Adhyaya 189

Verse 1

- ट्रुपदकुलमें उत्पन्न होनेके कारण धुृष्टद्युम्नका क्षत्रिय होना तो प्रसिद्ध ही है। परंतु याज और उपयाज नामक दो तपस्वी ब्राह्मणोंकी तपस्यासे उनकी उत्पत्ति हुई थी तथा परमेश्वरके मुखसे प्रकट हुए ब्राह्मणस्वरूप अग्निसे उनका प्रादुर्भाव हुआ था। इससे उनमें ब्राह्मणत्व भी था। सप्ताशीर्त्याधिकशततमोब< ध्याय: युद्धस्थलकी भीषण अवस्थाका वर्णन और नकुलके द्वारा दुर्योधनकी पराजय संजय उवाच ते तथैव महाराज दंशिता रणमूर्थनि । संध्यागतं सहस्रांशुमादित्यमुपतस्थिरे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! അവർ എല്ലാവരും മുൻപുപോലെ കവചം ധരിച്ച് യുദ്ധത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ തന്നെയായി പ്രാതഃസന്ധ്യാകാലത്ത് സഹസ്രകിരണനായ ആദിത്യസൂര്യനെ ഉപസ്ഥാനം ചെയ്തു. സംഹാരം സമീപത്തായിരുന്നിട്ടും അവർ സന്ധ്യാവിധി ഉപേക്ഷിച്ചില്ല—യുദ്ധത്തിനിടയിലും ധർമ്മവും ശാസനയും നിലനിന്നു.

Verse 2

उदिते तु सहस्रांशी तप्तकाञ्चनसप्रभे | प्रकाशितेषु लोकेषु पुनर्युद्धमवर्तत,तपाये हुए सुवर्णके समान कान्तिमान्‌ सूर्यदेवका उदय होनेपर जब सम्पूर्ण लोकोंमें प्रकाश छा गया, तब पुनः युद्ध होने लगा

തപ്തസ്വർണ്ണസമമായ കാന്തിയോടെ സഹസ്രകിരണനായ സൂര്യൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ, സകല ലോകങ്ങളിലും പ്രകാശം പരന്നപ്പോൾ, വീണ്ടും യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. പക്ഷപാതമില്ലാത്ത പ്രഭാതം ജീവന് പുതുമ നൽകുമ്പോഴും, മനുഷ്യന്റെ മനസ്സുറപ്പ് സംയമത്തിലേക്കല്ല—സംഘർഷത്തിലേക്കാണ് മടങ്ങുന്നത്.

Verse 3

दन्द्धानि तत्र यान्यासन्‌ संसक्तानि पुरोदयात्‌ | तान्येवाभ्युदिते सूर्ये समसज्जन्त भारत,भरतनन्दन! सूर्योदयसे पहले जिन लोगोंमें द्वन्द-युद्ध चल रहा था, सूर्योदयके बाद भी पुनः वे ही लोग परस्पर जूझने लगे

ഹേ ഭാരതനന്ദനാ! സൂര്യോദയത്തിന് മുമ്പ് ഏതു യോദ്ധാക്കൾ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിൽ കുടുങ്ങിയിരുന്നുവോ, സൂര്യൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ അതേ ജോഡികൾ വീണ്ടും പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടി പോരാട്ടം തുടർന്നു.

Verse 4

रथै्हया हयैरनागा: पादातैश्वापि कुज्जरा: । हयै्हया: समाजग्मु: पादाताश्न पदातिभि:,रथोंसे घोड़े, घोड़ोंसे हाथी, पैदलोंसे हाथीसवार, घोड़ोंसे घोड़े तथा पैदलोंसे पैदल भिड़ गये

ആ യുദ്ധകലഹത്തിൽ രഥങ്ങൾ കുതിരകളെ ഇടിച്ചു; കുതിരകൾ ആനകളിലേക്കു പാഞ്ഞു; ആനകൾ പാദസൈന്യത്തോട് ഏറ്റുമുട്ടി; കുതിര കുതിരയോടും പാദാതി പാദാതിയോടും പിടിമുറുക്കി. ഇങ്ങനെ സേനയുടെ ഓരോ വിഭാഗവും അതിന്റെ പ്രതിവിഭാഗത്തെ അടിച്ചു, യുദ്ധഹിംസ എല്ലാ അകലവും മായ്ച്ചുകളഞ്ഞു.

Verse 5

रथा रथैरिभैर्नागास्तथैव भरतर्षभ । संसक्ताश्च वियुक्ताश्न योधा: संन्यपतन्‌ रणे,भरतश्रेष्ठ! रथोंसे रथ और हाथियोंसे हाथी गुँथ जाते थे। इस प्रकार कभी सटकर और कभी विलग होकर वे योद्धा रणभूमिमें गिरने लगे

ഹേ ഭാരതർഷഭാ! രഥങ്ങൾ രഥങ്ങളോടും ആനകൾ ആനകളോടും കൂട്ടിമുട്ടി ഗൂഢമായി കുടുങ്ങി. ഇങ്ങനെ യോദ്ധാക്കൾ ചിലപ്പോൾ ചേർന്നു പിടഞ്ഞും ചിലപ്പോൾ വേർപെട്ടും, യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണുകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 6

ते रात्रौ कृतकर्माण: श्रान्ता: सूर्यस्य तेजसा । क्षुत्पिपासापरीताज विसंज्ञा बहवो5भवन्‌

രാത്രിയൊട്ടാകെ യുദ്ധം ചെയ്ത് കര്‍മ്മം പൂര്‍ത്തിയാക്കിയവര്‍ ക്ഷീണിച്ചു. പിന്നെ സൂര്യന്റെ പ്രചണ്ഡ താപത്തില്‍ ദഹിച്ച് അവരുടെ ശരീരമൊട്ടാകെ വിശപ്പും ദാഹവും പടര്‍ന്നു; അതിനാല്‍ അനേകം സൈനികര്‍ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു വീണു.

Verse 7

शड्खभेरीमृदड्नां कुञ्जराणां च गर्जताम्‌ । विस्फारितविकृष्टानां कार्मुकाणां च कूजताम्‌

ശംഖനാദവും, ഭേരിയും മൃദംഗവും മുഴങ്ങുന്ന ഗര്‍ജ്ജനവും, ഗജങ്ങളുടെ ഗര്‍ജ്ജനവും ഉയർന്നു; അതോടൊപ്പം വലിച്ചുനീട്ടി പിന്നോട്ടു വലിച്ച വില്ലുകളുടെ ടങ്കാരവും പടർന്നു.

