Adhyaya 3
Aśvatthāmā’s Buddhi-Doctrine and Nocturnal Incursion Resolve (अश्वत्थाम्नः बुद्धिविचारः सौप्तिकसंकल्पश्च)
Upa-parva: Sauptika Upaparva (Night-Raid Deliberation and Resolve)
Sañjaya reports that, after hearing Kṛpa’s auspicious counsel grounded in dharma and artha, Aśvatthāmā—consumed by grief—responds with a general theory of human judgment. He argues that buddhi varies from person to person; each esteems one’s own prajñā, often deprecating others’ intelligence. Judgment is portrayed as contingent on time, circumstance, mental disturbance, age, and fortune or calamity; like a physician tailoring medicine to a diagnosed condition, people tailor strategies to perceived needs. He then applies this reasoning to his present crisis: invoking varṇa ideals assigned by Prajāpati, he frames his own identity tension (Brahmin lineage versus kṣatra conduct) and declares an intention to pursue a kṣatra-coded course. The chapter culminates in operational declarations: the Pāñcālas, confident and asleep, will be targeted at night; he describes the planned camp assault, the intended elimination of key leaders such as Dhṛṣṭadyumna, and the expectation of personal relief and “debt repayment” to fallen figures through retaliatory action.
Chapter Arc: कृप के वचनों को सुनकर भी अश्वत्थामा शोकाग्नि में दहकते हुए अपने भीतर उठती प्रतिशोध-लहर को वश में नहीं कर पाता; वह घोषणा करता है कि आज की रात ही उसका न्याय होगा। → वह मनुष्य-बुद्धि की विचित्रता का तर्क देता है—हर व्यक्ति की बुद्धि अलग है, और काल-योग से वही बुद्धि उलट भी जाती है; घोर व्यसन या अत्यधिक समृद्धि मनुष्य को बुद्धि-विकार की ओर ढकेल देती है। इसी तर्क-आवरण में वह अपने क्रूर संकल्प को ‘अपरिहार्य’ बताकर आगे बढ़ता है। साथ ही वह यह भी स्वीकारता है कि क्षत्रधर्म जानते हुए ब्राह्मणत्व का आश्रय लेकर कोई ‘दूसरा’ महान कर्म करना सत्पुरुषों में प्रशंसित नहीं होगा—फिर भी वह उसी निषिद्ध मार्ग की ओर झुकता है। → अश्वत्थामा स्पष्ट प्रतिज्ञा करता है: आज रात वह सोए हुए पांचालों पर टूट पड़ेगा, धृष्टद्युम्न का सिर पशु की भाँति बलपूर्वक मरोड़ देगा, और ‘सौप्तिक’ अवस्था में पूरी पांचाल-सेना का संहार करेगा—इन्द्र की भाँति दानवों पर आक्रमण करने जैसा। → अध्याय का अंत अश्वत्थामा के निश्चय के कठोर स्थिरीकरण में होता है—वह अपने कृत्य को ‘कृतकृत्य’ होने का साधन मानता है और रात के वध को ही शोक-प्रतिशोध की शांति समझ लेता है; कृप और कृतवर्मा के साथ संवाद के बाद भी उसका मार्ग बदलता नहीं। → रात्रि-शिविर की ओर बढ़ते हुए यह प्रश्न हवा में लटकता है—क्या यह प्रतिशोध ‘धर्म’ कहलाएगा, या युद्ध के बाद बची हुई मर्यादा का अंतिम वध?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान तृतीयो<थध्याय: अश्वत्थामाका कृपाचार्य और कृतवर्माको उत्तर देते हुए उन्हें अपना क्रूरतापूर्ण निश्चय बताना संजय उवाच कृपस्य वचन श्रुत्वा धर्मार्थसहितं शुभम् । अश्वत्थामा महाराज दुःखशोकसमन्वित:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ധർമ്മാർത്ഥസഹിതവും മംഗളകരവുമായ കൃപന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ അശ്വത്ഥാമൻ ദുഃഖശോകങ്ങളിൽ മുങ്ങിപ്പോയി.
