Shloka 14
Arjuna Honored in Indra’s Court; Lomāśa’s Audience; Indra’s Disclosure of Lineage and Mission
Book 3, Chapter 45
'सुन्दरी! जो अपने स्वाभाविक सदगुण, श्री, शील (स्वभाव), मनोहर रूप, उत्तम व्रत और इन्द्रियसंयमके कारण देवताओं तथा मनुष्योंमें विख्यात हैं। बल और पराक्रमके द्वारा जिनकी सर्वत्र प्रसिद्धि है; जो सबके प्रिय, प्रतिभाशाली, वर्चस्वी, तेजस्वी, क्षमाशील तथा ईर्ष्यारहित हैं, जिन्होंने छहों अंगोंसहित चारों वेदों, उपनिषदों और पंचम वेद (इतिहास- पुराण)-का अध्ययन किया है। जिन्हें गुरुशुश्रूषा तथा आठ गुणोंसे- युक्त मेधाशक्ति प्राप्त है, जो ब्रह्मचर्यपालन, कार्य-दक्षता, संतान तथा युवावस्थाके द्वारा अकेले ही देवराज इन्द्रकी भाँति स्वर्गलोककी रक्षा करनेमें समर्थ हैं, जो अपने मुँहसे अपने गुणोंकी कभी प्रशंसा नहीं करते, दूसरोंको सम्मान देते, अत्यन्त सूक्ष्म विषयको भी स्थूलकी भाँति शीघ्र ही समझ लेते और सबसे प्रिय वचन बोलते हैं, जो अपने सुहृदोंके लिये नाना प्रकारके अन्न-पानकी वर्षा करते और सदा सत्य बोलते हैं, जिनका सर्वत्र आदर होता है, जो अच्छे वक्ता तथा मनोहर रूपवाले होकर भी अहंकारशून्य हैं, जिनके हृदयमें अपने प्रेमी भक्तोंके लिये अत्यन्त कृपा भरी हुई है, जो कान्तिमान्, प्रिय तथा प्रतिज्ञापालन एवं युद्धमें स्थिरतापूर्वक डटे रहनेवाले हैं, जिनके सदगुणोंकी दूसरे लोग स्पृहा रखते हैं और उन्हीं गुणोंके कारण जो महेन्द्र और वरुणके समान आदरणीय माने जाते हैं, उन वीरवर अर्जुनको तुम अच्छी तरह जानती हो। उन्हें स्वर्गमें आनेका फल अवश्य मिलना चाहिये। तुम देवराजकी आज्ञाके अनुसार आज अर्जुनके चरणोंके समीप जाओ। कल्याणि! तुम ऐसा प्रयत्न करो, जिससे कुन्तीकुमार धनंजय तुमपर प्रसन्न हों” ।। एवमुक्ता स्मितं कृत्वा सम्मान बहु मन््य च | प्रत्युवाचोर्वशी प्रीता चित्रसेनमनिन्दिता,चित्रसेनके ऐसा कहनेपर उर्वशीके अधरोंपर मुसकान दौड़ गयी। उसने इस आदेशको अपने लिये बड़ा सम्मान समझा। अनिन्द्य सुन्दरी उर्वशी उस समय अत्यन्त प्रसन्न होकर चित्रसेनसे इस प्रकार बोली--
vaiśampāyana uvāca | “sundari! yaḥ svābhāvika-sadguṇa-śrī-śīla-manohara-rūpa-uttama-vrata-indriya-saṃyama-kāraṇād devatāsu manuṣyeṣu ca vikhyātaḥ; bala-parākrama-kṛtā sarvatrāpi yasya kīrtiḥ; yaḥ sarva-priyaḥ pratibhāvān varcasvī tejasvī kṣamāvān anasūyakaḥ; yaḥ ṣaḍ-aṅgaiḥ saha caturṇāṃ vedānām upaniṣadāṃ ca pañcama-veda-bhūtasya itihāsa-purāṇasya ca adhyayanaṃ kṛtavān; yaḥ guru-śuśrūṣayā aṣṭa-guṇaiś ca yuktāṃ medhā-śaktiṃ prāptaḥ; yaḥ brahmacarya-pālanena kārya-dakṣatayā santānena yuvāvasthayā caika eva devarāja-indra iva svarga-loka-rakṣaṇe samarthaḥ; yaḥ svamukhena svaguṇān na kadācit praśaṃsati, anyān satkṛtya sūkṣmam api viṣayaṃ sthūlavad āśu pratipadyate, sarvebhyaḥ priya-vākyaṃ ca vadati; yaḥ suhṛdāṃ kṛte nānā-vidha-annapāna-varṣaṃ karoti satya-vādī ca; yaḥ sarvatra satkṛtaḥ, subhāṣitā ca manohara-rūpavān api nirahaṅkāraḥ; yasya hṛdaye prema-bhakteṣu atyanta-kṛpā; yaḥ kāntimān priyaḥ pratijñā-pālakaḥ yuddhe ca sthiraḥ; yasya sadguṇān anye spṛhayanti, taiḥ sadguṇaiḥ sa mahendra-varuṇa-samo mānyaḥ; taṃ vīra-varaṃ arjunaṃ tvaṃ sujānāsi. tasya svarga-prāpti-phalaṃ niyataṃ bhavitum arhati. devarājasyājñayā adya tvam arjunasya caraṇa-samīpaṃ gaccha. kalyāṇi! tathā yatnaṃ kuru yena kuntī-kumāro dhanañjayas tvayi prasīdati.” || evam uktā smitaṃ kṛtvā sammānaṃ bahu manyamānā pratyuvāca urvaśī prītā citrasenam aninditā |
