Adhyaya 37
Vyāsa’s Counsel to Yudhiṣṭhira: Pratismṛti-vidyā, Arjuna’s Aśtra-Quest, and the Move to Kāmyaka
Upa-parva: Kāmyaka-vana-gamana (Transition from Dvaitavana to Kāmyaka on the Sarasvatī)
After hearing Bhīma’s words, Yudhiṣṭhira exhales and reflects, then answers without digression. He affirms Bhīma’s intent but cautions against actions begun from sheer rashness, asserting that success comes through good counsel, valor guided by planning, and careful execution—where even daiva becomes ‘right-turning’ (supportive). He then enumerates the formidable Kaurava-aligned leadership and allies—Bhīṣma, Droṇa, Kṛpa, Karṇa, Aśvatthāman, and others—describing them as trained, resolute, and sustained by Duryodhana’s honors and resources; he concludes that Duryodhana cannot be struck down by Bhīma alone without first overcoming these protectors. Yudhiṣṭhira admits persistent anxiety, especially regarding Karṇa’s prowess. Bhīma becomes silent and unsettled. At this juncture Vyāsa arrives, is received, and addresses Yudhiṣṭhira, stating he knows the king’s inner fear and will remove it by a method consistent with established order. Privately, Vyāsa declares that an auspicious time has come: Arjuna will subdue enemies by acquiring divine weapons. He transmits a named instruction—Pratismṛti-vidyā—likened to a tangible siddhi, and directs that Arjuna approach Indra, Rudra, Varuṇa, Kubera, and Dharma, being capable of seeing the gods through tapas and heroic energy. Vyāsa further advises relocating from the current forest to avoid the negative effects of long residence: disturbance to ascetics and depletion of resources, especially as many learned brāhmaṇas accompany them. After imparting superior yogic instruction, Vyāsa departs. Yudhiṣṭhira practices the teaching, then, heartened, leaves Dvaitavana for Kāmyaka forest on the Sarasvatī. Brāhmaṇas skilled in recitation and phonetics follow; the Pāṇḍavas settle with attendants, maintain study and martial discipline, engage in regulated hunting with clean arrows, and perform offerings to ancestors, deities, and brāhmaṇas according to rule.
Chapter Arc: वनवास के बीच धर्मराज युधिष्ठिर एकांत में अर्जुन को सान्त्वना-भरे, स्मित-वचन कहते हैं—अब केवल शोक नहीं, उपाय चाहिए; देवताओं से दिव्य सहायता लाने का समय आ गया है। → युधिष्ठिर धृतराष्ट्र-पुत्र दुर्योधन की नीति का स्मरण कराते हैं—जो-जो उसके द्वारा समय-समय पर पूजित हुए हैं, वे उसकी शक्ति घटने नहीं देंगे; अतः पाण्डवों को भी उच्चतर बल-संचय करना होगा। अर्जुन के भीतर सभा-अपमान की ज्वाला और प्रतिशोध का संकल्प उठता है, पर उसे धर्म-सीमा में बाँधना भी आवश्यक है। → धर्मराज की आज्ञा से महाबाहु अर्जुन शरासन धारण कर, ऊपर दृष्टि कर, निःश्वास छोड़ते हुए इन्द्र-दर्शन और दिव्यास्त्र-प्राप्ति के हेतु इन्द्रकील पर्वत की ओर प्रस्थान करता है—भाइयों को वन में छोड़कर, वैर का प्रतियातन करने का कठिन व्रत लेकर। → अर्जुन का लक्ष्य स्पष्ट होता है: व्यक्तिगत क्रोध नहीं, भविष्य के धर्मयुद्ध में अधर्म-बल के प्रतिकार हेतु देव-समर्थन। इन्द्र (और देव-समूह) की ओर से संकेत मिलता है कि बड़े भाई का आदर और आज्ञापालन ही उसकी रक्षा-कवच है; शान्ति और विजय के साधन धर्म-मार्ग से ही आएँगे। → इन्द्रकील पर अर्जुन की तपस्या और इन्द्र-समागम से कौन-कौन से दिव्यास्त्र और वरदान प्राप्त होंगे—यह आगे के अध्यायों में उद्घाटित होता है।
Shlokas
Verse 1
#:2:8 #:23:.7 () मिट अ८ सप्तत्रिशो5्ध्याय: अर्जुनका सब भाई आदिसे मिलकर इन्द्रकील पर्वतपर जाना एवं इन्द्रका दर्शन करना वैशम्पायन उवाच कस्यचित् त्वथ कालस्य धर्मराजो युधिष्ठिर: । संस्मृत्य मुनिसंदेशमिदं वचनमब्रवीत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരശ്രേഷ്ഠനായ ജനമേജയാ! കുറെ കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ മുനിയുടെ സന്ദേശം ഓർത്ത് ഈ വചനം പറഞ്ഞു.
Verse 2
विविक्ते विदितप्रज्ञमर्जुनं पुरुषर्षभ । सान्त्वपूर्व स्मितं कृत्वा पाणिना परिसंस्पृशन्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരശ്രേഷ്ഠനായ ജനമേജയാ! ഏകാന്തത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന പ്രജ്ഞാവാനായ അർജുനനെ (യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ) സമീപിച്ചു; ആശ്വസിപ്പിക്കുന്ന മന്ദസ്മിതത്തോടെ കൈകൊണ്ട് അവനെ സ്പർശിച്ചു.
Verse 3
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा वनवासमरिंदम: । धनंजयं धर्मराजो रहसीदमुवाच ह
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുദമനായ ധർമ്മരാജൻ വനവാസത്തെ കുറിച്ച് ക്ഷണനേരം ധ്യാനിച്ച ശേഷം ധനഞ്ജയനോട് (അർജുനനോട്) ഏകാന്തത്തിൽ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 4
युधिछिर उवाच भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे द्रोणपुत्रे च भारत । धरनुर्वेदश्चतुष्पाद एतेष्वद्य प्रतिष्ठित:
യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ഇന്ന് ഭീഷ്മൻ, ദ്രോണൻ, കൃപൻ, കർണ്ണൻ, ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമ—ഇവരിൽ നാലു പാദങ്ങളോടുകൂടിയ സമ്പൂർണ്ണ ധനുർവേദം പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നു.
