള്ളവരും, ഹേ ശത്രുഘ്നാ, നിന്റെ പിതാവാൽ വിടവാങ്ങിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 31
देवसभामें जब उस महोत्सवकी समाप्ति हुई, तब तुम्हारे पिताकी आज्ञा लेकर सब देवता अपने-अपने भवनको चले गये। शत्रुदमन! इसी प्रकार आपके पितासे विदा लेकर सभी प्रमुख अप्सराएँ तथा दूसरी साधारण अप्सराएँ भी अपने-अपने घरको चली गयीं ।।
ദേവസഭയിൽ ആ മഹോത്സവം അവസാനിച്ചപ്പോൾ, നിന്റെ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച് എല്ലാ ദേവതകളും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ഭവനങ്ങളിലേക്കു പോയി. ശത്രുദമനാ! അതുപോലെ നിന്റെ പിതാവാൽ വിടവാങ്ങിക്കപ്പെട്ട പ്രധാന അപ്സരസ്സുകളും മറ്റു സാധാരണ അപ്സരസ്സുകളും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ വാസസ്ഥാനങ്ങളിലേക്കു പോയി. തുടർന്ന് ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) അയച്ച സന്ദേശവുമായി ഗന്ധർവപ്രവരൻ ചിത്രസേനൻ എന്റെ അടുക്കൽ വന്നു. ഹേ കമലപത്രാക്ഷാ! പിന്നെ അവൻ എന്നോടു പറഞ്ഞു—
Verse 32
त्वत्कृते5हं सुरेशेन प्रेषितो वरवर्णिनि । प्रियं कुरु महेन्द्रस्य मम चैवात्मनश्व ह
അർജുനൻ പറഞ്ഞു— വരവർണിനി! നിനക്കുവേണ്ടിയാണ് ദേവേശ്വരനായ ഇന്ദ്രൻ എന്നെ അയച്ചത്. സന്ദേശം കേൾക്കുക; മഹേന്ദ്രനു, എനിക്കും, നിന്റെ ആത്മാവിനും പ്രിയമായതു ചെയ്യുക.
Verse 33
शक्रतुल्यं रणे शूरं सदौदार्यगुणान्वितम् | पार्थ प्रार्थय सुश्रोणि त्वमित्येवं तदाब्रवीत्
“സുശ്രോണി! യുദ്ധത്തിൽ ശക്രസമനായ ശൂരനും സദാ ഔദാര്യാദി ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനുമായ പാർഥ അർജുനനെ നീ തന്നെ പ്രാർത്ഥിക്ക”— എന്ന് അവൻ പറഞ്ഞു.
Verse 34
ततो<हं समनुज्ञाता तेन पित्रा च तेडनघ । तवान्तिकमनुप्राप्ता शुश्रूषितुमरिंदम,अनघ! शत्रुदमन! तदनन्तर चित्रसेन और तुम्हारे पिताकी आज्ञा शिरोधार्य करके मैं तुम्हारी सेवाके लिये तुम्हारे पास आयी हूँ
അനഘാ! അരിന്ദമാ! തുടർന്ന് അവന്റെയും നിന്റെ പിതാവിന്റെയും അനുവാദം ലഭിച്ച്, നിന്നെ ശുശ്രൂഷിക്കാനായി ഞാൻ നിന്റെ സന്നിധിയിലേക്കെത്തി.
Verse 35
त्वद्गुणाकृष्टचित्ताहमनज्रवशमागता । चिराभिलषितो वीर ममाप्येष मनोरथ:
നിന്റെ ഗുണങ്ങൾ എന്റെ ചിത്തത്തെ ആകർഷിച്ചു; ഞാൻ അശാന്തമായ കാമത്തിന്റെ വശത്തായി ഇവിടെ എത്തി. വീരാ! ഈ മനോരഥം എന്റെ ഹൃദയത്തിലും ദീർഘകാലമായി നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 36
वैशम्पायन उवाच तां तथा ब्रुव्तीं श्रुत्वा भृश॑ लज्जा5<वृतोडर्जुन: । उवाच कर्णाो हस्ताभ्यां पिधाय त्रिदशालये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ജനമേജയാ! ദേവലോകത്തിൽ ഉർവശി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതു കേട്ട് അർജുനൻ അത്യന്തം ലജ്ജയിൽ മുങ്ങി; ഇരുകൈകളാൽ ചെവികൾ മൂടി അവൻ പറഞ്ഞു.