Verse 2
इस प्रकार श्रीमह्याभारत सौप्तिकपर्वमें अश्वत्थामा और कृपाचार्यका संवादविषयक दूसरा अध्याय पूरा हुआ
ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ ദഹിക്കുന്നവനെപ്പോലെ ശോകത്തിൽ കത്തിയവൻ, മനസ്സിനെ ക്രൂരമാക്കി ആ ഇരുവരോടും—കൃപനോടും കൃതവർമ്മനോടും—സംഭാഷിച്ചു.
Verse 3
पुरुषे पुरुषे बुद्धिया या भवति शोभना । तुष्यन्ति च पृथक् सर्वे प्रज्ञया ते स्वया स्वया
ഓരോ മനുഷ്യനിലും ഉദിക്കുന്ന ബുദ്ധി അവനു തന്നെയാണ് ശോഭനമായി തോന്നുന്നത്. അതുകൊണ്ട് എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ പ്രജ്ഞയാൽ വേറേവേറെ തൃപ്തരായിരിക്കുന്നു.
Verse 4
सर्वो हि मन्यते लोक आत्मानं बुद्धिमत्तरम् । सर्वस्यात्मा बहुमत: सर्वात्मानं प्रशंसति
ലോകത്തിൽ എല്ലാവരും താനാണ് കൂടുതൽ ബുദ്ധിമാനെന്ന് കരുതുന്നു. ഓരോരുത്തർക്കും സ്വന്തം ആത്മാവാണ് ഏറ്റവും പ്രിയം; അതുകൊണ്ട് എല്ലാവരും സ്വയം തന്നെ പുകഴ്ത്തുന്നു.
Verse 5
“सभी लोग अपने-आपको अधिक बुद्धिमान् समझते हैं। सबको अपनी ही बुद्धि अधिक महत्त्वपूर्ण जान पड़ती है और सब लोग अपनी ही बुद्धिकी प्रशंसा करते हैं ।।
ഓരോരുത്തനും തന്റെ പ്രജ്ഞ തന്നെയാണ് പ്രശംസയ്ക്ക് അർഹമായി ഉയർന്ന സ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിതമായതായി തോന്നുന്നത്. അതുകൊണ്ട് അവർ മറ്റുള്ളവരുടെ ബുദ്ധിയെ നിന്ദിക്കുകയും, സ്വന്തം ബുദ്ധിയെ ആവർത്തിച്ച് പുകഴ്ത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 6
कारणान्तरयोगेन योगे येषां समागति: । अन्योन्येन च तुष्यन्ति बहु मन्यन्ति चासकृत्
മറ്റു കാരണങ്ങളുടെ സംയോഗം മൂലം ഒരു കൂട്ടത്തിൽ ആരാരുടെ ചിന്തകൾ പരസ്പരം ഒത്തുചേരുന്നുവോ, അവർ തമ്മിൽ സന്തുഷ്ടരാകുന്നു; വീണ്ടും വീണ്ടും പരസ്പരം കൂടുതൽ ബഹുമാനം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 7
तस्यैव तु मनुष्यस्य सा सा बुद्धिस्तदा तदा । कालयोगे विपर्यासं प्राप्यान्योन्यं विपद्यते,“किंतु समयके फेरसे उसी मनुष्यकी वही-वही बुद्धि विपरीत होकर परस्पर विरुद्ध हो जाती है
എന്നാൽ കാലത്തിന്റെ തിരിവിൽ അതേ മനുഷ്യന്റെ അതേ ബുദ്ധി ചിലപ്പോൾ വിപരീതമായി മാറി, പരസ്പരവിരോധത്തിലേക്ക് വീണു സ്വയം തന്നെ തകർന്നുപോകുന്നു.
Verse 8
विचित्रत्वात् तु चित्तानां मनुष्याणां विशेषत: । चित्तवैक्लव्यमासाद्य सा सा बुद्धि: प्रजायते
ചിത്തങ്ങളുടെ വൈവിധ്യം മൂലം—പ്രത്യേകിച്ച് മനുഷ്യരിൽ—സംഭവങ്ങളാൽ മനസ്സ് വ്യാകുലമാകുമ്പോൾ, ആ വ്യാകുലതയെ ആശ്രയിച്ച് പലവിധ ബുദ്ധി ഉദിക്കുന്നു.