Verse 5
दैवं बाह्यें मानुषं च सयत्नं सचिकित्सितम् । सर्वस्त्राणां प्रयोगं च अभिजानन्ति कृत्स्नश:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ദൈവം, ബാഹ്യം, മാനുഷം എന്നു കരുതപ്പെടുന്ന മൂന്നു തരത്തിലുള്ള ശക്തിയുള്ള എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളുടെയും പ്രയോഗം അവർ പൂർണ്ണമായി അറിയുന്നു. ആ ആയുധങ്ങളെ ഗ്രഹിച്ച് ധരിക്കുവാൻ വേണ്ട ശാസ്ത്രീയമായ പരിശ്രമം മാത്രമല്ല, ശത്രുക്കൾ പ്രയോഗിച്ച അസ്ത്രങ്ങളുടെ ‘ചികിത്സ’—അഥവാ അവയെ നിഷ്ഫലമാക്കുന്ന പ്രതിവിധികളും—അവർ നന്നായി അറിയുന്നു.
Verse 6
ते सर्वे धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण परिसान्त्विता: । संविभक्ताश्न तुष्टाश्न गुरुवत् तेषु वर्तते
ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രനായ ദുര്യോധനൻ അവരെല്ലാവരെയും ആശ്വസിപ്പിച്ച് സാന്ത്വനപ്പെടുത്തി നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ഭോഗസാമഗ്രികൾ പങ്കുവെച്ച് അവരെ തൃപ്തരാക്കി; അതുപോലെ അവരുടെോടു ഗുരുജനോചിതമായ ആദരത്തോടെ പെരുമാറുന്നു.
Verse 7
सर्वयोधेषु चैवास्य सदा प्रीतिरनुत्तमा । आचार्या मानितास्तुष्टा: शान्तिं व्यवहरन्त्युत
സകല യോദ്ധാക്കളോടും അവന് സദാ അനുത്തമമായ പ്രീതിയുണ്ട്. അവൻ ആദരിച്ച് തൃപ്തരാക്കിയ ആചാര്യന്മാരും അവന്റെ ഹിതത്തിനായി നിരന്തരം ശാന്തിയും ക്ഷേമവും ഉറപ്പാക്കാൻ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
Verse 8
शक्ति न हापयिष्यन्ति ते काले प्रतिपूजिता: । अद्य चेयं मही कृत्स्ना दुर्योधनवशानुगा
സമയോചിതമായി അവൻ ആദരിച്ചവരൊരിക്കലും അവന്റെ ശക്തി ക്ഷയിക്കുവാൻ അനുവദിക്കുകയില്ല. ഇന്നിതാ ഈ സമസ്ത ഭൂമിയും ദുര്യോധനന്റെ അധീനതയിൽ വന്നിരിക്കുന്നു.
Verse 9
सग्रामनगरा पार्थ ससागरवनाकरा | भवानेव प्रियो5स्माकं त्वयि भार: समाहित:
ഹേ പാർഥാ! ഗ്രാമങ്ങളും നഗരങ്ങളും, സമുദ്രങ്ങളും വനങ്ങളും ഖനികളും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഈ സമസ്ത ഭൂമിയും ഇന്ന് ദുര്യോധനന്റെ അധീനതയിലാണ്. നീയേ ഞങ്ങൾക്കേറ്റവും പ്രിയൻ; ഞങ്ങളുടെ മോചനത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭാരവും നിനക്കുമേൽ തന്നെയാണ് ഏല്പിച്ചിരിക്കുന്നത്.
Verse 10
अत्र कृत्य॑ प्रपश्यामि प्राप्तकालमरिंदम । कृष्णद्वैपायनात् तात गृहीतोपनिषन्मया
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ശത്രുദമന, ഈ സമയത്തിന് യോജിച്ച കര്ത്തവ്യം ഞാൻ വ്യക്തമായി കാണുന്നു; കേൾക്കുക. താതാ! ശ്രീകൃഷ്ണദ്വൈപായന വ്യാസനിൽ നിന്ന് ഞാൻ ഉപനിഷദ്-സദൃശമായ ഒരു ഗുഹ്യാന്തരോപദേശം ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്.
Verse 11
तया प्रयुक्तया सम्यग् जगत् सर्व प्रकाशते । तेन त्वं ब्रह्मणा तात संयुक्त: सुसमाहित:
അത് വിധിപൂർവ്വം പ്രയോഗിച്ചാൽ സമസ്ത ലോകവും യഥാർത്ഥമായി പ്രകാശിക്കുന്നു. അതിനാൽ താതാ, ആ ബ്രഹ്മവിദ്യയാൽ യുക്തനായി, മനസ്സിനെ സുസമാഹിതമാക്കി, യഥാകാലം ദേവന്മാരുടെ പ്രസാദം നേടുക.
Verse 12
देवतानां यथाकाल प्रसादं प्रतिपालय । तपसा योजयात्मानमुग्रेण भरतर्षभ
യഥാകാലം ദേവന്മാരുടെ പ്രസാദം നിലനിർത്തി നേടുക. ഹേ ഭരതവൃഷഭാ, നിന്നെ ഉഗ്രമായ തപസ്സിൽ നിയോഗിക്കുക.
Verse 13
धनुष्मात् कवची खड्गी मुनि: साधुव्रते स्थित: । न कस्यचित् ददन्मार्ग गच्छ तातोत्तरां दिशम्
വില്ലും ധരിച്ച്, കവചം അണിഞ്ഞ്, ഖഡ്ഗം വഹിച്ച്, മുനിയെപ്പോലെ സാധുവ്രതത്തിൽ സ്ഥിരനായി ഇരിക്കുക. ആര്ക്കും ആക്രമണത്തിന് വഴിയൊരുക്കാതെ, താതാ, ഉത്തരദിശയിലേക്കു പോകുക.
Verse 14
इन्द्रे हास्त्राणि दिव्यानि समस्तानि धनंजय । व॒त्राद् भीतैर्बलं देवैस्तदा शक्रे समर्पितम्
ഹേ ധനഞ്ജയ, ഇന്ദ്രനിൽ എല്ലാ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളുടെയും സമ്പൂർണ്ണ ജ്ഞാനം ഉണ്ട്. വൃത്രനെ ഭയന്ന് വിറച്ച ദേവന്മാർ അന്ന് അവരുടെ മുഴുവൻ ബലവും ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ)ക്ക് സമർപ്പിച്ചു.