Verse 37
दुःश्रुतं मे5स्तु सुभगे यन्मां वदसि भाविनि | गुरुदारै: समाना मे निश्चयेन वरानने
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—സുഭഗേ, ഭാവിനി! നീ എന്നോടു പറയുന്നതു കേൾക്കുന്നതുപോലും എനിക്കു ദുഃഖകരമാണ്. സുന്ദരമുഖിയേ! എന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ നീ നിശ്ചയമായും ഗുരുപത്നിമാരെപ്പോലെ തന്നെ പൂജ്യയാണ്.
Verse 38
यथा कुन्ती महाभागा यथेन्द्राणी शची मम । तथा त्वमपि कल्याणि नात्र कार्या विचारणा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കല്യാണി! എനിക്ക് മഹാഭാഗയായ കുന്തി എങ്ങനെയോ, ഇന്ദ്രാണി ശചി എങ്ങനെയോ, അതുപോലെ തന്നെയാണ് നീയും. ഇതിൽ സംശയമോ മറ്റൊരു ചിന്തയോ വേണ്ട.
Verse 39
यच्चेक्षितासि विस्पष्टं विशेषेण मया शुभे । तच्च कारणपूर्व हि शृणु सत्यं शुचिस्मिते
ശുഭേ, ശുചിസ്മിതേ! ഞാൻ നിന്നെ പ്രത്യേകമായി വ്യക്തമായി, സ്ഥിരദൃഷ്ടിയോടെ നോക്കിയതിന് ഒരു കാരണം ഉണ്ടായിരുന്നു. കേൾക്കൂ; ഞാൻ നിന്നോട് സത്യം പറയുന്നു.
Verse 40
इयं पौरववंशस्य जननी मुदितेति ह । त्वामहं दृष्टवांस्तत्र विज्ञायोत्फुल्ललोचन:
‘ഈ ആനന്ദമയിയായ ഉർവശിയേ പൗരവവംശത്തിന്റെ ജനനി’ എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഞാൻ അവിടെ നിന്നെ നോക്കി; ആനന്ദത്തിൽ എന്റെ കണ്ണുകൾ വിരിഞ്ഞു.
Verse 41
न माममहसि कल्याणि अन्यथा ध्यातुमप्सर: । गुरोर्गुरुतरा मे त्वं मम त्वं वंशवर्धिनी
കല്യാണിയായ അപ്സരസേ! എന്നെക്കുറിച്ച് അന്യഥയായി, അനുപയോഗ്യമായി ചിന്തിക്കരുത്. നീ എനിക്ക് ഗുരുവിനേക്കാൾ പോലും അധികം ആദരാർഹയാണ്; കാരണം നീ എന്റെ വംശവർധിനിയാണ്.
Verse 42
उर्वश्युवाच अनावृताश्च सर्वा: सम देवराजाभिनन्दन । गुरुस्थाने न मां वीर नियोक्तुं त्वमिहाहसि
ഉർവശി പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവരാജാഭിനന്ദന വീരാ! ഞങ്ങൾ എല്ലാ അപ്സരസ്സുകളും സ്വർഗ്ഗവാസികൾക്കു മുന്നിൽ അനാവൃതരാണ്; ഞങ്ങൾക്കിടയിൽ മറയില്ല. അതിനാൽ എന്നെ ഗുരുസ്ഥാനത്തിൽ നിയോഗിക്കുന്നത് നിനക്കിവിടെ യുക്തമല്ല.
