Adhyaya 83
Saumadatti-vadha and Bhīma–Alambusa-saṃyoga (सौमदत्तिवधः तथा भीमालम्बुससंयोगः)
Upa-parva: Droṇa-parva — Battlefield Engagements (Sañjaya–Dhṛtarāṣṭra Reportage Unit)
Sañjaya reports that Saumadatti (Bhīṣma’s son) strikes the five Draupadeyas with successive volleys, briefly disorienting them. Śatānīka (Nakula’s son) and the other Draupadeyas counterattack, but Saumadatti responds by placing single arrows into each warrior’s chest, prompting the five brothers to surround and press him from their chariots. The Pāṇḍava elders then execute a systematic neutralization: Arjuna kills Saumadatti’s horses; Bhīma cuts his bow and continues to wound him; Yudhiṣṭhira fells his banner; Nakula removes the charioteer from the chariot-platform; and Sahadeva, recognizing the moment of vulnerability, delivers the decisive act by severing Saumadatti’s head with a razor-edged arrow. Seeing the fallen head, the Kaurava forces scatter in alarm. The chapter then shifts to Alambusa’s engagement with Bhīma. Alambusa inflicts heavy damage, including the destruction of Bhīma’s supporting fighters and a temporary incapacitation of Bhīma. Bhīma recovers, intensifies his assault, and Alambusa adopts frightening forms, taunts Bhīma with the memory of a slain brother (Bakā), and uses concealment and arrow-rain to disrupt Pāṇḍava ranks, producing mass confusion and vivid battlefield imagery (a ‘river’ of blood and debris). Hearing the opposing army’s roar, Bhīma responds with a powerful astric discharge (Tvāṣṭra-astra), countering the adversary’s extraordinary tactics and driving Alambusa away toward Droṇa’s formation. The Pāṇḍavas proclaim victory and commend Bhīma’s resilience and tactical recovery.
Chapter Arc: संजय राजन् को बतलाते हैं कि कुन्तीपुत्र अर्जुन प्रसन्नचित्त, हाथ जोड़कर, समस्त तेजों के भण्डार वृषभध्वज भगवान् शिव के हर्षोत्फुल्ल नेत्रों से दर्शन करते हैं—मानो युद्ध के बीच एक दिव्य द्वार खुल गया हो। → अर्जुन अपने द्वारा समर्पित रात्रिकालीन नैत्यिक उपहार को शिव के समीप रखा हुआ देखते हैं और मन-ही-मन श्रीकृष्ण तथा शिव की पूजा कर शिव से दिव्य अस्त्र की याचना करते हैं। शिव के संकेत से वे उस दिव्य अमृतमय सरोवर के निकट जाते हैं जहाँ पूर्वकाल का श्रेष्ठ धनुष-बाण निहित है; वहाँ पहुँचकर अर्जुन का संकल्प—अस्त्र-प्राप्ति और प्रतिज्ञा-पूर्ति—और तीव्र हो उठता है। → अर्जुन एकाग्रचित्त होकर उस श्रेष्ठ धनुष को हाथ में लेकर धनुर्धर की भाँति स्थित होते हैं और विधिपूर्वक बाण सहित धनुष खींचते हैं; उसी क्षण स्मरण-शक्ति से वे वनवासकालीन शिव-दर्शन और वर-प्राप्ति को पुनः जीते हैं, और शिव प्रसन्न होकर घोर पाशुपतास्त्र को वरदान-रूप में पुनः प्रदान करते हैं—प्रतिज्ञा की पारण-घड़ी पूर्ण होती है। → पाशुपतास्त्र पुनः प्राप्त कर अर्जुन रोमांचित हो उठते हैं; वे अपने कार्य को सिद्ध मानते हैं और भीतर-ही-भीतर यह निश्चय दृढ़ होता है कि धर्मयुद्ध में अब उनके पास वह परम भयङ्कर सामर्थ्य है जो देव-शत्रुओं को भी गिरा चुका है। → यह दिव्य अस्त्र किस निर्णायक क्षण में, किस सीमा तक, और किन शर्तों के साथ प्रयुक्त होगा—यही प्रश्न अगले प्रसंग की ओर कथा को धकेल देता है।
Shlokas
Verse 2
संजय कहते हैं--राजन्! तदनन्तर कुन्तीकुमार अर्जुनने प्रसन्नचित्त हो हाथ जोड़कर समस्त तेजोंके भण्डार भगवान् वृषभध्वजका हर्षोत्फुल्ल नेत्रोंसे दर्शन किया ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! തുടർന്ന് കുന്തീപുത്രനായ അർജുനൻ പ്രസന്നമനസ്സോടെ കൈകൂപ്പി, ഹർഷത്തിൽ വിരിഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, സർവ്വ തേജസ്സുകളുടെ നിധിയായ വൃഷഭധ്വജനെ ദർശിച്ചു. കൂടാതെ ത്ര്യംബകനായ ശിവന്റെ സമീപത്ത് വാസുദേവൻ സമർപ്പിച്ച, നന്നായി ഒരുക്കിയ രാത്രികാല മംഗളമായ നൈത്യിക ഉപഹാരവും അവൻ കണ്ടു.