Verse 15
तान्येकस्थानि सर्वाणि ततत्त्वं प्रतिपत्स्यसे । शक्रमेव प्रपद्यस्व स ते<स्त्राणि प्रदास्यति
ആ (ദിവ്യാസ്ത്ര)ങ്ങളൊക്കെയും ഒരിടത്തുതന്നെ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; അവയുടെ യഥാർത്ഥ തത്ത്വം നീ പൂർണ്ണമായി ഗ്രഹിക്കും. അതിനാൽ ശക്രനിൽ (ഇന്ദ്രനിൽ) മാത്രം ശരണം പ്രാപിക്ക; അവൻ നിനക്ക് ആ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ നൽകും.
Verse 16
वैशम्पायन उवाच एवमुकक््त्वा धर्मराजस्तमध्यापयत प्रभु:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ശക്തിമാനായ ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ, ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ച് മനസ്സ്-വാക്ക്-ശരീരം നിയന്ത്രിച്ചിരുന്ന അർജുനനോട് വിധിപൂർവ്വം മുൻപറഞ്ഞ പ്രതിസ്മൃതി-വിദ്യ ഉപദേശിച്ചു.
Verse 17
दीक्षितं विधिनानेन धृतवाक्कायमानसम् | अनुजज्ञे तदा वीरं भ्राता भ्रातरमग्रज:
ഇങ്ങനെ വിധിപൂർവ്വം ദീക്ഷിതനായി വാക്ക്-ശരീരം-മനം നിയന്ത്രിച്ചിരുന്ന ആ വീരനോട് അപ്പോൾ അഗ്രജ സഹോദരൻ യാത്രാനുമതി നൽകി.
Verse 18
निदेशाद् धर्मराजस्य द्रष्टकाम: पुरंदरम् | धनुर्गाण्डीवमादाय तथाक्षय्ये महेषुधी
ധർമ്മരാജന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം പുരന്ദരനെ (ഇന്ദ്രനെ) ദർശിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ധനഞ്ജയൻ ഗാണ്ഡീവ ധനുസ്സെടുത്തു; ആ രണ്ടു മഹത്തായ അക്ഷയ തൂണീരങ്ങളും കൂടെ എടുത്തു.
Verse 19
कवची सतलत्राणो बद्धगोधाड्गुलित्रवान् | ह॒त्वानिनें ब्राह्मणान्निष्कै: स्वस्ति वाच्य महाभुज:
കവചം ധരിച്ച്, പാദരക്ഷ (തലത്രാണം) അണിഞ്ഞ്, ഗോധാ-ചർമ്മത്തിൽ നിന്നുള്ള അങ്കുലിത്രം കെട്ടിയ മഹാബാഹു അഗ്നിയിൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിച്ചു; നിഷ്കങ്ങൾ (സ്വർണ്ണമുദ്രകൾ) ദാനം നൽകി ബ്രാഹ്മണന്മാരാൽ സ്വസ്തിവാചനം ചെയ്യിച്ചു.
Verse 20
प्रातिष्ठत महाबाहु: प्रगूहीतशरासन: । वधाय धाररराष्ट्राणां नि:श्वस्योर्ध्वमुदीक्ष्य च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— മഹാബാഹു അർജുനൻ ധനുസ്സും അമ്പുകളും കൈക്കൊണ്ട് പുറപ്പെട്ടു. മേലോട്ടു നോക്കി ദീർഘനിശ്വാസം എടുത്ത്, ധർമ്മരാജന്റെ ആജ്ഞ പാലിച്ചുകൊണ്ടും ഇന്ദ്രദർശനാഭിലാഷം മനസ്സിൽ വച്ചുകൊണ്ടും, ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരുടെ നാശനിശ്ചയത്തോടെ അവൻ യാത്രയായി.
Verse 21
कुन्तीनन्दन अर्जुनको वहाँ धनुष लिये जाते देख सिद्धों, ब्राह्मणों तथा अदृश्य भूतोंने कहा--
അവിടെ കുന്തീനന്ദനനായ അർജുനൻ ധനുസ്സ് കൈയിൽ പിടിച്ച് പോകുന്നതു കണ്ടു സിദ്ധന്മാരും ബ്രാഹ്മണന്മാരും അദൃശ്യഭൂതങ്ങളും അവനോടു പറഞ്ഞു—
Verse 22
क्षिप्रमाप्तुहि कौन्न्तेय मनसा यद् यदिच्छसि । अब्रुवन् ब्राह्मणा: पार्थमिति कृत्वा जयाशिष:
ബ്രാഹ്മണർ പാർത്ഥനോടു പറഞ്ഞു— “ഹേ കൗന്തേയാ, മനസ്സിൽ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം നീ शीഘ്രം പ്രാപിക്കട്ടെ.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവർ വിജയാശീർവാദം നൽകി.
Verse 23
त॑ तथा प्रस्थितं वीरं शालस्कन्धोरुमर्जुनम्
അവർ ആ വീരനായ അർജുനനെ ഇങ്ങനെ പുറപ്പെടുന്നതായി കണ്ടു— ശാലവൃക്ഷത്തിന്റെ ദൃഢമായ തണ്ടുപോലെ തുടകളുള്ളവൻ— ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ തന്റെ കര്ത്തവ്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങുകയായിരുന്നു.
Verse 24
कृष्णोवाच यत् ते कुन्ती महाबाहो जातस्यैच्छद् धनंजय
കൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ മഹാബാഹു ധനഞ്ജയാ, നീ ജനിച്ചപ്പോൾ കുന്തി നിനക്കായി ആഗ്രഹിച്ചതെന്തോ…”
Verse 25
मास्माकं क्षत्रियकुले जन्म कश्चिदवाप्रुयात्
ഞങ്ങളുടെ ക്ഷത്രിയകുലത്തിൽ ഇനി ആരും ജനിക്കരുതേ.
Verse 26
इदं मे परमं दु:ःखं य: स पाप: सुयोधन:
ഇതുതന്നെ എന്റെ പരമദുഃഖം—ആ പാപിയായ സുയോധനൻ അങ്ങനെ ആയിത്തീർന്നത്.
