Adhyaya 270
अध्याय २७०: प्रहस्त-वधः, धूम्राक्ष-हननं, कुम्भकर्ण-प्रबोधनम् (Chapter 270: Slaying of Prahasta; Defeat of Dhūmrākṣa; Awakening of Kumbhakarṇa)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-narrated Rāmopākhyāna (embedded war-episode: Vibhīṣaṇa vs. Prahasta; Hanūmān vs. Dhūmrākṣa)
Mārkaṇḍeya narrates a rapid battlefield turn. Prahasta strikes Vibhīṣaṇa with a heavy mace, yet Vibhīṣaṇa remains unshaken; he then lifts the great śataghaṇṭā weapon, consecrates it with mantra, and hurls it at Prahasta’s head, resulting in Prahasta’s collapse. Seeing this, Dhūmrākṣa charges the vānaras with a formidable host, causing a brief dispersal; Hanūmān emerges, the vānaras regroup around him, and a fierce duel follows with maces, iron bars, and uprooted trees. Hanūmān kills Dhūmrākṣa along with his chariot and retinue; emboldened, the vānaras press the remaining forces, who retreat to Laṅkā and report to Rāvaṇa. Rāvaṇa, hearing of Prahasta and Dhūmrākṣa’s deaths, declares the time has come for Kumbhakarṇa’s action, orders loud instruments to awaken him, and instructs allied commanders (Vajravega and Pramāthin) to accompany the mobilization.
Chapter Arc: वन में विचरते पाँचों पाण्डव शिकार-भ्रमण के बीच प्रकृति के अशुभ संकेतों—मृग-पक्षियों की भयाकुल वाणी और दिशाओं की तप्त, असहज आभा—से चौंक उठते हैं। → युधिष्ठिर पशु-पक्षियों के अपशकुन और अपने भीतर उठती दाहक आशंका को पढ़ लेते हैं; वे भाइयों को शीघ्र आश्रम लौटने का आदेश देते हैं। लौटते समय गीदड़ का वाम-पार्श्व से रोना और मन का जलना संकेत देता है कि कोई अनिष्ट घट चुका है। → आश्रम-परिसर में द्रौपदी के अपहरण का समाचार/दृश्य पाण्डवों पर वज्रपात की तरह गिरता है—जयद्रथ द्वारा ‘पञ्चेन्द्रकल्प’ पाण्डवों को तिरस्कृत कर कृष्णा का हरण; द्रौपदी का अपमान, भय और प्रतिरोध एक साथ उभरते हैं। → युधिष्ठिर क्रोध को धर्म-सीमा में बाँधते हैं—द्रौपदी को कठोर वचन न कहने, संयम रखने और उन्मत्त राजाओं/राजपुत्रों के अपराध को धैर्य से देखने की सीख देते हैं; साथ ही पाण्डवों के शीघ्र लौट आने और शत्रुओं के दमन का आश्वासन उभरता है। → अपहरण के बाद प्रतिशोध और धर्म-निर्णय की अग्नि प्रज्वलित है—पाण्डवों का प्रत्यागमन/अनुसरण और जयद्रथ के भाग्य का निर्णय अगले प्रसंग की ओर धकेलता है।
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर भूमण्डलके श्रेष्ठतम धनुर्थर पाँचों कुन्तीकुमार सब दिशाओंमें घूम-फिरकर हिंसक पशुओं, वराहों और जंगली भैंसोंको मारकर पृथक्-पृथक् विचरते हुए एक साथ हो गये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! അതിനുശേഷം ഭൂമണ്ഡലത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠ ധനുർധരന്മാരായ കുന്തീപുത്രരായ അഞ്ചുപേരും എല്ലാ ദിക്കുകളിലും സഞ്ചരിച്ചു. ഹിംസക മൃഗങ്ങളെയും വരാഹങ്ങളെയും കാട്ടുപോത്തുകളെയും വധിച്ച് അവർ കുറേ നേരം വേർവേറായി വിഹരിച്ചു; പിന്നെ വീണ്ടും ഒരുമിച്ചു ചേർന്നു.
