Mahabharata 3.46.56 — Vana Parva, Adhyaya 46, Shloka 56
धृतराष्ट्र–संजय संवादः
Dhṛtarāṣṭra and Sañjaya on Arjuna’s Indraloka report and the political consequences
चित्रसेनने भी सारी घटना देवराज इन्द्रसे निवेदन की। तब इन्द्रने अपने पुत्र अर्जुनको बुलाकर एकान्तमें कल्याणमय वचनोंद्वारा सान्त्वना देते हुए मुसकराकर उनसे कहा --“तात! तुम सत्पुरुषोंके शिरोमणि हो, तुम-जैसे पुत्रको पाकर कुन्ती वास्तवमें श्रेष्ठ पुत्रवाली है' ।।
vaiśampāyana uvāca | citrasenena bhīṣā sāri ghaṭanā devarāja indrāya niveditā | tata indraḥ svaputram arjunaṃ āhūyaikānte kalyāṇamaiḥ vacanaiḥ sāntvayitvā smayamāna uvāca— “tāta! tvaṃ satpuruṣāṇāṃ śiromaṇiḥ; tvādṛśaṃ putraṃ prāpya kuntī satyam eva śreṣṭha-putravatī | ṛṣayo ’pi hi dhairyena jitā vai te mahābhuja; yat tu dattavatī śāpam urvaśī tava mānada, sa te ’bhīṣṭārtha-sādhakaḥ bhaviṣyati | anagha! trayodaśe varṣe bhūtale tvayā ajñātavāsaḥ kartavyaḥ; vīra! urvaśyā dattam idaṃ śāpaṃ tvaṃ tasminn eva varṣe paripūrayiṣyasi” ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ചിത്രസേനനും ആ സംഭവമൊക്കെയും ദേവരാജനായ ഇന്ദ്രനോട് പൂർണ്ണമായി അറിയിച്ചു. തുടർന്ന് ഹരിവാഹനനായ ഇന്ദ്രൻ തന്റെ പുത്രൻ അർജുനനെ വിളിച്ചു ഏകാന്തത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, ശുഭവചനങ്ങളാൽ ആശ്വസിപ്പിച്ച് മന്ദസ്മിതത്തോടെ പറഞ്ഞു—“താത! നീ സത്പുരുഷന്മാരുടെ ശിരോമണിയാണ്; നിന്നുപോലൊരു പുത്രനെ ലഭിച്ചതാൽ പൃഥാ (കുന്തി) സത്യമായും സുപുത്രവതിയാണ്. മഹാബാഹോ! ധൈര്യവും ഇന്ദ്രിയസംയമവും കൊണ്ട് നീ ഋഷികളെയും ജയിച്ചിട്ടുണ്ട്. മാനദ! ഉർവശി നിനക്കു നൽകിയ ശാപം തന്നെയാണ് നിന്റെ അഭീഷ്ടസിദ്ധിക്ക് ഉപകരിക്കുക—ഇതിൽ സംശയമില്ല. അനഘ! പതിമൂന്നാം വർഷം നീ ഭൂതലത്തിൽ അജ്ഞാതവാസം ചെയ്യണം; അതേ വർഷം തന്നെയാകും നീ ഉർവശിയുടെ ശാപം പൂർത്തിയാക്കുക, വീരാ।”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Steadfast self-control (dhairya/indriya-saṃyama) is praised as a heroic virtue equal to or greater than ascetic power; even an apparent misfortune (a curse) can become a means to fulfill dharma when understood within a larger moral and providential framework.
After Chitrasena informs Indra about the incident involving Urvaśī and Arjuna, Indra privately reassures Arjuna, praises his restraint, and explains that Urvaśī’s curse will actually help Arjuna during the Pāṇḍavas’ required thirteenth year of incognito exile, when the curse’s condition will be completed.
Ask anything about this verse
Curious about the meaning, context, or a word? Ask, and continue the conversation in the Vedapath app.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.