Verse 43
पूरोर्वशे हि ये पुत्रा नप्तारो वा त्विहागता: । तपसा रमयन्त्यस्मान्न च तेषां व्यतिक्रम:
പൂരു വംശത്തിലെ പുത്രന്മാരോ പൗത്രന്മാരോ തപസ്സു ചെയ്ത് ഇവിടെ വന്നാൽ, അവർ ഞങ്ങളായ അപ്സരസ്സുകളോടൊപ്പം രമിക്കുന്നു; അതിൽ അവർക്കു കുറ്റം കണക്കാക്കപ്പെടുന്നില്ല. ഹേ മാനദാ! എന്നോടു പ്രസന്നനാകൂ. ഞാൻ കാമവേദനയിൽ പീഡിതയാണ്—എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കരുത്. ഞാൻ നിന്റെ ഭക്തയാണ്; മദനാഗ്നിയിൽ ദഗ്ധയാകുന്നു; അതിനാൽ എന്നെ അംഗീകരിക്കൂ.
Verse 44
तद् प्रसीद न मामार्ता विसर्जयितुमरहसि । हृच्छयेन च संतप्तं भक्तां च भज मानद
അതിനാൽ പ്രസന്നനാകൂ; ദുഃഖിതയായ എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് നിനക്കു യുക്തമല്ല. ഹൃദയവേദനകൊണ്ട് ഞാൻ ദഗ്ധയാണ്—ഹേ മാനദാ, നിന്റെ ഭക്തയെ സ്വീകരിക്കൂ.
Verse 45
अर्जुन उवाच शृणु सत्यं वरारोहे यत् त्वां वक्ष्याम्यनिन्दिते । शण्वन्तु मे दिशश्वैव विदिशश्व॒ सदेवता:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വരാരോഹേ, ഹേ അനിന്ദിതേ! ഞാൻ പറയാൻ പോകുന്ന സത്യം കേൾക്കുക. ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും അവയുടെ അധിഷ്ഠാത്രി ദേവതകളും എന്റെ ഈ സത്യവചനത്തിന് സാക്ഷികളാകട്ടെ.
Verse 46
यथा कुन्ती च माद्री च शची चैव ममानघे । तथा च वंशजननी त्वं हि मेडद्य गरीयसी
അനഘേ! കുന്തി, മാദ്രി, ശചി എന്നിവർക്കു ഞാൻ നൽകുന്ന ആദരസ്ഥാനം തന്നെയാണ് നിനക്കും. കൂടാതെ നീ പൂരു വംശത്തിന്റെ ജനനിയാകയാൽ, ഇന്ന് നീ എനിക്കു അതിലും അധികമായി ഗുരുതുല്യമായി വന്ദ്യയാണ്.
Verse 47
गच्छ मूर्ध्ना प्रपन्नो5स्मि पादौ ते वरवर्णिनि । त्वं हि मे मातृवत् पूज्या रक्ष्योडहं पुत्रवत् त्वया
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സുന്ദരവർണിനീ! മടങ്ങിപ്പോകുക. ഞാൻ നിന്റെ പാദങ്ങളിൽ തലവെച്ച് ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. നീ എനിക്ക് മാതാവുപോലെ പൂജ്യയാണ്; അതിനാൽ പുത്രനെന്നപോലെ എന്നെ രക്ഷിക്കണം.
Verse 48
वैशम्पायन उवाच एवमुक्ता तु पार्थेन उर्वशी क्रोधमूर्च्छिता । वेपन्ती भ्रुकुटीवक्रा शशापाथ धनंजयम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! പാർഥൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഉർവശി ക്രോധമൂർഛയിൽ ആകപ്പെട്ടു. അവൾ വിറച്ച്, ഭ്രൂകുടി വളച്ച് ധനഞ്ജയനെ ശപിച്ചു.
Verse 49
। ण १ | शषि् + १7, त्रण्णा। # उर्वश्युवाच तव पित्रा भ्यनुज्ञातां स्वयं च गृहमागताम् । यस्मान्मां नाभिनन्देथा: कामबाणवशंगताम्,उर्वशी बोली--अर्जुन! तुम्हारे पिता इन्द्रके कहनेसे मैं स्वयं तुम्हारे घरपर आयी और कामबाणसे घायल हो रही हूँ, फिर भी तुम मेरा आदर नहीं करते। अतः तुम्हें स्त्रियोंके बीचमें सम्मानरहित होकर नर्तक बनकर रहना पड़ेगा। तुम नपुंसक कहलाओगे और तुम्हारा सारा आचार-व्यवहार हिजड़ोंके ही समान होगा
ഉർവശി പറഞ്ഞു—അർജുനാ! നിന്റെ പിതാവായ ഇന്ദ്രന്റെ അനുവാദത്തോടെ ഞാൻ സ്വയം നിന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്ക് വന്നിരിക്കുന്നു. കാമബാണങ്ങളാൽ വ്യാകുലയായ എന്നെ നീ സ്വാഗതം ചെയ്തില്ല.