Verse 2
ततो मृगव्यालगणानुकीर्ण महावनं तद् विहगोपधघुष्टम् | भ्रातृंश्ष तानभ्यवदद् युधिष्ठिर: श्रुत्वा गिरो व्याहरतां मृगाणाम्
അപ്പോൾ ഹിംസക മൃഗങ്ങളാലും സർപ്പങ്ങളാലും നിറഞ്ഞിരുന്ന ആ മഹാവനം പെട്ടെന്നു പക്ഷികളുടെ കിളിക്കിളപ്പോടെ മുഴങ്ങി; വന്യജീവികൾ ഭയത്താൽ ആർത്തനാദം തുടങ്ങി. അവരുടെ ശബ്ദം കേട്ട് ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ സഹോദരന്മാരോട് പറഞ്ഞു—
Verse 3
आदित्यदीप्तां दिशमभ्युपेत्य मृगा द्विजा: क्रूरमिमे वदन्ति । आयासमुग्र॑ प्रतिवेदयन्तो महावनं शत्रुभिबाध्यमानम्
സഹോദരന്മാരേ! നോക്കൂ—സൂര്യപ്രകാശം തിളങ്ങുന്ന കിഴക്കുദിക്കിലേക്കു പാഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഈ മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും അത്യന്തം കഠിനമായ നിലവിളികൾ ഉയർത്തുന്നു; ഏതോ ഭയങ്കര ഉപദ്രവത്തിന്റെ സൂചനപോലെ. ഈ വിശാലവനം നമ്മുടെ ശത്രുക്കൾ മൂലം പീഡിതമാകുന്നു എന്നു തോന്നുന്നു.
Verse 4
क्षिप्रं निवर्तध्वमलं विलम्बै- मनो हि मे दूयति दहाते च । बुद्धि समाच्छाद्य च मे समन्यु- रुद्धूयते प्राणपति: शरीरे
ഇപ്പോൾ ഉടൻ ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരിക; വൈകേണ്ട. എന്റെ മനസ്സ് വ്യഥയിൽ പീഡിതമായി ആശങ്കയിൽ ദഹിക്കുന്നു; വിവേകം മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, ഉള്ളിൽ ക്രോധം പൊങ്ങുന്നു, ശരീരത്തിൽ പ്രാണങ്ങളുടെ അധിപതി ഭയത്താൽ വിറയ്ക്കുന്നു.
Verse 5
सर: सुपर्णेन हृतोरगं यथा राष्ट्र यथाराजकमात्तलक्षिमि । एवंविध॑ मे प्रतिभाति काम्यकं शौण्डैर्यथा पीतरसश्व कुम्भ:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഗരുഡൻ തടാകത്തിൽ വസിക്കുന്ന മഹാസർപ്പത്തെ പിടിച്ചെടുക്കുമ്പോൾ തടാകം കലങ്ങുന്നതുപോലെ; രാജാവില്ലാത്ത രാജ്യം ലക്ഷ്മീഹീനമാകുന്നതുപോലെ; മധുരരസത്തോടെ നിറഞ്ഞ കുടം കപട മദ്യപർ രഹസ്യമായി കുടിച്ചുതീർത്താൽ പെട്ടെന്ന് ശൂന്യമെന്നു തോന്നുന്നതുപോലെ—അങ്ങനെ തന്നെ ശത്രുക്കൾ കാമ്യകവനം നശിപ്പിച്ചുവെന്നു എനിക്ക് തോന്നുന്നു।
Verse 6
ते सैन्धवैरत्यनिलोग्रवेगै- महाजवैवाजिभिरुदह्मुमाना: | युक्तैर्बहद्धिः सुरथैर्न॒वीरा- स्तदा55श्रमायाभिमुखा बभूवु:
അപ്പോൾ ആ യുവ നരവീരർ സിന്ധുദേശത്തിലെ അനേകം മഹാവേഗശാലി അശ്വങ്ങൾ—ഉഗ്രവായുവിന്റെ പാച്ചിലിനൊത്ത വേഗമുള്ളവ—കെട്ടിയ മനോഹരവും വിശാലവുമായ രഥങ്ങളിൽ കയറി ആശ്രമത്തേക്കു തിരിഞ്ഞു।