Verse 9
यथा हि वैद्य: कुशलो ज्ञात्वा व्याधिं यथाविधि । भैषज्यं कुरुते योगात् प्रशमार्थमिति प्रभो
പ്രഭോ! നിപുണനായ വൈദ്യൻ വിധിപൂർവ്വം രോഗം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ശമനാർത്ഥം യുക്തമായ ഔഷധം പ്രയോഗിക്കുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യരും കാര്യസിദ്ധിക്കായി സ്വന്തം പ്രജ്ഞയാൽ ആലോചിച്ച് ഒരു നിർണയബുദ്ധിയെ ആശ്രയിക്കുന്നു.
Verse 10
एवं कार्यस्य योगार्थ बुद्धि कुर्वन्ति मानवा: । प्रज्ञया हि स्वया युक्तास्तां च निन्दन्ति मानवा:
ഇങ്ങനെ കാര്യസാധനാർത്ഥം മനുഷ്യർ ഒരു നിർണയബുദ്ധി രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ സ്വന്തം പ്രജ്ഞയാൽ നയിക്കപ്പെട്ടാലും, ആ നിർണയത്തെ തന്നെ മറ്റുള്ളവർ നിന്ദിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 11
अन्यया यौवने मर्त्यों बुद्धथया भवति मोहित: । मध्येडन्यया जरायां तु सो<न्यां रोचयते मतिम्
മനുഷ്യൻ യൗവനത്തിൽ ഒരു തരത്തിലുള്ള ബുദ്ധിയാൽ മോഹിതനാകുന്നു; മധ്യവയസ്സിൽ മറ്റൊരു തരത്തിലുള്ള ബുദ്ധിയാൽ സ്വാധീനിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ വാർദ്ധക്യത്തിൽ അവന് മറ്റൊരു തരത്തിലുള്ള വിധിനിർണ്ണയമാണ് ഇഷ്ടമാകുന്നത്.
Verse 12
व्यसनं वा महाघोरं समृद्धि चापि तादृशीम् । अवाप्य पुरुषो भोज कुरुते बुद्धिवैकृतम्
ഓ ഭോജാ! മനുഷ്യൻ അത്യന്തം ഭീകരമായ ദുരന്തത്തിൽ അകപ്പെടുകയോ, അതുപോലെ മഹത്തായ സമൃദ്ധി നേടുകയോ ചെയ്താൽ, ആ ദുഃഖമോ വിജയമോ അനുഭവിച്ചപ്പോൾ അവന്റെ ബുദ്ധി വികൃതമാകുന്നു—ദുരന്തത്തിൽ ശോകവും, സമൃദ്ധിയിൽ ഹർഷവും ഉദിക്കുന്നു.
Verse 13
एकस्मिन्नेव पुरुषे सा सा बुद्धिस्तदा तदा । भवत्यकृतधर्मत्वात् सा तस्यैव न रोचते
ഒരേ മനുഷ്യനിൽ സമയാനുസാരം പലവിധ ബുദ്ധികൾ ഉദിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവൻ ധർമ്മം പൂർത്തിയാക്കിയിട്ടില്ലാത്തതിനാൽ, അതേ ബുദ്ധി അവനിൽ സ്ഥിരമായി ഇഷ്ടകരമാകുന്നില്ല.
Verse 14
“उस विकारके कारण एक ही पुरुषमें उसी समय भिन्न-भिन्न प्रकारकी बुद्धि (विचारधारा) उत्पन्न हो जाती है; परंतु अवसरके अनुरूप न होनेपर उसकी अपनी ही बुद्धि उसीके लिये अरुचिकर हो जाती है ।।
ആലോചിച്ച്, തന്റെ പ്രജ്ഞയുടെ അളവനുസരിച്ച് ഏത് വിധിനിർണ്ണയത്തെ നല്ലതെന്ന് കാണുന്നുവോ, അതേ ബുദ്ധിയാൽ അവൻ പ്രവർത്തിസിദ്ധിക്കായി ശ്രമിക്കുന്നു; അതേ ബുദ്ധിയാണ് അവന്റെ ഉദ്യമത്തെ വിജയിപ്പിക്കുന്നത്.