Verse 50
तस्मात् त्वं नर्तनः पार्थ स्त्रीमध्ये मानवर्जित: । अपुमानिति विख्यात: षण्ढवद् विचरिष्यसि
അതുകൊണ്ട്, ഹേ പാർഥാ! നീ സ്ത്രീകളുടെ ഇടയിൽ മാനമില്ലാതെ നർത്തകനായി കഴിയേണ്ടിവരും. ‘അപുമാൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനാകും; ഷണ്ഡനെപ്പോലെ നടക്കും.
Verse 51
एवं दत्त्वार्जुने शापं स्फुरदोष्ठी श्वसन्त्यथ | पुन: प्रत्यागता क्षिप्रमुर्वशी गृहमात्मन:,फड़कते हुए ओठोंसे इस प्रकार शाप देकर उर्वशी लंबी साँसें खींचती हुई पुनः शीघ्र ही अपने घरको लौट गयी
ഇങ്ങനെ അർജുനനെ ശപിച്ച ശേഷം, അധരങ്ങൾ വിറച്ച് കനത്ത ശ്വാസം വിട്ടുകൊണ്ട് ഉർവശി വേഗത്തിൽ തന്റെ വാസസ്ഥാനത്തേക്ക് മടങ്ങി.
Verse 52
ततो्र्जुनस्त्वरमाणश्षित्रसेनमरिंदम: । सम्प्राप्पय रजनीवृत्तं तदुर्वश्या यथातथम्
അപ്പോൾ ശത്രുദമനനായ പാണ്ഡുകുമാരൻ അർജുനൻ അത്യാവേശത്തോടെ ചിത്രസേനന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു. രാത്രിയിൽ ഉർവശിയുമായി സംഭവിച്ചത് എങ്ങനെയുണ്ടായോ അതുപോലെ തന്നെ എല്ലാം പറഞ്ഞു, അവൾ ശാപവും ഉച്ചരിച്ചതായി വീണ്ടും വീണ്ടും ഊന്നിപ്പറഞ്ഞു.
Verse 53
निवेदयामास तदा चित्रसेनाय पाण्डव: । तत्र चैवं यथावृत्तं शापं चैव पुन: पुन:
പിന്നെ പാണ്ഡവനായ അർജുനൻ ചിത്രസേനനോട് എല്ലാം അറിയിച്ചു—സംഭവിച്ചത് എങ്ങനെയുണ്ടായോ അതുപോലെ; ശാപത്തിന്റെ കാര്യവും വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു.
Verse 54
अवेदयच्च शक्रस्य चित्रसेनो5पि सर्वश: । तत आनाय्य तनयं विविक्ते हरिवाहन:
ചിത്രസേനനും ശക്രനായ ഇന്ദ്രനോട് എല്ലാം പൂർണ്ണമായി അറിയിച്ചു. തുടർന്ന് ഹരിവാഹനനായ ഇന്ദ്രൻ തന്റെ പുത്രനെ വിളിച്ചു ഏകാന്തത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി സ്വകാര്യമായി സംസാരിച്ചു.
Verse 55
सान्त्वयित्वा शुभैर्वाक्यै: स्मयमानो5 भ्यभाषत । सुपुत्राद्य पृथा तात त्वया पुत्रेण सत्तम
ശുഭവചനങ്ങളാൽ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, മന്ദസ്മിതത്തോടെ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു—“താത! പൃഥാ (കുന്തി), ഇന്ന് നീ സത്യമായും സുപുത്രവതിയാണ്; നിന്റെ പുത്രൻ പുരുഷന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ.”