Verse 7
तेषां तु गोमायुरनल्पघोषो निवर्ततां वाममुपेत्य पार्श्रम् । प्रव्याहरत् तत् प्रविमृश्य राजा प्रोवाच भीम॑ च धनंजयं च
അപ്പോൾ തിരിഞ്ഞുവരുന്ന പാണ്ഡവരുടെ ഇടത്തുഭാഗം ചേർന്ന് ഒരു കുറുക്കൻ വലിയതും അശുഭസൂചകവുമായ നിലവിളിയോടെ കടന്നുപോയി। ആ അപശകുനം ആലോചിച്ച് രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ ഭീമനോടും ധനഞ്ജയനോടും (അർജുനനോടും) പറഞ്ഞു।
Verse 8
यथा वदत्येष विहीनयोनि: शालावृको वाममुपेत्य पार्श्चम् । सुव्यक्तमस्मानवमन्य पापै: कृतो$भिमर्द: कुरुभि: प्रसह
നീചജന്മമായ ഈ കുറുക്കൻ നമ്മുടെ ഇടത്തുഭാഗം ചേർന്ന് കടന്ന് ഇങ്ങനെ അശുഭധ്വനി ചെയ്യുന്നതിൽ നിന്നു വ്യക്തമാണ്—പാപികളായ കൗരവർ ഇവിടെ വന്ന് നമ്മെ അവമാനിച്ച് ബലാൽക്കാരമായി മഹാസംഹാരം വരുത്തിയിരിക്കുന്നു।
Verse 9
इत्येव ते तद् वनमाविशन्तो महत्यरण्ये मृगयां चरित्वा । बालामपश्यन्त तदा रुदन्तीं धात्रेयिकां प्रेष्यवधूं प्रियाया:
ഇങ്ങനെ മഹാ അരണ്യത്തിൽ വേട്ടയാടി മടങ്ങിയ പാണ്ഡവർ ആശ്രമസമീപമുള്ള വനത്തിലേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ, അവർ ഒരു യുവതിയെ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതായി കണ്ടു—ധാത്രേയികയെ; അവൾ പ്രിയ ദ്രൗപദിയുടെ ദാസിയും, അവരുടെ തന്നെ ഒരു സേവകന്റെ ഭാര്യയും ആയിരുന്നു।
Verse 10
तामिन्द्रसेनस्त्वरितो 5भिसृत्य रथादवप्लुत्य ततो5भ्यधावत् । प्रोवाच चैनां वचन नरेन्द्र धात्रेयिकामन्तितरस्तदानीम्
രാജാ ജനമേജയ! അവളെ കരയുന്നതു കണ്ട സാരഥി ഇന്ദ്രസേനൻ ഉടൻ രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടി ഇറങ്ങി; അവിടെ നിന്ന് ഓടിച്ചെന്ന് ധാത്രേയികയുടെ അത്യന്തം അടുത്തെത്തി അന്നേരം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 11
कि रोदिषि त्वं पतिता धरण्यां कि ते मुखं शुष्यति दीनवर्णम् कच्चिन्न पापै: सुनृशंसकद्धिः प्रमाथिता द्रौपदी राजपुत्री
നീ ഇങ്ങനെ ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്ന് എന്തിന് കരയുന്നു? ദുഃഖംകൊണ്ട് നിന്റെ മുഖം എന്തിന് ഉണങ്ങി നിറം മങ്ങി പോയിരിക്കുന്നു? അത്യന്തം ക്രൂരകൃത്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന പാപികളായ കൗരവർ ഇവിടെ വന്ന് രാജകുമാരി ദ്രൗപദിയെ അപമാനിച്ച് പീഡിപ്പിച്ചില്ലല്ലോ?