Verse 15
सर्वो हि पुरुषो भोज साध्वेतदिति निश्चित: । कर्तुमारभते प्रीतो मारणादिषु कर्मसु
ഓ ഭോജാ! ഓരോ മനുഷ്യനും ആദ്യം “ഇത് നല്ല പ്രവൃത്തിയാണ്” എന്ന് നിശ്ചയിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ അത് ആരംഭിക്കുന്നു—അങ്ങനെ കൊലപാതകം മുതലായ ഹിംസാകർമ്മങ്ങളിലും ഏർപ്പെടുന്നു.
Verse 16
सर्वे हि बुद्धिमाज्ञाय प्रज्ञां वापि स्वकां नरा: । चेष्टन्ते विविधां चेष्टां हितमित्येव जानते
എല്ലാ മനുഷ്യരും സ്വന്തം ബുദ്ധിയെയോ—അഥവാ തങ്ങൾ വിവേകമെന്ന് കരുതുന്നതെയോ—ആശ്രയിച്ച് പലവിധ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നു; അവയെല്ലാം തങ്ങൾക്ക് മാത്രമേ ഹിതകരമെന്ന് കരുതുന്നു।
Verse 17
उपजाता व्यसनजा येयमद्य मतिर्मम । युवयोस्तां प्रवक्ष्यामि मम शोकविनाशिनीम्,आज संकटमें पड़नेसे मेरे अंदर जो बुद्धि पैदा हुई है, उसे मैं आप दोनोंको बता रहा हूँ। वह मेरे शोकका विनाश करनेवाली है
ഇന്ന് ഈ മഹാവിപത്തിന്റെ നടുവിൽ എന്റെ ഉള്ളിൽ ഉദിച്ച ബുദ്ധിയെ ഞാൻ നിങ്ങളിരുവരോടും പറയും—ദുരിതത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ഈ എന്റെ ബോധം എന്റെ ശോകം അകറ്റുവാൻ ശേഷിയുള്ളതാണ്।
Verse 18
प्रजापति: प्रजा: सृष्टवा कर्म तासु विधाय च । वर्णे वर्णे समाधत्ते होकैक॑ गुणभाग् गुणम्
പ്രജാപതി ജീവികളെ സൃഷ്ടിച്ച് അവർക്കായി കര്മത്തിന്റെ വിധാനം നിശ്ചയിച്ചു; പിന്നെ ഓരോ വർണ്ണത്തിലും ഓരോ പ്രത്യേകമായ, നിർണ്ണായക ഗുണം സ്ഥാപിച്ചു।
Verse 19
ब्राह्मणे वेदमग्रयं तु क्षत्रिये तेज उत्तमम् दाक्ष्यं वैश्ये च शूद्रे च सर्ववर्णानुकूलताम्
ബ്രാഹ്മണനിൽ വേദത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠ നിധി, ക്ഷത്രിയനിൽ ഉത്തമ തേജസ്, വൈശ്യനിൽ പ്രവർത്തിദക്ഷത, ശൂദ്രനിൽ എല്ലാ വർണ്ണങ്ങൾക്കും അനുകൂലമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന സ്വഭാവം—ഇവയാണ് സ്ഥാപിച്ചത്।
Verse 20
अदान्तो ब्राह्मणोडसाधुर्निस्तिजा: क्षत्रियो5धम: । अदक्षो निन्द्यते वैश्य: शूद्रश्न प्रतिकूलवान्
മനസ്സിനെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും കീഴടക്കാത്ത ബ്രാഹ്മണൻ സദാചാരിയെന്നു കരുതപ്പെടുകയില്ല; തേജസ്സില്ലാത്ത ക്ഷത്രിയൻ അധമനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; ദക്ഷതയില്ലാത്ത വൈശ്യൻ നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നു; മറ്റു വർണ്ണങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമായി നടക്കുന്ന ശൂദ്രനും നിന്ദ്യനാണ്।
Verse 21
सो5स्मि जात: कुले श्रेष्ठे ब्राह्मणानां सुपूजिते | मन्दभाग्यतयास्म्येतं क्षत्रधर्ममनुछित:
ഞാൻ ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ അത്യന്തം പൂജിക്കപ്പെടുന്ന ശ്രേഷ്ഠകുലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ; എങ്കിലും ദൗർഭാഗ്യവശാൽ ഈ ക്ഷത്രിയധർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കുന്നു.