Verse 27
तस्माद् दुःखादिदं दुःखं गरीय इति मे मति:
അതുകൊണ്ട് ആ ദുഃഖത്തേക്കാൾ ഈ ദുഃഖം തന്നെയാണ് എനിക്ക് കൂടുതൽ ഭാരമായെന്ന് തോന്നുന്നു.
Verse 28
नूनं ते भ्रातर: सर्वे त्वत्कथाभि: प्रजागरे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—വീരശ്രേഷ്ഠാ! നീ പോയശേഷം നിന്റെ എല്ലാ സഹോദരന്മാരും ജാഗരസമയങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും നിന്റെ പരാക്രമകഥകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് മനസ്സിനെ ധൈര്യപ്പെടുത്തി ആശ്വസിപ്പിക്കും. ഹേ പാർഥാ! നീ ദീർഘകാലം പ്രവാസത്തിലേക്ക് പോയാൽ ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയം ഭോഗങ്ങളിലും ധനത്തിലും ആസ്വദിക്കുകയില്ല; ജീവിതത്തിനുതന്നെ രസം ശേഷിക്കുകയില്ല. നിന്നില്ലാതെ ഇവയൊന്നിലും ഞങ്ങൾക്ക് തൃപ്തി ഉണ്ടാകില്ല. പാർഥാ! ഞങ്ങളുടെ സുഖദുഃഖം, ജീവമരണം, രാജ്യൈശ്വര്യം—എല്ലാം നിനക്കുമേൽ തന്നെയാണ് ആശ്രിതം. ഭരതകുലതിലകമേ, കുന്തീപുത്രാ! ഞാൻ നിന്നെ വിടവാങ്ങിച്ചു—പോയി കല്യാണം പ്രാപിക്ക.
Verse 29
रंस्यन्ते वीर कर्माणि कथयन्तः पुन: पुनः । नैव नः पार्थ भोगेषु न धने नोत जीविते
അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും നിന്റെ വീരകൃത്യങ്ങൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ അല്പം ആശ്വാസം കണ്ടെത്തും. ഹേ പാർഥാ! നീ ദീർഘകാലം അകലെ പോയാൽ ഞങ്ങളുടെ മനസ്സ് ഭോഗങ്ങളിലും ധനത്തിലും മാത്രമല്ല, ജീവിതത്തിലുപോലും ആനന്ദിക്കുകയില്ല.
Verse 30
तुष्टिबबुद्धिर्भवित्री वा त्वयि दीर्घप्रवासिनि । त्वयि नः पार्थ सर्वेषां सुखदु:खे समाहिते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ പാർഥാ! നീ ദീർഘകാലം പ്രവാസത്തിലേക്കു പോയാൽ, ഞങ്ങളുടെ തൃപ്തിയും മനസ്സിന്റെ സ്ഥിരതയും നിനക്കിലാണ് നിലകൊള്ളുക. ഞങ്ങളുടെയെല്ലാം സുഖദുഃഖങ്ങൾ നിനക്കിൽ തന്നെയാണ് സംഹിതമായിരിക്കുന്നത്—അവ നിനക്കു മേലാണ് ആശ്രിതം. നിന്നില്ലാതെ ഭോഗങ്ങളിലും ധനത്തിലും യഥാർത്ഥ സംതൃപ്തി ഉണ്ടാകില്ല; ജീവിതവും രസഹീനമാകും. നീയേ ഞങ്ങളുടെ ക്ഷേമത്തിന്റെ ആധാരം.
Verse 31
जीवितं मरणं चैव राज्यमैश्वर्यमेव च । आपूृष्टो मेडसि कौन्तेय स्वस्ति प्राप्तुहि भारत
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ജീവിതവും മരണവും, അതുപോലെ രാജ്യവും ഐശ്വര്യവും—ഇവയെല്ലാം നിനക്കിലാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. ഹേ കൗന്തേയാ! നിന്നോട് വിടപറഞ്ഞ്, ഹേ ഭാരതകുലത്തിലെ വീരശ്രേഷ്ഠാ! നീ ക്ഷേമം പ്രാപിക്കട്ടെ.
Verse 32
बलवदभिवविरुद्ध न कार्यमेतत् त्वयानघ । प्रयाह्म॒ुविध्नेनेवाशु विजयाय महाबल । नमो धात्रे विधात्रे च स्वस्ति गच्छ हुनामयम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ നിർമലനേ! ബലവാന്മാരോടു വിരോധം ചെയ്യുന്നതെന്ന ഈ പ്രവൃത്തി നിനക്കു യോജിച്ചതല്ല. ഹേ മഹാബലനേ! വിഘ്നരഹിതനായി വിജയാർത്ഥം വേഗം പുറപ്പെടുക. ധാത്രനും വിധാത്രനും നമസ്കാരം. നീ ക്ഷേമത്തോടെ, നിരാമയനായി പോകുക.
Verse 33
ह्वी: श्री: कीर्तिद्युति: पुष्टिरमा लक्ष्मी: सरस्वती | इमा वै तव पान्थस्य पालयन्तु धनंजय
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ധനഞ്ജയാ! ഹ്രീ, ശ്രീ, കീർത്തി, ദ്യുതി, പുഷ്ടി, ഉമാ, ലക്ഷ്മി, സരസ്വതി—ഈ ദേവിമാർ പഥയാത്രയിൽ നിന്നെ കാക്കട്ടെ.
Verse 34
ज्येष्ठापचायी ज्येष्ठस्य भ्रातुर्वचनकारक: । प्रपद्ये5हं वसून् रुद्रानादित्यान्ू समरुद्गणान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— നീ ജ്യേഷ്ഠ സഹോദരനെ ആദരിക്കുന്നവനും അവന്റെ വാക്ക് നടപ്പാക്കുന്നവനും ആകുന്നു. ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! നിന്റെ ശാന്തിക്കും ഹിതത്തിനുമായി ഞാൻ വസുക്കളെയും രുദ്രന്മാരെയും ആദിത്യന്മാരെയും മരുദ്ഗണങ്ങളെയും വിശ്വേദേവന്മാരെയും സാധ്യദേവന്മാരെയും ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. ഭൂമിയിലെയും അന്തരീക്ഷത്തിലെയും ദിവ്യലോകങ്ങളിലെയും ഭूत-പ്രാണികളും മറ്റു വഴിതടസ്സക്കാരും—അവരിൽ നിന്നെല്ലാം നിനക്ക് മംഗലം ഉണ്ടാകട്ടെ; നിന്റെ പഥത്തിൽ ഒരു വിഘ്നവും വരാതിരിക്കട്ടെ.