Verse 12
अचिन्त्यरूपा सुविशालनेत्रा शरीरतुल्या कुरुपुड्गवानाम् । यद्येव देवी पृथिवीं प्रविष्टा दिवं प्रपन्नाप्यथवा समुद्रम्
അവളുടെ രൂപം ചിന്താതീതമായിരുന്നു; കണ്ണുകൾ അത്യന്തം വിശാലം; ദേഹയഷ്ടിയിൽ അവൾ കുരുക്കുലത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠന്മാരോടു തുല്യയായിരുന്നു. ആ ദേവി ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ചോ, സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചോ, അല്ലെങ്കിൽ സമുദ്രത്തിൽ ലയിച്ചോ—(എവിടെയും അവളെ കണ്ടില്ല).
Verse 13
को हीदृशानामरिमर्दनानां क्लेशक्षमानामपराजितानाम्
ശത്രുനാശകരും ക്ലേശസഹിഷ്ണുക്കളും അപരാജിതരുമായ അത്തരം പുരുഷന്മാരെ ആര് പ്രതിരോധിക്കുമെന്നു?
Verse 14
न बुध्यते नाथवतीमिहाद्य बहिश्नरं हृदयं पाण्डवानाम्
ഇന്നും പാണ്ഡവരുടെ ഹൃദയം—ഇവിടെ അവർ നാഥരഹിതരല്ലെന്ന കാര്യം—ബോധിക്കുന്നില്ല; അവരുടെ അന്തർനിശ്ചയം যেন പുറത്തേക്കു തിരിഞ്ഞു നിൽക്കുന്നു.
Verse 15
कस्याद्य कायं प्रतिभिद्य घोरा महीं प्रवेक्ष्यन्ति शिता: शराग्रया: । “द्रौपदी बाहर प्रकट हुई पाण्डवोंकी अन्तरात्मा है। अपने पतियोंसे सनाथ महारानी द्रौपदीको यहाँ कौन मूर्ख नहीं जानता था? आज पाण्डवोंके अत्यन्त भयंकर और तीक्ष्ण श्रेष्ठ बाण किसके शरीरको विदीर्ण करके पृथ्वीमें घुस जायँगे? ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഇന്ന് ഭയങ്കരവും ക്ഷുരധാര അഗ്രങ്ങളുള്ള ശ്രേഷ്ഠ ബാണങ്ങൾ ആരുടെ ദേഹത്തെ ഭേദിച്ച് ഭൂമിയിലേക്കു കുത്തിപ്പായും? ഭീരുവേ, അവളെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കരുത്; നിശ്ചയമായി അറിക—കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി) ഇന്ന് വീണ്ടും മടങ്ങിവരും।”
Verse 16
अथाब्रवीच्चारु मुखं प्रमृज्य धात्रेयिका सारथिमिन्द्रसेनम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— സുന്ദരമുഖത്തിലൂടെ ഒഴുകിയ കണ്ണീർ തുടച്ച് ധാത്രേയികാ സാരഥി ഇന്ദ്രസേനനോട് പറഞ്ഞു— “ഇന്ദ്രസേനാ! ഇന്ദ്രസമാന പരാക്രമമുള്ള ഈ അഞ്ചു പാണ്ഡവരെ അപമാനിച്ച് ജയദ്രഥൻ ബലമായി ദ്രൗപദിയെ അപഹരിച്ചു. നോക്കൂ—അവന്റെ രഥവും സൈന്യവും പോയതുകൊണ്ട് ഉണ്ടായ ഈ പുതിയ പാതചിഹ്നങ്ങൾ ഇനിയും തെളിഞ്ഞുതന്നെ ഉണ്ട്, മായിച്ചുപോയിട്ടില്ല; ഒടിഞ്ഞ മരങ്ങളും ഇനിയും വാടിയിട്ടില്ല।”