Verse 22
क्षत्रधर्म विदित्वाहं यदि ब्राह्मण्यमाश्रित: । प्रकुर्या सुमहत् कर्म न मे तत् साधुसम्मतम्
ക്ഷത്രിയധർമ്മം അറിഞ്ഞിട്ടും ഞാൻ ബ്രാഹ്മണ്യത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഏതെങ്കിലും അതിമഹത്തായ പ്രവൃത്തി (ഹിംസ) ചെയ്താൽ, അത് സജ്ജന്മാർ അംഗീകരിക്കുമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നില്ല.
Verse 23
“यदि क्षत्रियके धर्मको जानकर भी मैं ब्राह्मणत्वका सहारा लेकर कोई दूसरा महान् कर्म करने लगूँ तो सत्पुरुषोंके समाजमें मेरे उस कार्यका सम्मान नहीं होगा ।।
ക്ഷത്രിയധർമ്മം അറിഞ്ഞിട്ടും ഞാൻ ബ്രാഹ്മണ്യത്തെ ആശ്രയിച്ച് മറ്റൊരു മഹത്തായ പ്രവൃത്തി ചെയ്യാൻ തുടങ്ങുകയാണെങ്കിൽ, സജ്ജന്മാരുടെ സമൂഹത്തിൽ അതിന് മാനമുണ്ടാകില്ല. പിന്നെ, ദിവ്യധനുസ്സും ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ചിട്ടും, യുദ്ധത്തിൽ പിതാവ് അന്യായമായി കൊല്ലപ്പെട്ടത് കണ്ടിട്ടും പ്രതികാരം ചെയ്യാതിരുന്നാൽ, വീരന്മാരുടെ സഭയിൽ ഞാൻ എന്ത് പറയും?
Verse 24
मैं दिव्य धनुष और दिव्य अस्त्रोंको धारण करता हूँ तो भी युद्धमें अपने पिताको अन्यायपूर्वक मारा गया देखकर यदि उसका बदला न लूँ तो वीरोंकी सभामें क्या कहूँगा? ।।
ഞാൻ ദിവ്യധനുസ്സും ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ചിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും യുദ്ധത്തിൽ പിതാവ് അന്യായമായി കൊല്ലപ്പെട്ടത് കണ്ടിട്ടും പ്രതികാരം ചെയ്യാതിരുന്നാൽ, വീരന്മാരുടെ സഭയിൽ ഞാൻ എന്ത് പറയും? അതിനാൽ ഇന്ന് ഞാൻ എന്റെ നിശ്ചയപ്രകാരം ക്ഷത്രിയധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ച്, മഹാത്മനായ പിതാവിന്റെയും രാജാവ് ദുര്യോധനന്റെയും പാത പിന്തുടരും.
Verse 25
अद्य स्वप्स्यन्ति पञ्चाला विश्वस्ता जितकाशिन: । विमुक्तयुग्यकवचा हर्षेण च समन्विता:
ഇന്ന് പാഞ്ചാലർ നിർഭയമായി ഉറങ്ങും; അവരുടെ ആശങ്കകൾ ജയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു—യോക്ക് അഴിച്ചുവെച്ച് കവചം മാറ്റി, ഹർഷത്തോടെ നിറഞ്ഞവർ ആയി.