Verse 35
विश्वेदेवांस्तथा साध्याञ्छान्त्यर्थ भरतर्षभ । स्वस्ति ते<स्त्वान्तरिक्षेभ्य: पार्थिवेभ्यश्वु भारत
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ശാന്തിക്കായി ഞാൻ വിശ്വേദേവന്മാരെയും സാധ്യന്മാരെയും ആഹ്വാനിക്കുന്നു. ഹേ ഭാരതാ! അന്തരീക്ഷസ്ഥരിൽ നിന്നുമും ഭൂസ്ഥരിൽ നിന്നുമും നിനക്കു സ്വസ്തി ഉണ്ടാകട്ടെ.
Verse 36
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अजुनाभियगमनपर्वमें काम्यकवनगमनविषयक छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് യശസ്വിനിയായ കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി) മൗനമായി. രാജാവേ! ഇത്തരമൊരു മംഗളാശംസ ഉച്ചരിച്ച് പ്രസിദ്ധയായ ദ്രൗപദി വാക്ക് നിർത്തി.
Verse 37
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भ्रातृन् धौम्यं च पाण्डव: । प्रातिष्ठत महाबाहु: प्रगृह्म रुचिरं धनु:,तदनन्तर पाण्डुनन्दन महाबाहु अर्जुनने अपना सुन्दर धनुष हाथमें लेकर सभी भाइयों और धौम्य मुनिको दाहिने करके वहाँसे प्रस्थान किया इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि इन्द्रदर्शने सप्तत्रिंशो5ध्याय: ।।
അതിനുശേഷം മഹാബാഹുവായ പാണ്ഡവൻ അർജുനൻ സഹോദരന്മാരെയും ധൗമ്യ മുനിയെയും പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് വന്ദിച്ചു. പിന്നെ മനോഹരമായ തന്റെ ധനുസ്സെടുത്തു അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 38
तस्य मार्गादपाक्रामन् सर्व भूतानि गच्छत: । युक्तस्यैन्द्रेण योगेन पराक्रान्तस्य शुष्मिण:
ആ മഹാപരാക്രമിയും തേജസ്വിയും ആയ അർജുനൻ യാത്രചെയ്യുമ്പോൾ അവന്റെ വഴിയിൽ നിന്നു സർവ്വഭൂതങ്ങളും മാറിനിന്നു; കാരണം ഇന്ദ്രനോടു സംയോഗിപ്പിക്കുന്ന ഐന്ദ്രയോഗത്തിൽ അവൻ യുക്തനായിരുന്നു.
Verse 39
सो5गच्छत् पर्वतांस्तात तपोधननिषेवितान् । दिव्यं हैमवतं पुण्यं देवजुष्टं परंतप:
അപ്പോൾ പരന്തപനായ അർജുനൻ തപോധന മഹാത്മാക്കൾ സഞ്ചരിക്കുന്ന പർവ്വതമാർഗങ്ങളിലൂടെ നീങ്ങി, ദിവ്യവും പുണ്യവും ദേവന്മാർ വസിക്കുന്നതുമായ ഹൈമവതം—ഹിമാലയത്തെ എത്തിച്ചേർന്നു.
Verse 40
अगच्छत् पर्वतं पुण्यमेकाह्रैव महामना: । मनोजवगतिर््भूत्वा योगयुक्तो यथानिल:
മഹാമനസ്സനായ അർജുനൻ യോഗശിക്ഷയാൽ മനസ്സിനൊത്ത വേഗം കൈവരിച്ചു; അതുകൊണ്ട് കാറ്റുപോലെ ഒരേ ദിവസത്തിൽ ആ പുണ്യപർവതത്തിലെത്തി.
Verse 41
हिमवन्तमतिक्रम्प गन्धमादनमेव च । अत्यक्रामत् स दुर्गाणि दिवारात्रमतन्द्रित:,हिमालय और गन्धमादन पर्वतको लाँघकर उन्होंने आलस्यरहित हो दिन-रात चलते हुए और भी बहुत-से दुर्गम स्थानोंको पार किया
ഹിമവാനും ഗന്ധമാദനപർവതവും കടന്ന്, അലസതയില്ലാതെ പകലും രാത്രിയും നടന്ന്, അവൻ അനവധി ദുർഘട പ്രദേശങ്ങളും പിന്നിട്ടു.
Verse 42
इन्द्रकीलं समासाद्य ततो5तिष्ठद् धनंजय: । अन्तरिक्षेडतिशुश्राव तिछेति स वचस्तदा
ഇന്ദ്രകീല പർവതത്തിലെത്തിയ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) അവിടെ നിൽക്കുകയായി. അപ്പോൾ ആകാശത്തിൽ ഉച്ചത്തിൽ മുഴങ്ങുന്ന ഒരു വാക്ക് കേട്ടു—“തിഷ്ഠ” (ഇവിടെ തന്നെ നിൽക്കുക). ആ ആജ്ഞ അനുസരിച്ച് അവൻ അവിടെ തന്നെ നിലകൊണ്ടു.
Verse 43
तच्छुत्वा सर्वतो दृष्टि चारयामास पाण्डव: | अथापश्यत् सव्यसाची वृक्षमूले तपस्विनम्
ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് പാണ്ഡവനായ അർജുനൻ എല്ലാടവും ദൃഷ്ടി ചുറ്റിച്ചു. അപ്പോൾ സവ്യസാചി വൃക്ഷത്തിന്റെ അടിവേരിൽ ഇരിക്കുന്ന ഒരു തപസ്വിയെ കണ്ടു.