Verse 56
चित्रसेनने भी सारी घटना देवराज इन्द्रसे निवेदन की। तब इन्द्रने अपने पुत्र अर्जुनको बुलाकर एकान्तमें कल्याणमय वचनोंद्वारा सान्त्वना देते हुए मुसकराकर उनसे कहा --“तात! तुम सत्पुरुषोंके शिरोमणि हो, तुम-जैसे पुत्रको पाकर कुन्ती वास्तवमें श्रेष्ठ पुत्रवाली है' ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ചിത്രസേനനും ആ സംഭവമൊക്കെയും ദേവരാജനായ ഇന്ദ്രനോട് പൂർണ്ണമായി അറിയിച്ചു. തുടർന്ന് ഹരിവാഹനനായ ഇന്ദ്രൻ തന്റെ പുത്രൻ അർജുനനെ വിളിച്ചു ഏകാന്തത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, ശുഭവചനങ്ങളാൽ ആശ്വസിപ്പിച്ച് മന്ദസ്മിതത്തോടെ പറഞ്ഞു—“താത! നീ സത്പുരുഷന്മാരുടെ ശിരോമണിയാണ്; നിന്നുപോലൊരു പുത്രനെ ലഭിച്ചതാൽ പൃഥാ (കുന്തി) സത്യമായും സുപുത്രവതിയാണ്. മഹാബാഹോ! ധൈര്യവും ഇന്ദ്രിയസംയമവും കൊണ്ട് നീ ഋഷികളെയും ജയിച്ചിട്ടുണ്ട്. മാനദ! ഉർവശി നിനക്കു നൽകിയ ശാപം തന്നെയാണ് നിന്റെ അഭീഷ്ടസിദ്ധിക്ക് ഉപകരിക്കുക—ഇതിൽ സംശയമില്ല. അനഘ! പതിമൂന്നാം വർഷം നീ ഭൂതലത്തിൽ അജ്ഞാതവാസം ചെയ്യണം; അതേ വർഷം തന്നെയാകും നീ ഉർവശിയുടെ ശാപം പൂർത്തിയാക്കുക, വീരാ।”
Verse 57
स चापि ते<र्थकृत् तात साधकश्न भविष्यति
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പ്രിയ താതാ! ആ ശാപം തന്നെയാകും നിന്റെ ലക്ഷ്യസിദ്ധിക്കുള്ള ഉപായം. മഹാബാഹോ! ധൈര്യവും ഇന്ദ്രിയസംയമവും കൊണ്ട് നീ ഋഷിമാരെയും അതിക്രമിച്ചു. മാന്യനേ! ഉർവശി നിനക്കു നൽകിയ ശാപം നിന്റെ അഭീഷ്ടം സാധിപ്പിക്കുന്ന ഉപകരണമാകും. അനഘനേ! ത്രയോദശ വർഷത്തിൽ നീ ഭൂമിയിൽ അജ്ഞാതവാസം ചെയ്യണം; വീരനേ! അതേ വർഷത്തിൽ തന്നെ ഉർവശിയുടെ ശാപഫലം നീ പൂർത്തിയാക്കും.
Verse 58
अज्ञातवासो वस्तव्यो भवद्धिर्भूतलेडनघ । वर्षे त्रयोदशे वीर तत्र त्वं क्षपयिष्यसि
അനഘനേ! നീ ഭൂമിയിൽ അജ്ഞാതവാസം ചെയ്യണം. വീരനേ! ത്രയോദശ വർഷത്തിൽ നീ അവിടെ ഗൂഢമായി ആ കാലം കഴിക്കും; അങ്ങനെ ഉർവശിയുടെ ശാപഫലം പൂർത്തിയാകും. അനർത്ഥമായി തോന്നിയ ആ ശാപം തന്നെയാകും നിന്റെ അഭീഷ്ടസിദ്ധിയുടെ ഉപായം.