Verse 3
उन्होंने अपने द्वारा समर्पित किये हुए रात्रिकालके उस नैत्यिक उपहारको, जिसे श्रीकृष्णको निवेदित किया था, भगवान् त्रिनेत्रधारी शिवके समीप रखा हुआ देखा ।।
ശ്രീകൃഷ്ണൻ നിവേദിച്ച, താൻ അർപ്പിച്ച ആ രാത്രികാല നൈത്യിക ഉപഹാരം ത്രിനേത്രനായ ശിവന്റെ സമീപത്ത് വെച്ചിരിക്കുന്നതായി അവൻ കണ്ടു. തുടർന്ന് പാണ്ഡവനായ അർജുനൻ മനസ്സിൽ തന്നെ കൃഷ്ണനെയും ശർവനായ ശിവനെയും പൂജിച്ച് ശങ്കരനോട് പറഞ്ഞു—“എനിക്ക് ഒരു ദിവ്യായുധം വേണം.”
Verse 4
तब पाण्डुपुत्र अर्जुनने मन-ही-मन भगवान् श्रीकृष्ण और शिवकी पूजा करके भगवान् शंकरसे कहा--'प्रभो! मैं आपसे दिव्य अस्त्र प्राप्त करना चाहता हूँ ।।
അപ്പോൾ പാണ്ഡുപുത്രനായ അർജുനൻ മനസ്സിൽ തന്നെ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണനെയും ശിവനെയും ആരാധിച്ച് ശങ്കരനോട് പറഞ്ഞു— “പ്രഭോ! ഞാൻ നിങ്ങളിൽ നിന്ന് ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.” പാർഥന്റെ വരപ്രാർത്ഥന കേട്ട് മഹാദേവൻ മന്ദഹസിച്ച് വാസുദേവനോടും അർജുനനോടും പറഞ്ഞു।
Verse 5
स्वागतं वां नरश्रेष्टी विज्ञातं मनसेप्सितम् । येन कामेन सम्प्राप्ती भवद्धयां तं॑ ददाम्यहम्
“ഹേ നരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, നിങ്ങളിരുവരും സ്വാഗതം. നിങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിലെ ആഗ്രഹം എനിക്ക് അറിയാം. ഏത് അഭിലാഷത്തോടെയാണ് നിങ്ങൾ ഇവിടെ വന്നത്, അതു ഞാൻ നിങ്ങള്ക്കു നൽകുന്നു।”
Verse 6
सरो<मृतमयं दिव्यम भ्याशे शरत्रुसूदनौ । तत्र मे तद् धर्नुर्दिव्यं शरश्न निहित: पुरा
“ഹേ ശത്രുസൂദന വീരന്മാരേ, ഇവിടെ അടുത്തായി ദിവ്യമായ അമൃതമയമായ ഒരു സരോവരം ഉണ്ട്. പൂർവകാലത്ത് അവിടെ എന്റെ ആ ദിവ്യധനുസ്സും ബാണങ്ങളും നിക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ ദേവശത്രുക്കളെയൊക്കെയും വീഴ്ത്തിയത്. ഹേ കൃഷ്ണാ, നിങ്ങൾ ഇരുവരും ആ സരോവരത്തിൽ നിന്ന് ബാണങ്ങളോടുകൂടി ആ ഉത്തമധനുസ്സ് കൊണ്ടുവരിക।”
Verse 7
येन देवारय: सर्वे मया युधि निपातिता: । तत आनीयतां कृष्णौ सशरं धनुरुत्तमम्