Verse 44
ब्राह्यया श्रिया दीप्यमानं पिड़लं जटिलं कृशम् | सोडब्रवीदर्जुनं तत्र स्थितं दृष्टत्वा महातपा:
അവൻ ബ്രാഹ്മതേജസ്സാൽ ദീപ്തനായി, പിംഗളവർണ്ണകാന്തിയോടെ, ജടാധാരിയായി, അത്യന്തം ക്ഷീണദേഹനായി നിലകൊണ്ടിരുന്നു. ആ മഹാതപസ്വി അവിടെ നിൽക്കുന്ന അർജുനനെ കണ്ടു അവനോട് ചോദിച്ചു.
Verse 45
कस्त्वं तातेह सम्प्राप्तो धनुष्मान् कवची शरी । निबद्धासितलत्राण: क्षत्रधर्ममनुव्रत:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— വത്സാ! നീ ആരാണ്? ഇവിടെ വില്ലും അമ്പും ധരിച്ചു, കവചം അണിഞ്ഞ്, വാൾയും രക്ഷാസാധനങ്ങളും കെട്ടി, ക്ഷത്രധർമ്മം അനുസരിക്കുന്നവനായി വന്നിരിക്കുന്നത്. ഇവിടെ ആയുധങ്ങൾക്ക് ആവശ്യമില്ല. ഇത് ക്രോധവും ഹർഷവും കീഴടക്കി തപസ്സിൽ നിരതരായ ശാന്ത ബ്രാഹ്മണ തപസ്വികളുടെ ആലയം ആകുന്നു.
Verse 46
नेह शस्त्रेण कर्तव्यं शान्तानामेष आलय: । विनीतक्रोधहर्षाणां ब्राह्मणानां तपस्विनाम्
ഇവിടെ ആയുധങ്ങളാൽ ചെയ്യേണ്ടതൊന്നുമില്ല. ഇത് ശാന്തരുടെ ആലയം—ക്രോധവും ഹർഷവും ശമിപ്പിച്ച് വശപ്പെടുത്തിയ ബ്രാഹ്മണ തപസ്വികളുടെ വാസസ്ഥലം.
Verse 47
नेहास्ति धनुषा कार्य न संग्रामो5त्र कहिचित् । निक्षिपैतद् धनुस्तात प्राप्तोडसि परमां गतिम्
ഇവിടെ വില്ലിന് കാര്യമില്ല; ഇവിടെ ഒരിക്കലും യുദ്ധം നടക്കുകയുമില്ല. അതിനാൽ വത്സാ, ഈ വില്ല് താഴെ വെക്കുക; നീ പരമഗതി പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 48
ओजसा तेजसा वीर यथा नान्य: पुमान् क्वचित् | तथा हसन्निवाभीद्ष्णं ब्राह्मुणो<र्जुनमब्रवीत् । न चैनं चालयामास धैर्यात् सुधृतनिश्चयम्
വീരാ! ഓജസ്സിലും തേജസ്സിലും നിനക്കു തുല്യൻ മറ്റൊരാളുമില്ല. ഇങ്ങനെ ആ ബ്രാഹ്മണൻ ഭയമില്ലാതെ, പുഞ്ചിരിയോടെയെന്നപോലെ, അർജുനനോട് പറഞ്ഞു. എന്നാൽ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ നിലകൊണ്ട അർജുനനെ അവന്റെ ധൈര്യത്തിൽ നിന്ന് അവൻ അല്പവും കുലുക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 49
“वीर! ओज और तेजमें तुम्हारे-जैसा दूसरा कोई पुरुष नहीं है!” इस प्रकार उन ब्रह्मर्षिने हँसते हुए-से बार-बार अर्जुनसे धनुषको त्याग देनेकी बात कही। परंतु अर्जुन धनुष न त्यागनेका दृढ़ निश्चय कर चुके थे; अतः ब्रह्मर्षि उन्हें धैर्यसे विचलित नहीं कर सके ।।
അപ്പോൾ ആ ദ്വിജൻ സന്തോഷത്തോടെ, പുഞ്ചിരിയോടെയെന്നപോലെ, പറഞ്ഞു—“അരിസൂദനാ! നിനക്കു മംഗളം. ഒരു വരം ചോദിക്ക; ഞാൻ ശക്രൻ—ഇന്ദ്രൻ തന്നെയാണ്.”
Verse 50
एवमुक्त: सहस्राक्षं प्रत्युवाच धनंजय: । प्राउजलि: प्रणतो भूत्वा शूर: कुरुकुलोद्वह:,यह सुनकर कुरुकुलरत्न शूरवीर अर्जुनने सहस्र नेत्रधारी इन्द्रसे हाथ जोड़कर प्रणामपूर्वक कहा--
ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തപ്പോൾ കുരുകുലത്തിന്റെ അഭിമാനമായ വീരൻ ധനഞ്ജയൻ അർജുനൻ സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രനോട് കൈകൂപ്പി നമസ്കരിച്ചു വിനയത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 51
ईप्सितो होष वै कामो वरं चैनं॑ प्रयच्छ मे । त्वत्तोड्द्य भगवन्तस्त्रं कृत्स्नमिच्छामि वेदितुम्
“ഭഗവൻ! ഇതുതന്നെയാണ് എന്റെ അഭീഷ്ടവരം—ഇതേ എനിക്ക് ദയചെയ്തു തരണമേ. ഇന്ന് ഞാൻ അങ്ങയിൽ നിന്ന് സമസ്ത അസ്ത്രവിദ്യയും പൂർണ്ണമായി അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”
Verse 52
प्रत्युवाच महेन्द्रस्तं प्रीतात्मा प्रहसन्निव । इह प्राप्तस्य कि कार्यमस्त्रैस्तव धनंजय,तब महेन्द्रने प्रसन्नचित्त हो हँसते हुए-से कहा--“धनंजय! जब तुम यहाँतक आ पहुँचे, तब तुम्हें अस्त्रोंको लेकर क्या करना है? अब इच्छानुसार उत्तम लोक माँग लो; क्योंकि तुम्हें उत्तम गति प्राप्त हुई है।।
അപ്പോൾ പ്രീതചിത്തനായ മഹേന്ദ്രൻ പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു—“ധനഞ്ജയാ! നീ ഇവിടെവരെ എത്തിയിരിക്കെ നിനക്ക് അസ്ത്രങ്ങൾ എന്തിന്? ഇഷ്ടമെങ്കിൽ ഉത്തമലോകം ചോദിക്ക; നീ പരമഗതി പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.”