Verse 26
जयं मत्वा55त्मनश्वैव श्रान्ता व्यायामकर्शिता: । “आज अपनी जीत हुई जान विजयसे सुशोभित होनेवाले पांचाल योद्धा बड़े हर्षमें भरकर कवच उतार, जूओंमें जुते हुए घोड़ोंको खोलकर बेखटके सो रहे होंगे। वे थके तो होंगे ही, विशेष परिश्रमके कारण चूर-चूर हो गये होंगे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “വിജയം നമ്മുടെതെന്നു കരുതി, ജയശോഭയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട പാഞ്ചാല യോദ്ധാക്കൾ മഹാഹർഷത്തിൽ നിറയും. അവർ കവചം അഴിച്ചു, രഥങ്ങളിൽ കെട്ടിയിരുന്ന കുതിരകളെ അഴിച്ചു വിട്ട്, രാത്രിയിൽ സ്വന്തം ശിബിരത്തിൽ ഭയമില്ലാതെ ഉറങ്ങും. അവർ തീർച്ചയായും ക്ഷീണിച്ചിരിക്കും—അധികശ്രമം കൊണ്ട് പൂർണ്ണമായി തളർന്നിരിക്കും.”
Verse 27
अवस्कन्दं करिष्यामि शिबिरस्याद्य दुष्करम् । 'रातमें सुस्थिर चित्तसे सोये हुए उन पांचालोंके अपने ही शिविरमें घुसकर मैं उन सबका संहार कर डालूँगा। समूचे शिविरका ऐसा विनाश करूँगा जो दूसरोंके लिये दुष्कर है।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഇന്ന് ഞാൻ ശിബിരത്തിന്മേൽ മറ്റുള്ളവർക്ക് സാധ്യമല്ലാത്തത്ര ദുഷ്കരമായ ഒരു ആക്രമണം നടത്തും. രാത്രിയിൽ നിശ്ചിന്തചിത്തത്തോടെ ഉറങ്ങുന്ന പാഞ്ചാലരുടെ സ്വന്തം ശിബിരത്തിൽ കയറി, അവരെ എല്ലാവരെയും സംഹരിക്കും. മുഴുവൻ ശിബിരത്തെയും മറ്റുള്ളവർക്ക് ദുഷ്കരമായ വിധത്തിൽ നശിപ്പിക്കും.”
Verse 28
अद्य तान् सहितानू सर्वान् धृष्टद्युम्नपुरोगमान्
“ഇന്ന് അവരെ എല്ലാവരെയും—ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ മുന്നിൽ നിർത്തി ഒരുമിച്ചിരിക്കുന്നവരെ—…”
Verse 29
सूदयिष्यामि विक्रम्य कक्षं दीप्त इवानल: । निहत्य चैव पञज्चालान् शान्तिं लब्धास्मि सत्तम
“പരാക്രമത്തോടെ മുന്നേറി, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ അവരുടെ പാർപ്പിടം ദഹിപ്പിക്കും. പാഞ്ചാലരെ നിഹതരാക്കിയ ശേഷം, ഹേ ശ്രേഷ്ഠനേ, എനിക്ക് ഒടുവിൽ ശാന്തി ലഭിക്കും.”
Verse 30
'साधुशिरोमणे! जैसे जलती हुई आग सूखे जंगल या तिनकोंकी राशिको जला डालती है, उसी प्रकार आज मैं एक साथ सोये हुए धृष्टद्युम्म आदि समस्त पांचालोंपर आक्रमण करके उन्हें मौतके घाट उतार दूँगा। उनका संहार कर लेनेपर ही मुझे शान्ति मिलेगी ।।
“ഇന്ന് യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ പാഞ്ചാലരിലേക്കു പാഞ്ഞിറങ്ങി അവരെ സംഹരിക്കും. പിനാകം കൈയിൽ പിടിച്ച് ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന സ്വയം രുദ്രൻ ജീവികളിലേക്കു ഇറങ്ങുന്നതുപോലെ, ഞാൻ പാഞ്ചാലരെ നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവർക്കു കാലരൂപനാകും.”