Verse 17
जयद्रथेनापहता प्रमथ्य पज्चेन्द्रकल्पान् परिभूय कृष्णा । तिष्ठन्ति वर्त्मानि नवान्यमूनि वक्षाश्ष न म्लान्ति तथैव भग्ना:
ഇന്ദ്രസമാനമായ അഞ്ചു പാണ്ഡവരെ മർദിച്ച് അപമാനിച്ച് ജയദ്രഥൻ കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി)യെ അപഹരിച്ചു. നോക്കൂ—ഈ പുതിയ പാതചിഹ്നങ്ങൾ ഇനിയും നിലനിൽക്കുന്നു; ഒടിഞ്ഞ മരങ്ങളും ഇനിയും വാടിയിട്ടില്ല।
Verse 18
आवर्तयध्वं हानुयात शीघ्र न दूरयातैव हि राजपुत्री | संनहाध्व॑ं सर्व एवेन्द्रकल्पा महान्ति चारूणि च दंशनानि
“ഇന്ദ്രസമാന തേജസ്സുള്ള പാണ്ഡവവീരന്മാരേ! രഥങ്ങൾ തിരിച്ചു വിടുക; വേഗത്തിൽ പിന്തുടരുക. രാജകുമാരി (ദ്രൗപദി) നിശ്ചയമായും ദൂരെയായിട്ടില്ല. നിങ്ങൾ എല്ലാവരും—ഇന്ദ്രസമാന വീരർ—ഉടൻ മഹത്തും മനോഹരവുമായ കവചങ്ങൾ ധരിക്കൂ।”
Verse 19
गृहल्लीत चापानि महाधनानि शरांश्व शीघ्र पदवीं चरध्वम् । पुरा हि निर्भत्सनदण्डमोहिता प्रमोहचित्ता वदनेन शुष्यता
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “മഹാധനുസ്സുകളും ബാണങ്ങളും കൈക്കൊള്ളുക; നിങ്ങളുടെ പാതയിൽ വേഗത്തിൽ മുന്നേറുക. കാരണം മുമ്പ് ഭീഷണിയും ദണ്ഡവും നിങ്ങളെ മോഹിപ്പിച്ച് മനസ്സിനെ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാക്കി; വായും വരണ്ടുപോയിരുന്നു।”
Verse 20
ददाति कस्मैचिदनरह्ते तनुं वराज्यपूर्णामिव भस्मनि खुचम् | पुरा तुषाग्नाविव हूयते हवि: पुरा श्मशाने स्रगिवापविद्धयते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അർഹതയില്ലാത്തവന് ദാനം നൽകുന്നത് രാജസുഗന്ധലേപം നിറഞ്ഞ പാത്രം ചാരത്തിലൊഴുക്കുന്നതുപോലെ. അത് തൂഷാഗ്നിയിൽ ഹവിസ്സർപ്പിക്കുന്നതുപോലെയും; ശ്മശാനത്തിൽ മാല എറിയുന്നതുപോലെയും ആകുന്നു.
Verse 21
पुरा च सोमो5ध्वरगो5वलिहाते शुना यथा विप्रजने प्रमोहिते । महत्यरण्ये मृगयां चरित्वा पुरा शृुगालो नलिनीं विगाहते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പണ്ടൊരിക്കൽ അധ്വരത്തിൽ നിരതനായ സോമത്തെ ഒരു നായ നക്കി; ബ്രാഹ്മണജനക്കൂട്ടത്തിൽ ഒരാൾ മോഹിതനാകുന്നതുപോലെ. അതുപോലെ, മഹാവനത്തിൽ വേട്ടയാടി സഞ്ചരിച്ച ഒരു കുറുക്കൻ ഒരിക്കൽ താമരക്കുളത്തിൽ ചാടിക്കയറി.