“ഏത് ഉത്തമധനുസ്സും ബാണങ്ങളും കൊണ്ടാണ് ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ ദേവശത്രുക്കളെയൊക്കെയും വീഴ്ത്തിയത്, ആ ബാണങ്ങളോടുകൂടിയ പരമധനുസ്സ് ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക. ഹേ കൃഷ്ണാ, ഹേ ശത്രുസൂദന വീരന്മാരേ! അടുത്തായി ദിവ്യ അമൃതമയ സരോവരം ഉണ്ട്; പൂർവകാലത്ത് അവിടെ എന്റെ ദിവ്യധനുസ്സും ബാണങ്ങളും നിക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. നിങ്ങൾ ഇരുവരും ആ സരോവരത്തിൽ നിന്ന് ബാണങ്ങളോടുകൂടി ആ ഉത്തമധനുസ്സ് കൊണ്ടുവരിക।”
Verse 8
तथेत्युक्त्वा तु तौ वीरौ सर्वपारिषदैः सह । प्रस्थितौ तत्सरो दिव्यं दिव्यैश्वर्यशतैर्युतम्
“തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞ് ആ രണ്ടു വീരന്മാർ, എല്ലാ പരിഷദന്മാരോടും കൂടി, നൂറുകണക്കിന് ദിവ്യ വൈഭവങ്ങളാൽ സമ്പന്നമായ ആ അത്ഭുത ദിവ്യ സരോവരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 9
निर्दिष्ट यद् वृषाड्केण पुण्यं सर्वार्थसाधकम् | तौ जग्मतुरसम्भ्रान्ती नरनारायणावृषी
വൃഷാങ്കൻ (ശിവൻ) സകലാർത്ഥസാധകമായ പുണ്യമാർഗം നിർദ്ദേശിച്ചതറിഞ്ഞ് നര-നാരായണന്മാരായ ആ രണ്ടു ഋഷിമാർ അചഞ്ചലചിത്തരായി, ഭ്രമമില്ലാതെ മുന്നോട്ട് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 10
तब “बहुत अच्छा” कहकर वे दोनों वीर भगवान् शंकरके पार्षदगणोंके साथ सैकड़ों दिव्य ऐश्वर्योंसे सम्पन्न तथा सम्पूर्ण मनोरथोंकी सिद्धि करनेवाले उस पुण्यमय दिव्य सरोवरकी ओर प्रस्थित हुए, जिसकी ओर जानेके लिये महादेवजीने स्वयं ही संकेत किया था। वे दोनों नर-नारायण ऋषि बिना किसी घबराहटके वहाँ जा पहुँचे ।।
അപ്പോൾ “അതിവിശേഷം” എന്നു പറഞ്ഞു ആ രണ്ടു വീരന്മാർ, ഭഗവാൻ ശങ്കരന്റെ പാർഷദന്മാരോടൊപ്പം, നൂറുകണക്കിന് ദിവ്യ ഐശ്വര്യങ്ങളാൽ സമ്പന്നവും സർവ്വ മനോരഥസിദ്ധികരവുമായ ആ പുണ്യമയ ദിവ്യസരോവരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു—അവിടേക്കുള്ള വഴി മഹാദേവൻ തന്നേ സൂചിപ്പിച്ചിരുന്നു. അവിടെ എത്തിച്ചേർന്ന അർജുനനും അച്യുതനും (ശ്രീകൃഷ്ണനും) സൂര്യമണ്ഡലസമാനമായി ദീപ്തമായ ആ തടാകം കണ്ടു; കൂടാതെ ജലത്തിനുള്ളിൽ സൂര്യസമാനമായി ജ്വലിക്കുന്ന ഒരു ഭയങ്കര നാഗത്തെയും ദർശിച്ചു.