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “സുന്ദരീ! നീ വീരവരനായ അർജുനനെ നന്നായി അറിയുന്നു—സ്വാഭാവിക സദ്ഗുണങ്ങൾ, ശ്രീ, ശീലം, മനോഹര രൂപം, ഉത്തമ വ്രതം, ഇന്ദ്രിയസംയമം എന്നിവകൊണ്ട് ദേവന്മാരിലും മനുഷ്യരിലും പ്രസിദ്ധനായവൻ. ബലവും പരാക്രമവും മൂലം അവന്റെ കീർത്തി സർവത്ര വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. എല്ലാവർക്കും പ്രിയൻ, പ്രതിഭാശാലി, പ്രഭാവശാലി, തേജസ്വി, ക്ഷമാശീലൻ, അസൂയാരഹിതൻ. ഷഡംഗങ്ങളോടുകൂടി ചതുര്വേദങ്ങൾ, ഉപനിഷത്തുകൾ, ‘പഞ്ചമവേദം’ എന്ന ചരിത്ര-പുരാണങ്ങൾ എന്നിവ അവൻ അഭ്യസിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഗുരുശുശ്രൂഷയാലും അഷ്ടഗുണസമ്പന്നമായ മേധാശക്തിയാലും അവന് തീക്ഷ്ണബുദ്ധി ലഭിച്ചു. ബ്രഹ്മചര്യം, പ്രവർത്തിദക്ഷത, യൗവനവീര്യം, കുലബലം എന്നിവകൊണ്ട് അവൻ ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ ദേവരാജ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ സ്വർഗ്ഗലോകത്തെ കാക്കാൻ സമർത്ഥൻ. തന്റെ ഗുണങ്ങളെ സ്വന്തം വായാൽ ഒരിക്കലും പുകഴ്ത്തുന്നില്ല; മറ്റുള്ളവരെ ആദരിക്കുന്നു; അതിസൂക്ഷ്മമായ കാര്യവും സ്ഥൂലമായതുപോലെ വേഗം ഗ്രഹിക്കുന്നു; എല്ലാവർക്കും പ്രിയമായ വാക്കുകൾ പറയുന്നു. സുഹൃത്തുക്കൾക്കായി നാനാവിധ അന്നപാനങ്ങളുടെ സമൃദ്ധി പകരുന്നു; സദാ സത്യം പറയുന്നു. സർവത്ര ആദരിക്കപ്പെടുന്നു; നല്ല വക്താവും മനോഹരരൂപവാനും ആയിട്ടും അഹങ്കാരശൂന്യൻ. തന്റെ പ്രിയഭക്തരോടു ഹൃദയം കരുണകൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. കാന്തിമാൻ, പ്രിയൻ, പ്രതിജ്ഞാപാലകൻ, യുദ്ധത്തിൽ അചഞ്ചലൻ. അവന്റെ സദ്ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ച് മറ്റുള്ളവർ സ്പൃഹിക്കുന്നു; ആ ഗുണങ്ങളാൽ തന്നെ അവൻ മഹേന്ദ്രനും വരുണനും പോലെ മാന്യനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അത്തരം വീരവരൻ അർജുനനെ നീ അറിയുന്നു. സ്വർഗ്ഗാഗമനഫലം അവന് നിശ്ചയമായും ലഭിക്കണം. അതുകൊണ്ട് ദേവരാജന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഇന്ന് അർജുനന്റെ പാദസന്നിധിയിലേക്കു പോകുക. കല്യാണീ! കുന്തീപുത്രൻ ധനഞ്ജയൻ നിന്നിൽ പ്രസന്നനാകുവാൻ ശ്രമിക്ക.” ചിത്രസേനൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഉർവശിയുടെ അധരങ്ങളിൽ പുഞ്ചിരി വിരിഞ്ഞു. ആ ആജ്ഞയെ അവൾ തനിക്കുള്ള മഹാസമ്മാനമായി കരുതി. അനിന്ദ്യസുന്ദരി ഉർവശി ആനന്ദത്തോടെ ചിത്രസേനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage presents an ethical ideal of kingship and heroism: true greatness combines valor with self-restraint, learning, humility, truthfulness, compassion, and fidelity to vows. Fame is shown as legitimate when grounded in disciplined virtue rather than self-praise.
Citrasena, speaking within Vaiśampāyana’s narration, extols Arjuna’s qualities and instructs the apsaras Urvaśī—by Indra’s command—to approach Arjuna respectfully in heaven. Urvaśī smiles, feels honored, and prepares to respond.