Verse 22
“बहुमूल्य धनुष और बाण ले लीजिये और शीघ्र ही शत्रुके मार्गकका अनुसरण कीजिये। कहीं ऐसा न हो कि डाँट-डपट और दण्डके भयसे मोहित और व्याकुलचित्त हो अपना उदास मुख लिये द्रौपदी किसी अयोग्य पुरुषको आत्मसमर्पण कर दे। ऐसी घटना घटित होनेसे पहले ही वहाँ पहुँच जाइये। यदि राजकुमारी कृष्णा किसी पराये पुरुषके हाथमें पड़ गयी तो समझ लीजिये किसीने उत्तम घीसे भरी हुई खुवाको राखमें डाल दिया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “അമൂല്യമായ ധനുസ്സും ബാണങ്ങളും എടുത്തുകൊണ്ട് ശത്രുവിന്റെ പാതചിഹ്നങ്ങൾ ഉടൻ പിന്തുടരുക. ശാസനയും ദണ്ഡഭയവും മൂലം മോഹിതയായി, വ്യാകുലചിത്തയായി, ഉദാസമുഖത്തോടെ ദ്രൗപദി ഏതെങ്കിലും അയോഗ്യപുരുഷനോട് ആത്മസമർപ്പണം ചെയ്യുന്നതിന് മുമ്പേ അവിടെ എത്തുക. രാജകുമാരി കൃഷ്ണ പരപുരുഷന്റെ കൈയിൽ പെട്ടാൽ, അത് ഉത്തമ നെയ്യ് നിറഞ്ഞ ഖോവയെ ചാരത്തിലേക്ക് എറിയുന്നതുപോലെയും, തൂഷാഗ്നിയിൽ ഹവിസ്സിനെ ഹോമിക്കുന്നതുപോലെയും, ദേവപൂജയ്ക്കുള്ള മനോഹരമാല ശ്മശാനത്തിൽ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെയും, യജ്ഞമണ്ഡപത്തിൽ വെച്ചിരുന്ന പവിത്ര സോമം ബ്രാഹ്മണരുടെ അശ്രദ്ധ മൂലം നായ നക്കുന്നതുപോലെയും, മഹാവനത്തിൽ വേട്ടയാടി അശുദ്ധനായ കുറുക്കൻ പവിത്രസരോവരത്തിൽ ചാടി അതിനെ മലിനമാക്കുന്നതുപോലെയും ആകും. അതിനാൽ ആ അനിഷ്ടം സംഭവിക്കുന്നതിന് മുമ്പേ അവിടെ എത്തുക. നിങ്ങളുടെ പ്രിയയുടെ—സുന്ദരനേത്രങ്ങളും മനോഹരനാസികയും അലങ്കരിക്കുന്ന, ചന്ദ്രപ്രഭപോലെ തെളിഞ്ഞ, പ്രസന്നവും ശുദ്ധവുമായ മുഖത്തെ—ഏതൊരു കുകർമിയും സ്പർശിക്കരുത്; യജ്ഞത്തിലെ പുരോഡാശം നായ നക്കുന്നതുപോലെ. അതുകൊണ്ട് ഈ വഴികളിലൂടെയേ ഉടൻ പിന്തുടരുക; അമൂല്യകാലം ഇവിടെ നഷ്ടപ്പെടരുത്.”
Verse 23
युधिछिर उवाच भद्रे प्रतिक्राम नियच्छ वाचं मास्मत्सकाशे परुषाण्यवोच: । राजानो वा यदि वा राजपूुत्रा बलेन मत्ता वउ्चनां प्राप्रुवन्ति
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— “ഭദ്രേ, പിന്മാറുക; വാക്ക് നിയന്ത്രിക്കുക. ഞങ്ങളുടെ സന്നിധിയിൽ ദ്രൗപദിയെക്കുറിച്ച് ഇങ്ങനെ കഠിനവും അനുചിതവുമായ വാക്കുകൾ പറയരുത്. ബലമദത്തിൽ ഇത്തരമൊരു നിന്ദ്യകൃത്യം ചെയ്യുന്നവർ—രാജാക്കളായാലും രാജപുത്രന്മാരായാലും—നിശ്ചയം പ്രാണവും മാനവും നഷ്ടപ്പെടും.”