Verse 53
कामान् वृणीष्य लोकांस्त्व॑ प्राप्तोडसि परमां गतिम् । एवमुक्त: प्रत्युवाच सहस्राक्षं धनंजय:,तब महेन्द्रने प्रसन्नचित्त हो हँसते हुए-से कहा--“धनंजय! जब तुम यहाँतक आ पहुँचे, तब तुम्हें अस्त्रोंको लेकर क्या करना है? अब इच्छानुसार उत्तम लोक माँग लो; क्योंकि तुम्हें उत्तम गति प्राप्त हुई है।।
“നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ള ആഗ്രഹങ്ങളും ലോകങ്ങളും തിരഞ്ഞെടുക്കുക; നീ പരമഗതി പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു।” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ധനഞ്ജയൻ സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രനോട് പറഞ്ഞു—“ദേവേശ്വരാ! വനത്തിൽ സഹോദരന്മാരെ വിട്ടിട്ട്, ശത്രുക്കളുടെ വൈരം തീർക്കാതെ, ലാഭമോ കാമനയോ വശമാക്കി ഞാൻ ദേവത്വമോ സുഖമോ സർവ്വദേവൈശ്വര്യമോ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ സർവ്വലോകങ്ങളിലും എനിക്ക് ശാശ്വതമായ മഹാ അപകീർത്തി വരും।”
Verse 54
न लोभान्न पुन: कामान्न देवत्वं पुन: सुखम् । न च सर्वामरैश्वर्य कामये त्रिदशाधिप,तब महेन्द्रने प्रसन्नचित्त हो हँसते हुए-से कहा--“धनंजय! जब तुम यहाँतक आ पहुँचे, तब तुम्हें अस्त्रोंको लेकर क्या करना है? अब इच्छानुसार उत्तम लोक माँग लो; क्योंकि तुम्हें उत्तम गति प्राप्त हुई है।।
“ത്രിദശാധിപാ! ലാഭമോ കാമനയോ നിമിത്തമായി ഞാൻ ദേവത്വവും സ്വർഗ്ഗസുഖവും സർവ്വദേവൈശ്വര്യവും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.”
Verse 55
भ्रातृंस्तान् विपिने त्यक्त्वा वैरमप्रतियात्य च । अकीर्ति सर्वलोकेषु गच्छेयं शाश्वती: समा:,तब महेन्द्रने प्रसन्नचित्त हो हँसते हुए-से कहा--“धनंजय! जब तुम यहाँतक आ पहुँचे, तब तुम्हें अस्त्रोंको लेकर क्या करना है? अब इच्छानुसार उत्तम लोक माँग लो; क्योंकि तुम्हें उत्तम गति प्राप्त हुई है।।
ഞാൻ എന്റെ സഹോദരന്മാരെ വനത്തിൽ ഉപേക്ഷിച്ച്, നമ്മോടു ചെയ്ത വൈരത്തിന് പ്രതികാരം ചെയ്യാതെ, ലോഭമോ കാമനയോ വശമായി സ്വർഗ്ഗസുഖമോ ദേവൈശ്വര്യമോ ആഗ്രഹിച്ചാൽ, അനന്തകാലം സർവ്വലോകങ്ങളിലും എനിക്ക് അപകീർത്തി ലഭിക്കും.
Verse 56
एवमुक्त: प्रत्युवाच वृत्रहा पाण्डुनन्दनम् | सान्त्वयज्छलक्ष्णया वाचा सर्वलोकनमस्कृत:,अर्जुनके ऐसा कहनेपर विश्ववन्दित, वृत्र-विनाशक इन्द्रने मधुर वाणीमें अर्जुनको सान्त्वना देते हुए कहा--
അർജുനൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, സർവ്വലോകങ്ങളും വണങ്ങുന്ന വൃത്രഹന്തനായ ഇന്ദ്രൻ മൃദുവും സൂക്ഷ്മമായി തെരഞ്ഞെടുത്തതുമായ വാക്കുകളാൽ അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 57
यदा द्रक्ष्यसि भूतेशं तयक्षं शूलधरं शिवम् | तदा दातास्मि ते तात दिव्यान्यस्त्राणि सर्वश:
താതാ! ത്രിനേത്രനും ത്രിശൂലധാരിയും ആയ ഭൂതനാഥൻ ശിവനെ നീ ദർശിക്കുന്ന വേളയിൽ, ഞാൻ നിനക്ക് സർവ്വ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളും പൂർണ്ണമായി നൽകും.
Verse 58
क्रियतां दर्शने यत्नो देवस्य परमेष्ठिन: । दर्शनात् तस्य कौन्तेय संसिद्धः स्वर्गमेष्यसि
കൗന്തേയാ! പരമേശ്വരനായ ദേവന്റെ ദർശനം ലഭിക്കുവാൻ പരിശ്രമിക്ക. അവന്റെ ദർശനത്താൽ പൂർണ്ണസിദ്ധി പ്രാപിച്ച് നീ സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിക്കും.
Verse 59
इत्युक्त्वा फाल्गुनं शक्रो जगामादर्शन॑ पुनः । अर्जुनो5प्यथ तत्रैव तस्थौ योगसमन्वित:,अर्जुनसे ऐसा कहकर इन्द्र पुनः अदृश्य हो गये। तत्पश्चात् अर्जुन योगयुक्त हुए वहीं रहने लगे
ഫാൽഗുണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ശക്രനായ ഇന്ദ്രൻ വീണ്ടും ദൃശ്യമല്ലാതായി. തുടർന്ന് അർജുനനും അവിടെയേ യോഗശാസനയിൽ നിലകൊണ്ട് സ്ഥിരചിത്തനായി പാർത്തു.
Verse 153
दीक्षितोउद्यैव गच्छ त्वं द्रष्टूं देव पुरंदरम् वे सब दिव्यास्त्र एक ही स्थानमें हैं
ഇന്നുതന്നെ ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ച് ദേവപുരന്ദരനായ ഇന്ദ്രനെ ദർശിക്കാനായി പോകുക. എല്ലാ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളും ഒരേ സ്ഥലത്താണ്; അവയെ നീ അവിടെ നിന്നുതന്നെ പ്രാപിക്കും. അതിനാൽ ഇന്ദ്രനെയേ ശരണം പ്രാപിക്ക; അവൻ തന്നെയാണ് നിനക്കു എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളും നൽകുക.