Verse 8

द्रवतां च पदातीनां शस्त्राणां पततामपि,दौड़ते हुए पैदलों, गिरते हुए शस्त्रों, हिनहिनाते हुए घोड़ों, लौटते हुए रथों तथा चीखते- चिल्लाते और गरजते हुए शूरवीरोंका मिला हुआ महाभयंकर शब्द वहाँ गूँज रहा था

ഓടുന്ന പാദസൈന്യം, വീഴുന്ന ആയുധങ്ങൾ, കുതിരകളുടെ ഹ്രേഷാധ്വനി, തിരിഞ്ഞുപോകുന്ന രഥങ്ങൾ, കൂടാതെ നിലവിളികളും ആർത്തനാദങ്ങളും യുദ്ധഗർജ്ജനങ്ങളും—ഇവയൊക്കെയും ചേർന്ന് അവിടെ ഒരൊറ്റ മഹാഭീകര നാദമായി മുഴങ്ങി.

Verse 9

हयानां ह्वेषतां चापि रथानां च निवर्तताम्‌ | क्रोशतां गर्जतां चैव तदा55सीत्‌ तुमुलं महत्‌

അപ്പോൾ കുതിരകളുടെ ഹ്രേഷാധ്വനിയും, തിരിഞ്ഞുപോകുന്ന രഥങ്ങളുടെയും, നിലവിളിച്ചും ഗർജ്ജിച്ചും പോരാടുന്ന വീരന്മാരുടെയും ചേർന്ന ഒരു മഹത്തായ തുമുലനാദം ഉയർന്നു.

Verse 10

विवृद्धस्तुमुल: शब्दो द्यामगच्छन्महांस्तदा । नानायुधनिकृत्तानां चेष्टतामातुर: स्वन:

അപ്പോൾ വർദ്ധിച്ച ആ മഹത്തായ തുമുലനാദം ആകാശത്തോളം എത്തി. ഭൂമിയിൽ പക്ഷേ, നാനാവിധ ആയുധങ്ങളാൽ വെട്ടേറ്റ് അവസാന താളത്തിൽ പുളഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന യോദ്ധാക്കളുടെ മഹാ ആർത്തനാദം കേൾക്കപ്പെട്ടു.

Verse 11

भूमावश्रूयत महांस्तदा55सीत्‌ कृपणं महत्‌ | पततां पात्यमानानां पत्त्यश्वरथदन्तिनाम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ അത്യന്തം വലുതും കരുണാജനകവുമായ ഒരു ഘോഷം കേട്ടു. ആയുധങ്ങളാൽ ഛിന്നമായ ദേഹങ്ങളോടെ ചിലർ വീഴുകയും ചിലർ വീഴ്ത്തപ്പെടുകയും ചെയ്തു—പദാതികൾ, കുതിരകൾ, രഥികൾ, ഗജങ്ങൾ എന്നിവരുടെ ആ അസഹായ ആർ‍ത്തനാദം സ്വർഗ്ഗലോകംവരെ എത്തിച്ചെന്നപോലെ തോന്നി; യുദ്ധം വിതയ്ക്കുന്ന ദാരുണ ദുരവസ്ഥ അതിൽ തന്നെ വെളിവായി.

Verse 12

तेषु सर्वेष्वनीकेषु व्यतिषक्तेष्वनेकश: । स्वे स्वाञ्जघ्नुः परे स्वांश्व स्वान्‌ परेषां परे परान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ എല്ലാ സൈന്യവ്യൂഹങ്ങളും വീണ്ടും വീണ്ടും തമ്മിൽ കുടുങ്ങിയപ്പോൾ ഭീകരമായ ആശയക്കുഴപ്പം പടർന്നു. സ്വന്തം പക്ഷക്കാർ തന്നെ സ്വന്തം ആളുകളെ വെട്ടിവീഴ്ത്തി; എതിര്‍പക്ഷ യോദ്ധാക്കളും സ്വന്തം ആളുകളെ തന്നെ കൊന്നു. ആ കലഹത്തിൽ ശത്രുപക്ഷത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന സ്വന്തം ബന്ധുക്കളെയും ശത്രുക്കളെയും കൂടി അവർ സംഹരിച്ചു—വിവേകവും ധർമ്മവും മറഞ്ഞുപോയതുപോലെ.

Verse 13

वीरबाहुविमृष्टाश्च योधेषु च गजेषु च । राशय: प्रत्यदृश्यन्त वाससां नेजनेष्विव

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യോദ്ധാക്കളുടെയും ഗജങ്ങളുടെയും ദേഹങ്ങളിൽ വീരന്മാരുടെ ശക്തമായ ഭുജങ്ങളിൽ നിന്ന് എറിഞ്ഞ ആയുധങ്ങളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ കൂമ്പാരങ്ങളായി കാണപ്പെട്ടു—വസ്ത്രം കഴുകുന്ന ഘട്ടങ്ങളിൽ കിടക്കുന്ന വസ്ത്രക്കൂമ്പാരങ്ങളെപ്പോലെ.

Verse 14

उद्यतप्रतिपिष्टानां खड्गानां वीरबाहुभि: । स एव शब्दस्तद्रूपो वाससां निज्यतामिव

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വീരഭുജങ്ങൾ ഉയർത്തി പരസ്പരം ഇടിച്ച ഖഡ്ഗങ്ങളുടെ ശബ്ദം, അലക്കുകാർ വസ്ത്രം അടിച്ചു കഴുകുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന താളശബ്ദംപോലെ തന്നെയായി തോന്നി.

Verse 15

अर्धासिभिस्तथा खड्गैस्तोमरै: सपरश्वधैः । निकृष्टयुद्धं संसक्तं महदासीत्‌ सुदारुणम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർദ്ധാസികളും ഖഡ്ഗങ്ങളും, തോമരങ്ങളും പരശുക്കളുമായി അതിസന്നിഹിതമായ പോരാട്ടം കനന്നു; അത് മഹത്തായതും അത്യന്തം ദാരുണമായതുമായ സംഹാരമായി മാറി.

Verse 16

गजाश्वकायप्रभवां नरदेहप्रवाहिनीम्‌ । शस्त्रमत्स्यसुसम्पूर्णा मांसशोणितकर्दमाम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും ശവങ്ങളിൽ നിന്നു ജനിച്ച രക്തനദി ഒഴുകി; മനുഷ്യദേഹങ്ങളെ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടു പരലോകദിശയിലേക്കു പാഞ്ഞു. അതിൽ ആയുധങ്ങൾ മീനുകളെപ്പോലെ നിറഞ്ഞിരുന്നു; അതിന്റെ ചെളി മാംസവും രക്തവും തന്നെയായിരുന്നു.