Verse 24
वैशम्पायन उवाच एतावदुकक््त्वा प्रययुर्हि शीघ्र तान्येव वर्त्मान्यनुवर्तमाना: । मुहुर्मुहुर्व्यालवदुच्छवसन्तो ज्यां विक्षिपन्तश्न महाधनुर्भ्य:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഇത്ര മാത്രം പറഞ്ഞിട്ട് അവർ എല്ലാവരും ഉടൻ പുറപ്പെട്ടു; അതേ പാതകളെ പിന്തുടർന്ന് വേഗത്തിൽ മുന്നേറി. അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ ശ്വാസം ചീറ്റി, മഹാധനുസ്സുകളുടെ ജ്യയെ പുനഃപുനഃ ഝട്കം നൽകി വലിച്ചുകൊണ്ട് മുന്നോട്ടു കുതിച്ചു.
Verse 25
ततो<पश्यंस्तस्य सैन्यस्य रेणु- मुद्भूतं वै वाजिखुरप्रणुन्नम् । पदातीनां मध्यगतं च धौम्यं विक्रोशन्तं भीममभिद्रवेति
അപ്പോൾ അവൻ ജയദ്രഥന്റെ സൈന്യത്തിലെ കുതിരകളുടെ കുളമ്പടികളാൽ ഉയർന്ന പൊടിമേഘം കണ്ടു. കൂടാതെ പാദസൈനികരുടെ ഇടയിലൂടെ നീങ്ങുന്ന പുരോഹിതൻ ധൗമ്യനെയും കണ്ടു; അദ്ദേഹം വീണ്ടും വീണ്ടും വിളിച്ചു—“ഭീമാ! ഓടി മുന്നോട്ട് ചാടുക!”
Verse 26
ते सान्त्व्य धौम्यं परिदीनसत्त्वा: सुखं भवानेत्विति राजपुत्रा: । श्येना यथैवामिषसम्प्रयुक्ता जवेन तत् सैन्यमथाभ्यधावन्
പിന്നീട് രാജകുമാരന്മാർ ധൗമ്യനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്—അന്തരത്തിൽ വിഷണ്ണരായിരുന്നാലും—“ഭവാൻ നിശ്ചിന്തനായി മുന്നോട്ട് പോകുക” എന്നു പറഞ്ഞു. തുടർന്ന് കഴുകുകൾ മാംസത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞുചാടുന്നതുപോലെ അവർ മഹാവേഗത്തിൽ ആ സൈന്യത്തെ പിന്തുടർന്നു.
Verse 27
तेषां महेन्द्रोपमविक्रमाणां संरब्धानां धर्षणाद् याज्ञसेन्या: । क्रोध: प्रजज्वाल जयद्रथं च दृष्टवा प्रियां तस्य रथे स्थितां च
മഹേന്ദ്രനോട് തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ള ആ പാണ്ഡവർ യാജ്ഞസേനി ദ്രൗപദിയെ അപമാനിച്ചതെന്ന വാർത്ത കേട്ടതുമുതൽ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചിരുന്നു; എന്നാൽ ജയദ്രഥനെയും, അവന്റെ രഥത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന തങ്ങളുടെ പ്രിയ ദ്രൗപദിയെയും കണ്ടപ്പോൾ അവരുടെ കോപാഗ്നി അതിലും ഉഗ്രമായി പടർന്നു.
Verse 28
प्रचुक्रशुश्चाप्पथ सिन्धुराजं वृकोदरश्रैव धनंजयश्न । यमौ च राजा च महाथनुर्धरा- स्ततो दिश: सम्मुमुहुः परेषाम्
അപ്പോൾ വൃകോദരനായ ഭീമനും ധനഞ്ജയനായ അർജുനനും, യമജന്മാരായ നകുല-സഹദേവന്മാരും രാജാവായ യുധിഷ്ഠിരനും—ഈ മഹാധനുർധരന്മാർ എല്ലാവരും—സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥനെ ഉച്ചത്തിൽ വെല്ലുവിളിച്ചു. ആ വേളയിൽ ശത്രുസൈന്യം അത്രമേൽ വിറച്ചുപോയി; ദിക്കുകളെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധം പോലും നഷ്ടപ്പെട്ടു.