Verse 31
अद्याहं सर्वपञ्चालान् निहत्य च निकृत्य च । अर्दयिष्यामि संदहृष्टो रणे पाण्डुसुतांस्तथा
ഇന്ന് ഞാൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ എല്ലാ പാഞ്ചാലരെയും വധിച്ച് അവരുടെ അവയവങ്ങൾ ഛിന്നഭിന്നമാക്കി, ആഹ്ലാദോന്മത്തനായി പാണ്ഡുവിന്റെ പുത്രന്മാരെയും കൂടി തകർത്തുകളയും।
Verse 32
अद्याहं सर्वपञ्चालै: कृत्वा भूमिं शरीरिणीम् । प्रहत्यैकेकशस्तेषु भविष्याम्यनृण: पितु:
ഇന്ന് എല്ലാ പാഞ്ചാലരുടെ ശരീരങ്ങളാൽ ഭൂമിയെ ശരീരിണിയാക്കി, അവരെ ഒരൊരുത്തനായി പ്രഹരിച്ച് വീഴ്ത്തി, ഞാൻ പിതൃഋണത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും।
Verse 33
दुर्योधनस्य कर्णस्य भीष्मसैन्धवयोरपि । गमयिष्यामि पञ्चालान् पदवीमद्य दुर्गमाम्,“आज पांचालोंको दुर्योधन, कर्ण, भीष्म तथा जयद्रथके दुर्गम मार्गपर भेजकर छोड़ूँगा
ഇന്ന് ഞാൻ പാഞ്ചാലരെ ആ ദുർഗമമായ പാതയിലേക്ക് അയക്കും—ദുര്യോധനൻ, കർണ്ണൻ, ഭീഷ്മൻ, സൈന്ധവൻ (ജയദ്രഥൻ) നടന്ന അതേ വഴിയിലേക്ക്।
Verse 34
अद्य पाज्चालराजस्य धृष्टद्युम्नस्य वै निशि । नचिरात् प्रमथिष्यामि पशोरिव शिरो बलातू
ഇന്ന് രാത്രിയിൽ ഞാൻ ഉടൻ തന്നെ പാഞ്ചാലരാജൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ തല, മൃഗത്തിന്റെ തലപോലെ, ബലപ്രയോഗത്തോടെ തകർത്തുകളയും।
Verse 35
“आज रातमें मैं शीघ्र ही पांचालराज धृष्टद्युम्मके सिरको पशुके मस्तककी भाँति बलपूर्वक मरोड़ डालूँगा ।।
ഗൗതമാ! ഇന്ന് രാത്രിയിലെ യുദ്ധത്തിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന പാഞ്ചാലരുടെയും പാണ്ഡവരുടെയും പുത്രന്മാരെയും ഞാൻ എന്റെ മൂർച്ചയുള്ള ഖഡ്ഗം കൊണ്ട് തുണ്ടുതുണ്ടാക്കി വെട്ടിമാറ്റും।
Verse 36
अद्य पाज्चालसेनां तां निहत्य निशि सौप्तिके । कृतकृत्य: सुखी चैव भविष्यामि महामते
ഇന്നിരാത്രി, ഈ സൗപ്തികസംഹാരത്തിൽ, ആ പാഞ്ചാലസേനയെ വധിച്ച്, ഹേ മഹാമതേ, ഞാൻ കൃതകൃത്യനായി സുഖത്തോടെ ജീവിക്കും.
Verse 2736
सूदयिष्यामि विक्रम्प मघवानिव दानवान् । 'जैसे इन्द्र दानवोंपर आक्रमण करते हैं, उसी प्रकार मैं भी शिविरमें मुर्दोके समान अचेत पड़े हुए पांचालोंकी छातीपर चढ़कर उन्हें पराक्रमपूर्वक मार डालूँगा
ഞാൻ പരാക്രമത്തോടെ അവരെ സംഹരിക്കും—മഘവാൻ (ഇന്ദ്രൻ) ദാനവരെ സംഹരിക്കുന്നതുപോലെ.
Frequently Asked Questions
The dilemma lies in treating retaliatory action as ‘proper’ kṣatra conduct while acknowledging that human judgment is unstable under grief and circumstance—raising the ethical question of whether a crisis-conditioned buddhi can legitimately authorize extreme, night-based strategy.
Judgment is presented as situational and frequently self-validating: people privilege their own prajñā, shift views with age and fortune, and rationalize chosen means as ‘hitam’ (beneficial). The passage functions as a cautionary model for how cognition under duḥkha can convert into moral certainty.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses. The chapter’s meta-significance is structural: it supplies the justificatory reasoning that bridges counsel and action, clarifying how ethical discourse can be mobilized to stabilize resolve within the epic’s broader dharma-karmic framework.