Verse 11
द्वितीयं चापरं नागं सहस्रशिरसं वरम् । वमन्तं विपुला ज्वाला ददृशातेडग्निवर्चसम्
അവിടെ അവർ രണ്ടാമതായി മറ്റൊരു ശ്രേഷ്ഠ നാഗത്തെയും കണ്ടു—സഹസ്രശിരസ്സുള്ള, അഗ്നിപോലെ തേജസ്സുള്ള—തന്റെ വായിൽ നിന്ന് വിപുലവും ഭീകരവുമായ ജ്വാലകൾ ഛർദ്ദിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 12
ततः कृष्णश् पार्थश्च संस्पृश्याम्भ: कृताञ्जली । तौ नागावुपतस्थाते नमस्यन्तौ वृषध्वजम्,तब श्रीकृष्ण और अर्जुन जलसे आचमन करके हाथ जोड़ भगवान् शंकरको प्रणाम करते हुए उन दोनों नागोंके निकट खड़े हो गये
അപ്പോൾ കൃഷ്ണനും പാർഥനും (അർജുനനും) ജലം സ്പർശിച്ച് ആചമനം ചെയ്തു; കൈകൂപ്പി വൃഷധ്വജൻ (ശിവൻ)നെ നമസ്കരിച്ചുകൊണ്ട് ആ രണ്ടു നാഗങ്ങളുടെ സമീപത്ത് നിന്നു.
Verse 13
गृणन्तौ वेदविद्वांसौ तद् ब्रह्म शतरुद्रियम् अप्रमेयं प्रणमतो गत्वा सर्वात्मना भवम्
അവർ ഇരുവരും വേദവിദ്വാന്മാരായിരുന്നു; അതിനാൽ ശതരുദ്രീയ മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ചുകൊണ്ട്, ബ്രഹ്മസ്വരൂപനായ അപ്രമേയ ഭവൻ (ശിവൻ)നെ സർവ്വാത്മനാ ശരണം പ്രാപിച്ച്, അവനെ പ്രണാമം ചെയ്തു.
Verse 14
ततस्तौ रुद्रमाहात्म्याद्धित्वा रूप॑ महोरगौ । भधनुर्बाणश्न शत्रुघ्नं तद् द्वन्डे समपद्यत,तदनन्तर भगवान् शंकरकी महिमासे वे दोनों महानाग अपने उस रूपको छोड़कर दो शत्रुनाशक धनुष-बाणके रूपमें परिणत हो गये
അനന്തരം രുദ്രന്റെ മഹിമയാൽ ആ രണ്ടു മഹാസർപ്പങ്ങൾ തങ്ങളുടെ മുൻരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, അതേ നിമിഷം ശത്രുനാശകമായ ധനുസ്സും ബാണവും എന്ന രൂപങ്ങളായി മാറി—ശങ്കരന്റെ ശക്തിയുടെ അത്ഭുതലക്ഷണം.
Verse 15
तौ तज्जगृहतुः प्रीतौ धनुर्बाणं च सुप्रभम् । आजतद्नतुर्महात्मानौ ददतुश्न महात्मने
അപ്പോൾ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ മഹാത്മാക്കളായ ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും ആ ദീപ്തമായ ധനുസ്സും ബാണവും കൈയിൽ എടുത്തു. പിന്നെ അവർ അത് മഹാദേവന്റെ അടുക്കൽ കൊണ്ടുപോയി, ആ മഹാത്മാവിന്റെ കരങ്ങളിൽ തന്നെ സമർപ്പിച്ചു.
Verse 16
ततः पार्श्वाद् वृषाड्कस्य ब्रह्मचारी न्यवर्तत । पिड्ञाक्षस्तपस: क्षेत्र बलवान् नीललोहित:
അപ്പോൾ വൃഷധ്വജനായ ഭഗവാൻ ശങ്കരന്റെ പാർശ്വഭാഗത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ബ്രഹ്മചാരി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—പിംഗളനേത്രൻ, തപസ്സിന്റെ തന്നെ ക്ഷേത്രംപോലെ, ബലവാൻ, നീല-ലോഹിത വർണ്ണമുള്ളവൻ.