Verse 226
संसाधयस्व कौन्तेय ध्रुवो5स्तु विजयस्तव । “कुन्तीकुमार! तुम अपने मनमें जो-जो इच्छा रखते हो
ഹേ കൗന്തേയാ! നിന്റെ അഭീഷ്ടം സാധിപ്പിക്ക; നിനക്കു വിജയം നിശ്ചയമായും ധ്രുവമായിരിക്കട്ടെ.
Verse 231
त॑ दृष्टवा तत्र कौन्तेयं प्रगृहीतशरासनम् | अब्रुवन ब्राह्मणा: सिद्धा भूतान्यन्तर्हितानि च
അവിടെ കൗന്തേയനെ ശരാസനം ഉയർത്തി, അമ്പുകളോടെ സജ്ജനായി കണ്ടപ്പോൾ സിദ്ധ ബ്രാഹ്മണർ സംസാരിച്ചു; മറഞ്ഞിരുന്ന—അദൃശ്യ സത്തകളും സാക്ഷികളെന്നപോലെ അവിടെ സാന്നിധ്യം പ്രകടമാക്കി.
Verse 236
मनांस्यादाय सर्वेषां कृष्णा वचनमत्रवीत् । शालवृक्षके समान कंधे और जाँघोंसे सुशोभित वीर अर्जुनको इस प्रकार सबके चित्तको चुराकर प्रस्थान करते देख द्रौपदी इस प्रकार बोली
എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയം കവർന്നതുപോലെ, ശാലവൃക്ഷസമമായ ഭുജങ്ങളും തുടകളും കൊണ്ടു ശോഭിച്ച വീര അർജുനൻ പുറപ്പെടുന്നതു കണ്ടു കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി) ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 243
तत् ते<स्तु सर्व कौन्तेय यथा च स्वयमिच्छसि । द्रौोपदीने कहा--कुन्तीकुमार महाबाहु धनंजय! आपके जन्म लेनेके समय आर्या कुन्तीने अपने मनमें आपके लिये जो-जो इच्छाएँ की थीं तथा आप स्वयं भी अपने हृदयमें जो-जो मनोरथ रखते हों
ഹേ കൗന്തേയാ! നീ സ്വയം ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ എല്ലാം നിനക്കു ലഭിക്കട്ടെ.
Verse 253
ब्राह्मणे भ्यो नमो नित्यं येषां भैक्ष्येण जीविका । हमलोगोंमेंसे कोई भी क्षत्रिय-कुलमें उत्पन्न न हो। उन ब्राह्मणोंको नमस्कार है, जिनका भिक्षासे ही निर्वाह हो जाता है
ഭിക്ഷയാൽ ജീവിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് നിത്യ നമസ്കാരം.
Verse 263
दृष्टवा मां गौरिति प्राह प्रहलन् राजसंसदि । नाथ! मुझे सबसे बढ़कर दुःख इस बातसे हुआ है कि उस पापी दुर्योधनने राजाओंसे भरी हुई सभामें मेरी ओर देखकर और मुझे “गाय” (अनेक पुरुषोंके उपभोगमें आनेवाली) कहकर मेरा उपहास किया
രാജസഭയിൽ എന്നെ കണ്ടപ്പോൾ അവൻ ചിരിച്ച്—“പശു!” എന്നു പറഞ്ഞു. ഹേ നാഥാ! എന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ദുഃഖം ഇതുതന്നെ—പാപിയായ ദുര്യോധനൻ രാജാക്കന്മാർ നിറഞ്ഞ സഭയിൽ എന്നെ നോക്കി “പശു” എന്നു വിളിച്ച് എന്നെ പരിഹസിച്ചു.
Verse 273
यत् तत् परिषदो मध्ये बह्नयुक्तमभाषत | उस दुःखसे भी बढ़कर महान् कष्ट मुझे इस बातसे हुआ कि उसने भरी सभामें मेरे प्रति बहुत-सी अनुचित बातें कहीं
ആ ദുഃഖത്തേക്കാളും വലിയ വേദന എനിക്കുണ്ടായത്—നിറഞ്ഞ സഭയുടെ നടുവിൽ അവൻ എന്നോടു ലക്ഷ്യമാക്കി അനേകം അനുപയോഗ്യവും കഠിനവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 356
दिव्येभ्यश्वैव भूतेभ्यो ये चान्ये परिपन्थिन: । आप बड़े भाईका आदर करनेवाले हैं
ദിവ്യഭൂതങ്ങളിൽ നിന്നും വഴിയിൽ തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കുന്ന മറ്റു സകല ജീവികളിൽ നിന്നും നിനക്കു രക്ഷ ഉണ്ടാകട്ടെ. നീ ജ്യേഷ്ഠഭ്രാതാവിനെ ആദരിക്കുകയും അവന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, നിന്റെ ശാന്തിക്കായി ഞാൻ വസുക്കൾ, രുദ്രന്മാർ, ആദിത്യന്മാർ, മരുത്ഗണങ്ങൾ, വിശ്വേദേവന്മാർ, സാധ്യദേവന്മാർ എന്നിവരുടെ ശരണം തേടുന്നു. ഭൗമ, അന്തരീക്ഷ, ദിവ്യ ശക്തികളിൽ നിന്നും, വഴിവിഘ്നം വരുത്തുന്ന മറ്റു സകല സത്തകളിൽ നിന്നും നിനക്കു മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether to act on immediate righteous anger through unilateral force or to restrain impulse and pursue a lawful, strategically adequate path that reduces risk to companions and acknowledges the opponent’s protective coalition.
Yudhiṣṭhira emphasizes that success is stabilized by counsel and careful execution, not mere audacity; Vyāsa adds that higher capability is legitimately obtained through tapas and properly transmitted knowledge, integrating ethical method with effective means.
No formal phalaśruti is stated; the meta-commentary is functional: Vyāsa’s named transmission (Pratismṛti-vidyā) is framed as a siddhi-like enabling method whose significance is verified by subsequent narrative outcomes (Arjuna’s acquisition of astras and the group’s orderly relocation).
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.