Verse 126
तस्या गमिष्यन्ति पदे हि पार्था यथा हि संतप्यति धर्मपुत्र: । “धर्मराज युधिष्छिर महारानीके लिये जिस प्रकार संतप्त हो रहे हैं
“ധർമപുത്രൻ ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തിൽ ദഹിക്കുന്നതു കണ്ടാൽ, പൃഥയുടെ പുത്രന്മാർ അവളുടെ പാത പിന്തുടർന്ന് അവളെ തേടി തീർച്ചയായും പുറപ്പെടും. റാണിക്കായി ധർമരാജ യുധിഷ്ഠിരൻ ഇത്തരത്തിൽ വ്യാകുലനാകുന്നതു കണ്ടാൽ, എല്ലാ പാണ്ഡവരും അവളെ അന്വേഷിക്കാൻ യാത്രതിരിക്കും എന്നത് ഉറപ്പാണ്.”
Verse 133
प्राणै: समामिष्टतमां जिदहीर्षे- दनुत्तमं रत्नमिव प्रमूढ: । “जो शत्रुओंका मान मर्दन करनेवाले और किसीसे भी पराजित नहीं होनेवाले हैं
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുക്കളുടെ അഭിമാനം തകർക്കുന്നവരും ആരാലും ജയിക്കപ്പെടാത്തവരും എല്ലാ ക്ലേശങ്ങളും സഹിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവരുമായ പാണ്ഡവരുടെ പ്രാണസമപ്രിയയും അനുത്തമ രത്നംപോലെ ആഗ്രഹനീയയുമായ ദ്രൗപദിയെ ഏത് മോഹിതൻ അപഹരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കും?
Verse 156
निहत्य सर्वान् द्विषतः समग्रान् पार्था: समेष्यन्त्यथ याज्ञसेन्या । 'भीरु! तू महारानी द्रौपदीके लिये शोक न कर। तू समझ ले कि अभी वे पुनः यहाँ आ जायँगी। कुन्तीके पुत्र अपने समस्त शत्रुओंका संहार करके ट्रुपदकुमारीसे अवश्य मिलेंगे!
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാ ശത്രുക്കളെയും ശേഷിപ്പില്ലാതെ വധിച്ച ശേഷം പൃഥാപുത്രന്മാർ യാജ്ഞസേനിയുമായി തീർച്ചയായും വീണ്ടും ഒന്നിക്കും. ഭീരുവായ രാജ്ഞീ, ദ്രൗപദിക്കായി ദുഃഖിക്കരുത്; അവൾ വീണ്ടും ഇവിടേക്കുതന്നെ മടങ്ങിവരും എന്നു മനസ്സിലാക്കുക. കുന്തീപുത്രന്മാർ എല്ലാ വൈരികളെയും നശിപ്പിച്ച് ദ്രുപദകുമാരിയുമായി നിർഭാഗ്യവുമില്ലാതെ വീണ്ടും കൂടിച്ചേരും.
Verse 269
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि द्रौपदीहरणपर्वणि पार्थागमने एकोनसप्तत्यधिकद्धिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत द्रौपदीहरणपर्वमें पाथगिमनविषयक दो सी उनहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ, ദ്രൗപദീഹരണപർവത്തിൽ, പാർത്ഥാഗമനം (അർജുനന്റെ വരവ്) വിഷയമായ ഇരുനൂറ്റി അറുപത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The tension lies in the sanctioned use of decisive violence: mantra-consecrated weaponry and lethal force are portrayed as legitimate responses to aggression, raising the question of proportionality and duty within a martial-ethical framework.
Operational resilience: disciplined steadiness under attack (Vibhīṣaṇa), rapid regrouping under a recognized leader (Hanūmān), and timely strategic escalation by command (Rāvaṇa) are presented as determinants of outcomes.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the chapter functions as embedded exemplum, where the interpretive value is conveyed through narrated consequences rather than a closing reward-formula.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.