Verse 17

आर्तनादस्वनवतीं पताकाशस्त्रफेनिलाम्‌ | नदीं प्रावर्तयन्‌ वीरा: परलोकौघगामिनीम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വീരർ ഒരു നദിയെ ഒഴുക്കി; അതിന്റെ ശബ്ദം പീഡിതരുടെ ആർ‍ത്തനാദമായിരുന്നു, അതിന്റെ നുര പതാകകളും ആയുധങ്ങളും പോലെ തോന്നി, അതിന്റെ പ്രവാഹം പരലോകത്തിലേക്കു പാഞ്ഞു.

Verse 18

शरशतक्त्यर्दिता: क्लान्ता रात्रिमूढाल्पचेतस: । विष्टभ्य सर्वगात्राणि व्यतिष्ठन्‌ गजवाजिन:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നൂറുകണക്കിന് അമ്പുകളും ശക്തികളും തട്ടി പീഡിതരായി, ക്ഷീണിച്ച്, രാത്രിയുദ്ധത്തിന്റെ മയക്കത്തിൽ ബോധം മങ്ങിയ ആനകളും കുതിരകളും ശരീരാവയവങ്ങളെല്ലാം മുറുകെ പിടിച്ച് അവിടെ തന്നെ സ്തംഭിച്ചുനിന്നു.

Verse 19

बाहुभि: कवचैश्रित्रै: शिरोभिश्चवारुकुण्डलै: । युद्धोपकरणैश्षान्यैस्तत्र तत्र चकाशिरे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എവിടെയോ മുറിഞ്ഞ കൈകൾ, എവിടെയോ വിചിത്ര കവചങ്ങൾ, എവിടെയോ മനോഹര കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച തലകൾ, മറ്റെവിടെയോ ചിതറിക്കിടന്ന മറ്റു യുദ്ധോപകരണങ്ങൾ—ഇവയാൽ യുദ്ധഭൂമി പലിടത്തും തെളിഞ്ഞുകാണപ്പെട്ടു.

Verse 20

क्रव्यादसड्घैराकीर्ण मृतैरर्धमृतैरपि । नासीद्‌ रथपथत्तत्र सर्वमायोधन प्रति

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മാംസഭോജികളായ ജീവികളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞും, മരിച്ചവരും അർദ്ധമരിച്ചവരും ചിതറിക്കിടന്നും ആ യുദ്ധഭൂമി മൂടപ്പെട്ടു. അതിനാൽ ആ മുഴുവൻ യുദ്ധമേഖലയിലൊരിടത്തും രഥം പോകാൻ വഴിയുണ്ടായിരുന്നില്ല.

Verse 21

मज्जत्सु चक्रेषु रथान्‌ सत्त्वमास्थाय वाजिन: । कथंचिदवहडउश्रान्ता वेपमाना: शरार्दिता:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചക്രങ്ങൾ ചെളിയിൽ മുങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നിട്ടും, അശ്വങ്ങൾ ധൈര്യം കൂട്ടി എങ്ങനെയോ രഥങ്ങളെ മുന്നോട്ട് വലിച്ചു കൊണ്ടുപോയി. അവ ക്ഷീണിതരായി, വിറച്ചുകൊണ്ട്, ശരപീഡിതരായി നിന്നു.

Verse 22

विह्नलं तूर्णमुद्‌भ्रान्तं सभयं भारतातुरम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത! ദ്രോണാചാര്യനും അർജുനനും എന്ന ഈ രണ്ടു വീരന്മാരെ ഒഴിച്ചാൽ ശേഷിച്ച സൈന്യം മുഴുവൻ ഉടൻ തന്നെ വിഹ്വലവും, ആശയക്കുഴപ്പത്തിലുമായും, ഭീതിയിലുമായും, ആകുലമായും മാറി. അവർ ഇരുവരും തത്തത് പക്ഷത്തിലെ യോദ്ധാക്കൾക്ക് ആശ്രയവും ശരണ്യവും ആയിരുന്നു; എന്നാൽ എതിരാളികൾ അവരുടെ സമീപം ചെന്നാൽ യമധാമത്തേക്കു തന്നെ പതിക്കുമായിരുന്നു.

Verse 23

बलमासीत्‌ _तदा सर्वमृते द्रोणार्जुनावु भौ । तावेवास्तां निलयनं तावार्तायनमेव च

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അന്ന് ദ്രോണനും അർജുനനും എന്ന ഈ ഇരുവരെ ഒഴിച്ചാൽ, സൈന്യത്തിന്റെ മുഴുവൻ ശക്തിയും അവരിലേയ്ക്ക് തന്നെ ചുരുങ്ങിയതുപോലെ തോന്നി. അവർ തന്നെയായിരുന്നു ആശ്രയസ്ഥലവും, ദുരിതത്തിൽ ഏക ആശ്രയവും.

Verse 24

आविग्नमभवत्‌ सर्व कौरवाणां महद्‌ बलम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൗരവരുടെ മഹാസൈന്യം മുഴുവൻ അശാന്തമായി. കൗരവരും പാഞ്ചാലരും പരസ്പരം കൂട്ടിയിടിച്ച് ഇങ്ങനെ കലർന്നുപോയതുകൊണ്ട്, അപ്പോൾ ഏത് വിഭാഗം ഏതാണ് എന്ന് വേർതിരിച്ച് തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയില്ലായിരുന്നു. ആ യുദ്ധഭൂമി യമരാജന്റെ ക്രീഡാഭൂമിപോലെ തോന്നി; ഭീരുക്കളുടെ ഭയം മാത്രമേ വർധിപ്പിച്ചുള്ളൂ.

Verse 25

पज्चालानां च संसक्त न प्राज्ञायत किंचन । अन्तकाक्रीडसदृशं भीरूणां भयवर्धनम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാഞ്ചാലരും മറ്റുള്ളവരും അടുത്ത പോരാട്ടത്തിൽ കെട്ടിപ്പിണഞ്ഞപ്പോൾ ഒന്നും വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയാനായില്ല; ഏത് പക്ഷം, ഏത് വ്യൂഹം എന്നൊന്നും വേർതിരിക്കാനായില്ല. ആ യുദ്ധഭൂമി അന്തകന്റെ ക്രീഡാഭൂമിപോലെ തോന്നി; ഭീരുക്കളുടെ ഭയം വർധിപ്പിച്ചു.