Verse 59
तेन नर्तनवेषेण अपुस्त्वेन तथैव च । वर्षमेकं विह्ृत्यैव ततः पुंस्त्वमवाप्स्यसि,“नर्तक वेष और नपुंसक भावसे एक वर्षतक इच्छानुसार विचरण करके तुम फिर अपना पुरुषत्व प्राप्त कर लोगे”
ആ നർത്തകവേഷവും അതേ നപുംസകാവസ്ഥയും ധരിച്ചു ഒരു പൂർണ്ണ വർഷം ഇഷ്ടംപോലെ വിഹരിക്ക; അതിനുശേഷം നീ വീണ്ടും നിന്റെ പുരുഷത്വം പ്രാപിക്കും.
Verse 60
एवमुक्तस्तु शक्रेण फाल्गुन: परवीरहा । मुर्दं परमिकां लेभे न च शापं व्यचिन्तयत्,इन्द्रके ऐसा कहनेपर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले अर्जुनको बड़ी प्रसन्नता हुई। फिर तो उन्हें शापकी चिन्ता छूट गयी
ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ശത്രുവീരന്മാരെ സംഹരിക്കുന്ന ഫാൽഗുനൻ പരമാനന്ദവും മഹത്തായ ബഹുമാനവും നേടി; പിന്നെ അവൻ ശാപത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചില്ല.
Verse 61
चित्रसेनेन सहितो गन्धर्वेण यशस्विना । रेमे स स्वर्गभवने पाण्डुपुत्रो धनंजय:,पाण्डुपुत्र धनंजय महायशस्वी गन्धर्व चित्रसेनके साथ स्वर्गलोकमें सुखपूर्वक रहने लगे
യശസ്സുള്ള ഗന്ധർവൻ ചിത്രസേനനോടൊപ്പം, പാണ്ഡുപുത്രൻ ധനഞ്ജയൻ സ്വർഗ്ഗഭവനത്തിൽ ആനന്ദത്തോടെ വസിച്ചു.
Verse 62
इदं यः शृणुयाद् वृत्तं नित्यं पाण्डुसुतस्य वै । न तस्य काम: कामेषु पापकेषु प्रवर्तते,जो मनुष्य पाण्डुनन्दन अर्जुनके इस चरित्रको प्रतिदिन सुनता है, उसके मनमें पापपूर्ण विषयभोगोंकी इच्छा नहीं होती
പാണ്ഡുപുത്രനായ അർജുനന്റെ ഈ വൃത്താന്തം നിത്യമായി ശ്രവിക്കുന്നവന്റെ മനസ്സിൽ പാപമയമായ വിഷയഭോഗങ്ങളിലേക്കുള്ള ആഗ്രഹം പ്രവൃത്തിയിലാകുന്നില്ല.
Verse 63
इदममरवरात्मजस्य घोर शुचि चरितं विनिशम्य फाल्गुनस्य । व्यपगतमददम्भरागदोषा- स्त्रिदिवगता विरमन्ति मानवेन्द्रा:
ഇന്ദ്രപുത്രനായ ഫാൽഗുണൻ (അർജുനൻ) ചെയ്ത അത്യന്തം ദുഷ്കരവും പവിത്രവുമായ ഈ ഭയങ്കരചരിതം ശ്രവിച്ചാൽ, അധികാരമദം, ദംഭം, വിഷയാസക്തി മുതലായ ദോഷങ്ങൾ വിട്ടൊഴിഞ്ഞ ശ്രേഷ്ഠ രാജാക്കന്മാർ ത്രിദിവം പ്രാപിച്ച് അവിടെ ശാന്തിസുഖത്തോടെ വസിക്കുന്നു.
Frequently Asked Questions
The tension is between delayed accountability and imminent consequence: Dhṛtarāṣṭra recognizes that prior injustice and permissive governance have produced a predictable retaliatory trajectory, yet he lacks effective means to restrain his heirs or reverse the moral-political damage.
Capability and legitimacy compound: when ethical injury is reinforced by verified competence (divine weapons, tested valor), conflict becomes structurally difficult to avoid; therefore, prudent rule requires early restraint, disciplined counsel, and prevention of public dishonor.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is implicit—this adhyāya operates as causal narration, linking earlier humiliation and divine validation to later outcomes within the epic’s ethical-historical framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.