Verse 17
स तद् गृहा धनुःश्रेष्ठ तस्थौ स्थानं समाहितः । विचकर्षाथ विधिवत् सशरं धनुरुत्तमम्
അവൻ ആ ശ്രേഷ്ഠധനുസ്സ് കൈയിൽ എടുത്ത് അവിടെ സമാഹിതനായി ഉറച്ചുനിന്നു. പിന്നെ വിധിപൂർവ്വം, ബാണം ഘടിപ്പിച്ച ആ ഉത്തമധനുസ്സ് വലിച്ചു.
Verse 18
वह एकाग्रचित्त हो उस श्रेष्ठ धनुषको हाथमें लेकर एक धनुर्धरको जैसे खड़ा होना चाहिये, वैसे खड़ा हुआ। फिर उसने बाणसहित उस उत्तम धनुषको विधिपूर्वक खींचा ।।
അവന്റെ ധനുസ്സിന്റെ നാണി (മൗർവി), പിടി (മുഷ്ടി), നിൽപ്പിന്റെ കൃത്യമായ നില—ഇവയെല്ലാം ശ്രദ്ധിച്ച്, അചിന്ത്യപരാക്രമനായ പാണ്ഡവ അർജുനൻ ഭവൻ (ശിവൻ) ഉച്ചരിച്ച മന്ത്രം കേട്ട് അത് മനസ്സിൽ സ്വീകരിച്ചു.
Verse 19
स सरस्येव तं बाणं मुमोचातिबल: प्रभु: । चकार च पुनर्वीरस्तस्मिन् सरसि तद् धनुः,तत्पश्चात् अत्यन्त बलशाली वीर भगवान् शिवने उस बाणको उसी सरोवरमें छोड़ दिया। फिर उस धनुषको भी वहीं डाल दिया
അപ്പോൾ അതിബലവാനായ പ്രഭു ആ ബാണത്തെ അതേ തടാകത്തിലേക്ക് വിട്ടു; ആ വീരനും പിന്നെ അതേ ജലത്തിൽ ആ ധനുസ്സും എറിഞ്ഞുകളഞ്ഞു.
Verse 20
ततः प्रीतं भवं ज्ञात्वा स्मृतिमानर्जुनस्तदा । वरमारण्यके दत्तं दर्शन शड्करस्य च
അനന്തരം അർജുനൻ ബോധം വീണ്ടെടുത്തു; ഭവൻ (ശിവൻ) പ്രസന്നനാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, വനത്തിൽ മുമ്പ് ലഭിച്ച വരമായ ശങ്കരദർശനം ഓർത്തു.
Verse 21
तस्य तन्मतमाज्ञाय प्रीत: प्रादाद् वरं भव:
അവന്റെ ഉദ്ദേശം അറിഞ്ഞ്, പ്രീതനായ ഭവൻ (ശിവൻ) അവനു വരം നൽകി.
Verse 22
ततः पाशुपतं दिव्यमवाप्य पुनरीश्वरात्
അതിനുശേഷം അവൻ ഈശ്വരനിൽ നിന്ന് വീണ്ടും ദിവ്യമായ പാശുപതാസ്ത്രം പ്രാപിച്ചു.
Verse 23
ववन्दतुश्च संहृष्टौ शिरोभ्यां तं महेश्वरम्
അപ്പോൾ ആനന്ദോന്മാദത്തോടെ ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും—ഇരുവരും—ശിരസ്സു നമിച്ച് മഹേശ്വരനെ വന്ദിച്ചു; അവന്റെ അനുമതി ലഭിച്ചതോടെ ആ രണ്ടു വീരന്മാരും ഉടൻ സന്തോഷത്തോടെ തങ്ങളുടെ ശിബിരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
Verse 24
अनुज्ञातौ क्षणे तस्मिन् भवेनार्जुनकेशवौ । प्राप्तौी स््वशिबिरं वीरी मुदा परमया युतौ
ആ നിമിഷം തന്നെ ഭവൻ (മഹേശ്വരൻ) അനുമതി നൽകിയതോടെ ആ രണ്ടു വീരന്മാർ—അർജുനനും കേശവനും—പരമാനന്ദത്തോടെ നിറഞ്ഞ് തങ്ങളുടെ ശിബിരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി വന്നു.