Verse 26

पृथिव्यां राजवंश्यानामुत्थिते महति क्षये । नततत्र कर्ण द्रोणं वा नार्जुनं न युधिषछ्तिरम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഭൂമിയിൽ രാജവംശങ്ങളുടെ മഹാനാശം ഉയർന്നപ്പോൾ അവിടെ കർണ്ണനെയും ദ്രോണനെയും, അർജുനനെയും യുദ്ധിഷ്ഠിരനെയും—ആരെയും കാണാനായില്ല।

Verse 27

न भीमसेनं न यमौ न पाज्चाल्यं न सात्यकिम्‌ | न च दुःशासन द्रौणिं न दुर्योधनसौबलौ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേനനെയും അല്ല, മാദ്രിയുടെ യമജപുത്രന്മാരെയും അല്ല, പാഞ്ചാല്യനെയും (ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ) അല്ല, സാത്യകിയെയും അല്ല; ദുഃശാസനനെയും അല്ല, ദ്രോണപുത്രനെയും അല്ല; ദുര്യോധനനെയും സൗബലനെയും (ശകുനി) അല്ല—ആരെയും അവിടെ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവരായി കാണാനായില്ല।

Verse 28

न कृपं मद्रराजं च कृतवर्माणमेव च । नचान्यान्‌ नैव चात्मान॑ न क्षितिं न दिशस्तथा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൃപനെയും അല്ല, മദ്രരാജൻ ശല്യനെയും അല്ല, കൃതവർമ്മനെയും അല്ല; മറ്റാരെയും അല്ല—എന്നെയെനിക്കുതന്നെ പോലും കാണാനായില്ല. ഭൂമിയും ദിക്കുകളും മുൻപുപോലെ തോന്നിയില്ല।

Verse 29

पश्याम राजन्‌ संसक्तान्‌ सैन्येन रजसा5<वृतान्‌ | राजन! भूमण्डलके राजवंशमें उत्पन्न हुए क्षत्रियोंका वह महान्‌ संहार उपस्थित होनेपर वहाँ युद्धमें तत्पर हुए सब लोग सेनाद्वारा उड़ायी हुई धूलसे ढक गये थे। इसीलिये हमलोग वहाँ न तो कर्णको देख पाते थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യോദ്ധാക്കൾ അടുത്ത പോരാട്ടത്തിൽ കുടുങ്ങിയിരിക്കുന്നതു ഞങ്ങൾ കണ്ടു; എന്നാൽ സൈന്യം ഉയർത്തിയ പൊടിയിൽ അവർ മറഞ്ഞുപോയി. ആ ഘോരവും കോലാഹലപൂർണ്ണവുമായ ആശയക്കുഴപ്പം ഉയർന്ന് പൊടിമേഘം പടർന്നപ്പോൾ കാഴ്ച തന്നെ മങ്ങിപ്പോയി।

Verse 30

न ज्ञायन्ते कौरवेया न पञ्चाला न पाण्डवा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ കലാപത്തിൽ കൗരവരെയും പാഞ്ചാലരെയും പാണ്ഡവരെയും തിരിച്ചറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല।

Verse 31

हस्तसंस्पर्शमापन्नान्‌ परानप्यथवा स्वकान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൈയുടെ എത്തിപ്പിടിയിലേക്കു വന്നവർ ശത്രുക്കളായാലും സ്വന്തം ആളുകളായാലും, നേരിട്ട കൈയാങ്കളിയിൽ പെട്ടാൽ വേർതിരിവില്ലാതെ അവർ വീഴ്ത്തപ്പെടുകയായിരുന്നു।

Verse 32

उद्धूतत्वात्‌ तु रजस: प्रसेकाच्छोणितस्य च

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പൊടി അതിക്രൂരമായി ഉയർന്നു പറന്നതുകൊണ്ടും രക്തം ഒഴുകി പടർന്നതുകൊണ്ടും യുദ്ധഭൂമി മൂടിപ്പോയി; അത് പോരിന്റെ ഭീകര തീവ്രതയും അത്തരം കൂട്ടക്കൊലയോടൊപ്പം വരുന്ന ഗുരുതര ധാർമ്മിക വിലയും സൂചിപ്പിച്ചു।

Verse 33

तत्र नागा हया योधा रथिनो5थ पदातय:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ആനകളും കുതിരകളും യോദ്ധാക്കളും—രഥികരും പദാതികളും—എല്ലാം ഒരുമിച്ച് ഉണ്ടായിരുന്നു; സൈന്യത്തിന്റെ എല്ലാ വിഭാഗങ്ങളും ഒരേ അപകടത്തിലും ഒരേ കടമയിലും വലിക്കപ്പെടുന്ന, യുദ്ധത്തിന്റെ വിവേചനമില്ലാത്ത തിരക്കിനെ അത് കാണിച്ചു।

Verse 34

ततो दुर्योधन: कर्णो द्रोणो द:शासनस्तथा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ദുര്യോധനൻ, കർണൻ, ദ്രോൺ, അതുപോലെ ദുഃശാസനനും മുന്നോട്ട് വന്നു. ഈ വരി യുദ്ധകഥയുടെ അടുത്ത ഘട്ടത്തിലേക്കുള്ള മാറിവരവ് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കൗരവരുടെ പ്രധാന നേതാക്കൾ മുൻനിരയിൽ എത്തി, കടമ, വിശ്വസ്തത, ഹിംസ എന്നിവയുടെ ധാർമ്മിക സംഘർഷം കൂടുതൽ ഉന്നയിക്കുന്നു।

Verse 35

पाण्डवै: समसज्जन्त चतुर्भिश्चतुरो रथा: | उस समय दुर्योधन, कर्ण, द्रोणाचार्य और दुःशासन--ये चार महारथी चार पाण्डवोंके साथ युद्ध करने लगे ।। दुर्योधन: सह भ्रात्रा यमाभ्यां समसज्जत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ കൗരവപക്ഷത്തിലെ നാല് രഥികർ നാല് പാണ്ഡവരുമായി അടുത്ത പോരാട്ടത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു. ദുര്യോധനൻ തന്റെ സഹോദരനോടൊപ്പം മാദ്രിയുടെ ഇരട്ട പുത്രന്മാരായ നകുലനും സഹദേവനും നേരിട്ടു; നിരകൾ മുറുകി, യുദ്ധാഗ്നിയിൽ ധർമ്മം പരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടു।

Verse 36

तद्‌ घोरं महदाश्चर्य सर्वे प्रैक्षन्त सर्वतः

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ഭയാനകവും മഹാ അത്ഭുതകരവുമായ ദൃശ്യം, വിസ്മയത്തിൽ വിപുലമായത്, എല്ലാവരും എല്ലാദിക്കുകളിൽ നിന്നുമാണ് കണ്ടത്।

Verse 37

रथमार्ग॑विचित्रैस्तैविंचित्ररथसंकुलम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രഥചക്രങ്ങളുടെ വിചിത്ര പാതകളാൽ ആ സ്ഥലം കുഴഞ്ഞുകൂടി, നാനാവിധ രഥങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞുകവിഞ്ഞിരുന്നു।

Verse 38

यतमाना: पराक्रान्ता: परस्परजिगीषव:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ പരാക്രമശാലികൾ; സർവ്വശക്തിയോടെ പരിശ്രമിച്ച്, പരസ്പരം ജയിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ഒരുത്തൻ മറ്റൊരുത്തനെ മറികടക്കാൻ ശ്രമിച്ചു।

Verse 39

ते रथान्‌ सूर्यसंकाशानास्थिता: पुरुषर्षभा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ പുരുഷർഷഭന്മാർ സൂര്യസമാന ദീപ്തിയുള്ള രഥങ്ങളിൽ കയറി നിന്നു।

Verse 40

योधास्ते तु महाराज क्रोधामर्षसमन्विता:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! ആ യോദ്ധാക്കൾ ക്രോധവും അപമാനത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ആമർഷവും നിറഞ്ഞവരായി, പരസ്പരം മത്സരിച്ച് ജയത്തിനായി പരിശ്രമിച്ചു. മഹാധനുസ്സുകൾ ധരിച്ച ആ ധനുർധരർ മദിച്ച ഗജരാജന്മാരെപ്പോലെ യുദ്ധത്തിൽ തമ്മിൽ തമ്മിൽ ഭീകരമായി ഏറ്റുമുട്ടി പോരാടി।

Verse 41

स्पर्थिनश्व महेष्वासा: कृतयत्ना धनुर्धरा: । अभ्यगच्छंस्तथान्योन्यं मत्ता गजवृषा इव

മഹാരാജാ! ക്രോധവും അമർഷവും നിറഞ്ഞ, പരസ്പരം മത്സരബുദ്ധിയുള്ള, ജയത്തിനായി കൃതയത്നരായ, മഹാധനുസ്സുകൾ ധരിച്ച ആ ധനുർധര വീരർ മത്തഗജരാജന്മാരെപ്പോലെ തമ്മിൽ തമ്മിൽ ഏറ്റുമുട്ടി പോരാടുകയായിരുന്നു.

Verse 42

न नूनं देहभेदो5स्ति काले राजन्ननागते । यत्र सर्वे न युगपद्‌ व्यशीर्यन्त महारथा:

രാജൻ! നിശ്ചിതമായ അന്തകാലം വരാതെ ആരുടേയും ദേഹഭേദം സംഭവിക്കുകയില്ല; അല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ ആ യുദ്ധത്തിൽ ക്ഷതവിക്ഷതരായിരുന്ന ആ മഹാരഥന്മാർ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് തന്നെ നശിച്ചുപോകുമായിരുന്നു.

Verse 43

बाहुभिश्चरणैश्छिन्नै: शिरोभिश्व सकुण्डलै: । कार्मुकैर्विशिखै: प्रासै: खड्गै: परशुपट्टिशै:

അപ്പോൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഛിന്നമായ ഭുജങ്ങളും ചരണങ്ങളും, കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച ശിരസ്സുകളും, ധനുസ്സുകൾ, ബാണങ്ങൾ, പ്രാസങ്ങൾ, ഖഡ്ഗങ്ങൾ, പരശുക്കൾ, പട്ടിശങ്ങൾ എന്നിവയും എല്ലാടവും ചിതറിക്കിടന്നു.

Verse 44

नालीकै: क्षुद्रनाराचैर्नखरै: शक्तितोमरै: । अन्यैश्न विविधाकारैरथोतै: प्रहरणोत्तमै:

നാലിക, ക്ഷുദ്ര നാരാച, നഖര, ശക്തി, തോമരം എന്നിവയും, മറ്റു പലവിധ ആകൃതിയിലുള്ള ഉത്തമ പ്രഹരണങ്ങളും അവിടെ ചിതറിക്കിടന്നു.

Verse 45

विचित्रैविविधाकारै: शरीरावरणैरपि । विचिन्रैश्न रथैर्भग्नैहतैश्न गजवाजिभि:

വിവിധാകൃതികളിലുള്ള വിചിത്ര കവചങ്ങളും, തകർന്ന വിചിത്ര രഥങ്ങളും, ഹതമായ ഗജങ്ങളും വാജികളും അവിടെ എല്ലാടവും കിടന്നിരുന്നു.

Verse 46

शून्यैश्न नगराकारैरहतयोधध्वजै रथै: । अमनुष्य्यैस्त्रस्तै: कृष्पमाणैस्ततस्तत:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ നഗരങ്ങളെപ്പോലെ വലിപ്പമുള്ള രഥങ്ങൾ കാണപ്പെട്ടു; അവ സാരഥിയില്ലാതെ ശൂന്യമായിരുന്നു, അവയിലെ രഥീയോദ്ധാക്കളും ധ്വജങ്ങളും വീണുകിടന്നു. ഭീതിയാൽ വിറച്ച, മനുഷ്യരല്ലാത്തവരെപ്പോലെ തോന്നുന്ന കുതിരകൾ അവയെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും വലിച്ചിഴക്കുമ്പോൾ, ആ ഉപേക്ഷിത രഥങ്ങൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആശയക്കുഴപ്പത്തോടെ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുനടന്നു.