Verse 25
तथा भवेनानुमतौ महासुरनिघातिना । इन्द्राविष्णू यथा प्रीती जम्भस्य वधकाड्क्षिणौ
മുമ്പൊരിക്കൽ ജംഭാസുരനെ വധിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഇന്ദ്രനും വിഷ്ണുവും മഹാസുരനിഘാതിയായ ഭഗവാൻ ശങ്കരന്റെ അനുമതി നേടി സന്തോഷത്തോടെ മടങ്ങിയതുപോലെ, ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും ആനന്ദത്തോടെ തങ്ങളുടെ ശിബിരത്തിലേക്ക് വന്നു.
Verse 81
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि अर्जुनस्य पुन: पाशुपतास्त्रप्राप्तौ एकाशीतितमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിലെ പ്രതിജ്ഞാപർവ്വത്തിൽ അർജുനന് വീണ്ടും പാശുപതാസ്ത്രം ലഭിച്ചതിനെ വിവരിക്കുന്ന എൺപത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 206
मनसा चिन्तयामास तन्मे सम्पद्यतामिति | तब स्मरणशक्तिसे सम्पन्न अर्जुनने भगवान् शंकरको अत्यन्त प्रसन्न जानकर वनवासके समय जो भगवान् शंकरका दर्शन और वरदान प्राप्त हुआ था
അപ്പോൾ സ്മരണശക്തിയാൽ സമ്പന്നനായ അർജുനൻ ഭഗവാൻ ശങ്കരൻ അത്യന്തം പ്രസന്നനാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, വനവാസകാലത്ത് ലഭിച്ച അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദർശനവും വരവും മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ചു; “അത് എനിക്കു സഫലമാകട്ടെ” എന്നു ആഗ്രഹിച്ചു.
Verse 216
तच्च पाशुपतं घोरें प्रतिज्ञायाश्व॒ पारणम् । उनके इस अभिप्रायको जानकर भगवान् शंकरने प्रसन्न हो वरदानके रूपमें वह घोर पाशुपत अस्त्र, जो उनकी प्रतिज्ञाकी पूर्ति करानेवाला था, दे दिया
അവന്റെ അഭിപ്രായം അറിഞ്ഞ ഭഗവാൻ ശങ്കരൻ പ്രസന്നനായി, അവന്റെ പ്രതിജ്ഞ പൂർത്തിയാക്കാൻ ശേഷിയുള്ള ആ ഭീകര പാശുപതാസ്ത്രം വരമായി അവനു നൽകി.
Verse 223
संहृष्टरोमा दुर्धर्ष: कृतं कार्यममन्यत । भगवान् शंकरसे उस दिव्य पाशुपतास्त्रको पुनः प्राप्त करके दुर्धर्ष वीर अर्जुनके शरीरमें रोमांच हो आया और उन्हें यह विश्वास हो गया कि अब मेरा कार्य पूर्ण हो जायगा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവാൻ ശങ്കരനിൽ നിന്ന് ആ ദിവ്യ പാശുപതാസ്ത്രം വീണ്ടും പ്രാപിച്ചതോടെ ജയിക്കാനാകാത്ത വീരൻ അർജുനന്റെ ശരീരത്തിൽ രോമാഞ്ചം പടർന്നു. ‘ഇപ്പോൾ എന്റെ കാര്യം പൂർത്തിയായി; യുദ്ധത്തിലെ എന്റെ ധർമ്മകർമ്മം ദൈവാനുഗ്രഹശക്തിയോടെ സിദ്ധിക്കും’ എന്ന് അവൻ ഉറപ്പിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes individualized heroics with collective dismantling of an opponent’s capacity to fight, raising the tension between valor-as-duel and duty-as-effective outcome, especially when decisive acts occur after disabling mobility and command-symbols.
Operational resilience and layered tactics: regain composure after shock, reduce an adversary’s functional advantages (horses, bow, banner, concealment), and apply proportionate countermeasures to restore battlefield order.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter functions primarily as reportorial war-narrative emphasizing causality, tactical sequencing, and the moral pressure exerted by retaliation memory.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.