Verse 47

वातायमानैरसकृद्धतवीरैरलड्कृतै: । व्यजनै: कड्कटैश्वैव ध्वजैश्न विनिपातितै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ യുദ്ധഭൂമി വീണ്ടും വീണ്ടും വീണ അലങ്കൃത വീരന്മാരാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു; വ്യജനങ്ങളും കവചങ്ങളും ധ്വജങ്ങളും നിലംപതിച്ചിരുന്നു. ആയുധങ്ങളുടെയും ആഭരണങ്ങളുടെയും അവശിഷ്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ ദൃശ്യം യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരശോഭയെ വെളിപ്പെടുത്തി—ധർമ്മത്തിൽ നിന്നു വേർപെട്ട യശസ്സിന്റെ അന്ത്യം സ്ഥിരമായ ബഹുമാനമല്ല, ചിതറിയ ചിഹ്നങ്ങളും നിർജീവ ദേഹങ്ങളുമാണെന്നു ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 48

छत्रैराभरणैर्वस्त्रैर्माल्यैश्व ससुगन्धिभि: । हारै: किरीटैमुकुटैरुष्णीषै: किड॒किणीगणै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ യുദ്ധഭൂമി ഛത്രങ്ങൾ, ആഭരണങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, സുഗന്ധപുഷ്പമാലകൾ, ഹാരങ്ങൾ, കിരീടങ്ങൾ, മുകുടങ്ങൾ, ഉഷ്ണീഷങ്ങൾ, കിങ്കിണികളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരുന്നു. അതേ ഇടത്ത് മുറിഞ്ഞ കൈകാലുകൾ, കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച തലകൾ, തകർന്ന രഥങ്ങൾ, കൊല്ലപ്പെട്ട ആനകളും കുതിരകളും കിടന്നു. രഥീയോദ്ധാക്കളും ധ്വജങ്ങളും നശിച്ച നഗരസദൃശമായ ശൂന്യരഥങ്ങളെ സവാരിയില്ലാത്ത ഭീതിഗ്രസ്ത കുതിരകൾ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും വലിച്ചിഴച്ചു. ഇങ്ങനെ വൈഭവവും വിനാശവും ഒരുമിച്ച് നിറഞ്ഞ ആ സ്ഥലം നക്ഷത്രനിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ വിചിത്രമായി ദീപ്തമായി തോന്നി.

Verse 49

उरस्थैर्मणिभिनििष्कैश्वूडामणिभिरेव च | आसीदायोधन तत्र नभस्तारागणैरिव

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ യുദ്ധഭൂമി ഉരസ്ഥമണികൾ, സ്വർണ്ണനിഷ്കങ്ങൾ, ചൂഡാമണികൾ എന്നിവകൊണ്ട് നിറഞ്ഞു; നക്ഷത്രഗണങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ അത് ദീപ്തമായി തിളങ്ങി. ഈ ദൃശ്യം യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രൂരവ്യംഗ്യം വെളിപ്പെടുത്തി—ഒരിക്കൽ ബഹുമാനത്തിന്റെ ചിഹ്നമായിരുന്ന വൈഭവം, ഇപ്പോൾ സംഹാരചിഹ്നങ്ങൾക്കിടയിൽ ചിതറി അനിത്യതയുടെ സാക്ഷ്യമായി മാറി.

Verse 50

ततो दुर्योधनस्यासीन्नकुलेन समागम: । अमर्षितिन क्ुद्धस्य क्रुद्धेनामर्षितस्प च,इसी समय क़ुद्ध और असहिष्णु दुर्योधनका रोष और अमर्षसे भरे हुए नकुलके साथ युद्ध आरम्भ हुआ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ദുര്യോധനൻ നകുലനുമായി നേരിട്ട് ഏറ്റുമുട്ടി. അസഹിഷ്ണുതയും കോപവും കൊണ്ട് ജ്വലിച്ച ഇരുവരും, രോഷവും മുറിവേറ്റ അഭിമാനവും ചേർത്ത്, പരസ്പരം യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു.

Verse 51

अपसव्यं चकाराथ माद्रीपुत्रस्तवात्मजम्‌ । किरन्‌ शरशतै्ष्टस्तत्र नादो महानभूत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അപ്പോൾ മാദ്രിപുത്രൻ നകുലൻ നിന്റെ പുത്രനെ അപസവ്യമായി (ഇടത്തോട്ടു) ചുറ്റി, നൂറുകണക്കിന് അമ്പുകൾ വർഷിച്ചു; അവിടെ മഹാ കോലാഹലം ഉയർന്നു.

Verse 52

माद्रीपुत्र नकुलने आपके पुत्र दुर्योधनको दाहिने कर दिया और हर्षमें भरकर उसपर सैकड़ों बाणोंकी झड़ी लगा दी; फिर तो वहाँ महान्‌ कोलाहल हुआ ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— യുദ്ധത്തിൽ അത്യന്തം അമർഷിയായ ശത്രു അവനെ അപസവ്യ (അശുഭ ഇടത്തോട്ടുള്ള) തിരിവിലേക്കു തള്ളിക്കളഞ്ഞു; ആ അപമാനം സഹിക്കാതെ അവൻ യുദ്ധത്തിൽ പ്രത്യാഘാതമായി അവനെയും അപസവ്യമായി തിരിപ്പിച്ചു.

Verse 53

ततः प्रतिचिकीर्षन्तमपसव्यं तु ते सुतम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— പിന്നെ പ്രത്യാഘാതം ചെയ്യാൻ ഒരുങ്ങി അപസവ്യമായി (ഇടത്തോട്ടു) തിരിയുന്ന നിന്റെ പുത്രനെ കണ്ടപ്പോൾ, സംഭവങ്ങൾ ഭീകരമായ വഴിയിലേക്കു നീങ്ങിത്തുടങ്ങി.

Verse 54

स सर्वतो निवार्यनं शरजालेन पीडयन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അവനെ എല്ലാദിക്കിലും തടഞ്ഞ്, അമ്പുകളുടെ വലയത്തോടെ അമർത്തി പീഡിപ്പിച്ചു.

Verse 55

विमुखं नकुलश्चक्रे तत्‌ सैन्या: समपूजयन्‌ । नकुलने दुर्योधनको अपने बाणसमूहोंद्वारा पीड़ित करते हुए उसे सब ओरसे रोककर युद्धसे विमुख कर दिया। उनके इस पराक्रमकी समस्त सैनिक सराहना करने लगे ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— നകുലൻ നിന്റെ പുത്രനെ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് വിമുഖനാക്കി; സകല സൈന്യവും നകുലന്റെ ആ പരാക്രമത്തെ പുകഴ്ത്തി. അപ്പോൾ നകുലൻ തനിക്കേറ്റ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും, നിന്റെ പുത്രന്റെ ദുർമന്ത്രവും ഓർത്ത് അവനെ വെല്ലുവിളിച്ചു പറഞ്ഞു— “നിൽക്കു, നിൽക്കു!”

Verse 76

शब्द: समभवद्‌ राजन्‌ दिविस्पृग्‌ भरतर्षभ । राजन! भरतश्रेष्ठ] उस समय शंख

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠനേ! അപ്പോൾ ശംഖം, ഭേരി, മൃദംഗം എന്നിവയുടെ നാദവും, ക്രുദ്ധനായ ഗജരാജങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനവും, വലിച്ചുനീട്ടിയ ധനുസ്സുകളുടെ മൂർച്ചയുള്ള ടങ്കാരവും—ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് ആകാശത്തെത്തുന്ന ഒരൊറ്റ മഹാഘോഷമായി മുഴങ്ങി.

Verse 186

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणवधपर्वमें संकुलयुद्धविषयक एक सौ छियासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തെ ദ്രോണവധപർവ്വത്തിൽ, സംകുലയുദ്ധത്തെ വിഷയമാക്കുന്ന നൂറ്റി എൺപത്താറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 187

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधपर्वणि नकुलयुद्धे सप्ताशीत्यधिकशततमो<ध्याय:

ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ ദ്രോണവധപർവ്വത്തിൽ നകുലയുദ്ധത്തെ വിഷയമാക്കുന്ന നൂറ്റി എൺപത്തേഴാം അധ്യായം.

Verse 213

कुलसत्त्ववलोपेता वाजिनो वारणोपमा: । रथोंके पहिये रक्तकी कीचमें डूब जाते थे

ആ കുതിരകൾ ഉത്തമകുലജന്മവും ധൈര്യവും ബലവും ഉള്ളവ; ഗജങ്ങളെപ്പോലെ മഹാകായങ്ങൾ. രഥചക്രങ്ങൾ രക്തക്കളിമണ്ണിൽ മുങ്ങിയാലും, അമ്പുകളുടെ പീഡനത്തിൽ വിറച്ച്, അധ്വാനത്തിൽ ക്ഷീണിച്ചിട്ടും, എങ്ങനെയോ ധൈര്യം പിടിച്ച് ആ രഥങ്ങളുടെ ഭാരം വഹിച്ച് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.

Verse 236

तावेवान्ये समासाद्य जम्मुर्वैवस्वतक्षयम्‌ । भारत! उस समय द्रोणाचार्य और अर्जुन--इन दो वीरोंको छोड़कर शेष सारी सेना तुरंत विह्लल

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ആ സമയത്ത് ദ്രോണാചാര്യനും അർജുനനും എന്ന ആ രണ്ടു വീരന്മാരെ ഒഴിച്ചാൽ ശേഷിച്ച സൈന്യം മുഴുവൻ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ വിറച്ചും ആശയക്കുഴപ്പത്തിലുമായി ഭീതിയിലും ആകുലതയിലും ആകപ്പെട്ടു. അവർ രണ്ടുപേരും തത്തത് പക്ഷത്തിലെ യോദ്ധാക്കൾക്ക് മറവിടവും, പീഡിതർക്കു ആശ്രയവും ആയിരുന്നു; എന്നാൽ വിരോധിപക്ഷ യോദ്ധാക്കൾ അവരുടെ സമീപം ചെന്നാൽ നേരെ വൈവസ്വതക്ഷയത്തിലേക്ക്—യമലോകത്തിലേക്ക്—പോയെത്തുമായിരുന്നു.

Verse 296

द्वितीयामिव सम्प्राप्ताममन्यन्त निशां तदा । वहाँ धूलरूपी मेघकी भयंकर एवं घोर घटा घुमड़-घुमड़कर घिर आयी थी, जिससे सब लोगोंको उस समय ऐसा मालूम होता था, मानो दूसरी रात्रि आ पहुँची हो

അപ്പോൾ പൊടിമേഘംപോലെ ഭയങ്കരമായ കനത്ത അന്ധകാരം ചുറ്റി വന്ന് എല്ലാം മൂടി; അതിനാൽ എല്ലാവർക്കും രണ്ടാമത്തെ രാത്രിയെത്തിയതുപോലെ തോന്നി।

Verse 313

न्यपातयंस्तदा युद्धे नरा: सम विजयैषिण: । जो हाथकी पकड़में आ गये या छू गये, वे अपने हों या पराये, विजयकी इच्छा रखनेवाले मनुष्य उन्हें तत्काल युद्धमें मार गिराते थे

ആ യുദ്ധത്തിൽ വിജയം തേടിയ മനുഷ്യർ ആരെയെങ്കിലും കൈവശം കിട്ടിയാലോ സ്പർശമാത്രം ചെയ്താലോ—അവർ സ്വന്തംവരായാലും പരായവരായാലും—ഉടൻ തന്നെ വീഴ്ത്തിക്കൊല്ലുകയായിരുന്നു।

Verse 326

प्राशाम्यत रजो भौम॑ शीघ्रत्वादनिलस्यथ च । उस समय तेज हवा चलनेसे कुछ धूल तो ऊपर उड़ गयी और कुछ योद्धाओंके रक्तसे सिंचकर नीचे बैठ गयी। इससे भूतलकी वह सारी धूलराशि शान्त हो गयी

അപ്പോൾ വേഗത്തിൽ വീശിയ കാറ്റിന്റെ തള്ളിൽ ഭൂമിയിലെ പൊടി ശമിച്ചു; കുറെ പൊടി നിമിഷം മേലോട്ടുയർന്നു, മറ്റൊന്ന് യോദ്ധാക്കളുടെ രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ് താഴെ ഇരുന്നുവീണു—ഇങ്ങനെ യുദ്ധഭൂമിയിലെ പൊടിമേഘം ശാന്തമായി।

Verse 336

पारिजातवनानीव व्यरोचन्‌ रुधिरो क्षिता: । तदनन्तर वहाँ खूनसे लथपथ हुए हाथी, घोड़े, रथी और पैदल सैनिक पारिजातके जंगलोंके समान सुशोभित होने लगे

അതിനുശേഷം രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന ആനകളും കുതിരകളും രഥികളും പാദാതികളും യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാരിജാതവനങ്ങൾപോലെ തിളങ്ങിത്തുടങ്ങി।

Verse 363

रथर्षभाणामुग्राणां संनिपातममानुषम्‌ । उन उग्र महारथियोंका वह घोर, अत्यन्त आश्चर्यजनक और अमानुषिक संग्राम वहाँ सब लोग सब ओरसे देखने लगे

അവിടെ ഉഗ്രരായ ശ്രേഷ്ഠ രഥയോദ്ധാക്കളുടെ ഒരു ഭയങ്കരവും അത്യന്തം അത്ഭുതകരവും അമാനുഷവുമായ ഏറ്റുമുട്ടൽ ഉണ്ടായി; അതിനെ എല്ലാവരും എല്ലാദിക്കിലും നിന്നു നോക്കി നിന്നു।

Verse 373

अपश्यन्‌ रथिनो युद्ध विचित्र चित्रयोधिनाम्‌ । रथके विचित्र पैंतरोंसे विचरनेवाले तथा विचित्र युद्ध करनेवाले उन महारथियोंका विचित्र रथोंसे व्याप्त वह विचित्र युद्ध वहाँ सब रथी दर्शककी भाँति देखने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ രഥയോദ്ധാക്കൾ പലവിധ യോദ്ധാക്കളാൽ നിറഞ്ഞ ആ അത്ഭുതകരമായ യുദ്ധം കണ്ടു. വിചിത്രമായ കപടചലനങ്ങളോടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന രഥങ്ങളും, നാനാവിധ യുദ്ധരീതികളിൽ ഏർപ്പെട്ട മഹാരഥന്മാരും കാരണം യുദ്ധഭൂമി വിസ്മയകരമായ രഥങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു. ആ സങ്കീർണ്ണവും ദൃശ്യപ്രദർശനസദൃശവുമായ യുദ്ധത്തെ അവർ ക്ഷണനേരം പ്രേക്ഷകരെപ്പോലെ നോക്കി നിന്നു.

Verse 386

जीमूता इव घ॒र्मान्ति शरवर्षैरवाकिरन्‌ । एक-दूसरेको जीतनेकी इच्छावाले वे वीर योद्धा प्रयत्नपूर्वक पराक्रममें तत्पर हो वर्षाकालके मेघोंकी भाँति बाणरूपी जलकी वर्षा कर रहे थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചൂടുകാലത്തിന്റെ അവസാനം മേഘങ്ങൾ കൂട്ടംകൂടുന്നതുപോലെ, പരസ്പരം ജയിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ആ വീരയോദ്ധാക്കൾ പരിശ്രമപൂർവം പരാക്രമത്തിൽ തൽപരരായി ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു—മഴക്കാല മേഘങ്ങൾ ജലം ചൊരിയുന്നതുപോലെ.

Verse 396

अशोभन्त यथा मेघा: शारदाश्चलविद्युत: । सूर्यके समान तेजस्वी रथोंपर बैठे हुए वे पुरुषप्रवर योद्धा चंचल चपलाओंकी चमकसे युक्त शरत्कालके मेघोंकी भाँति शोभा पा रहे थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സൂര്യനെപ്പോലെ തേജസ്സോടെ രഥങ്ങളിൽ ഇരുന്ന ആ പുരുഷപ്രവര യോദ്ധാക്കൾ, ചഞ്ചല മിന്നലിന്റെ തിളക്കമുള്ള ശരത്കാല മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു.

Verse 523

पुत्रस्तव महाराज राजा दुर्योधनो द्रुतम्‌ । अमर्षशील शत्रुके द्वारा युद्धस्थलमें अपने-आपको दाहिने किया हुआ देख दुर्योधन इसे सहन न कर सका। महाराज! फिर आपके पुत्र राजा दुर्योधनने भी तुरंत ही रणभूमिमें नकुलको भी अपने दाहिने ला देनेका प्रयत्न किया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ, നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ രാജാവ് ദുര്യോധനൻ ഉടൻ പ്രതികരിച്ചു. യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശത്രുകേരൻ തന്റെ തന്നെ തന്ത്രത്തോടെ താനെ വലതുവശത്ത് സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, അമർഷശീലനായ ദുര്യോധനന് അത് സഹിക്കാനായില്ല. തുടർന്ന്, മഹാരാജാ, നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ നകുലനെയും തന്റെ വലതുവശത്തേക്ക് കൊണ്ടുവരാൻ रणഭൂമിയിൽ ഉടൻ ശ്രമിച്ചു.

Verse 533

न्यवारयत तेजस्वी नकुलश्षित्रमार्गवित्‌ । तेजस्वी नकुल युद्धकी विचित्र प्रणालियोंके ज्ञाता थे। उन्होंने यह देखकर कि धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन मुझे दाहिने लानेकी चेष्टा कर रहा है, उसे सहसा रोक दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിന്റെ വിചിത്ര രീതികളും നീക്കപ്പാതകളും തിരിച്ചറിയാൻ കഴിവുള്ള തേജസ്വിയായ നകുലൻ അവനെ ഉടൻ തടഞ്ഞു. ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രൻ ദുര്യോധനൻ എന്നെ വലതുവശത്തേക്ക് വലിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു എന്നു കണ്ട നകുലൻ, അവനെ സഹസാ നിയന്ത്രിച്ചു.

Verse 3036

न दिशो टद्यौर्न चोर्वी च न सम॑ विषमं तथा । उस अन्धकारमें न तो कौरव पहचाने जाते थे और न पांचाल तथा पाण्डव ही। दिशा, आकाश, भूमण्डल और सम-विषम स्थान आदिका भी पता नहीं चलता था

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ഘോരാന്ധകാരത്തിൽ ദിക്കുകളോ ആകാശമോ വിശാലമായ ഭൂമിയോ ഒന്നും തിരിച്ചറിയാനായില്ല; സമവും വിഷമവും എന്ന ഭേദവും അറിയാനായില്ല. ആ അന്ധരണമേഖലയിൽ കൗരവരെയും തിരിച്ചറിയാനായില്ല; പാഞ്ചാലരെയും പാണ്ഡവരെയും കൂടി—യുദ്ധത്തിന്റെ കലാപം തിരിച്ചറിയലിന്റെയും ദിശാബോധത്തിന്റെയും അടയാളങ്ങൾ മായ്ച്ചുകളഞ്ഞു.

Verse 3536

वृकोदरेण राधेयो भारद्वाजेन चार्जुन: । दुर्योधन अपने भाई दुःशासनको साथ लेकर नकुल और सहदेवसे भिड़ गया। राधापुत्र कर्ण भीमसेनके साथ और अर्जुन आचार्य द्रोणके साथ युद्ध करने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാധാപുത്രൻ കർണ്ണൻ വൃകോദരൻ ഭീമസേനനോടു സമരത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു; ഭാരദ്വാജപുത്രൻ ദ്രോണാചാര്യനോടു അർജുനൻ യുദ്ധം തുടങ്ങി. ദുര്യോധനൻ സഹോദരൻ ദുഃശാസനനെയും കൂട്ടി നകുല-സഹദേവന്മാരെ നേരിട്ടു. ഇങ്ങനെ ഇരുപക്ഷത്തെയും പ്രമുഖ വീരർ തങ്ങളുടെ പ്രതിദ്വന്ദ്വികളെ തേടി മുഖാമുഖം നിന്നു.