Adhyaya 15
द्रोणपर्व — पञ्चदशोऽध्यायः (Droṇa Parva, Chapter 15): युधिष्ठिर-रक्षा तथा अर्जुनस्य शरवृष्टिः
Upa-parva: Droṇa-abhiyāna / Yudhiṣṭhira-anīka-saṅgharṣa (Drona’s offensive against Yudhiṣṭhira’s formation)
Sañjaya reports that Vṛṣasena, perceiving the Kaurava force in distress, sustains the field through weapon-skill and a wide-direction arrow discharge that fells infantry, cavalry, chariots, and elephants. Nakula’s unit engages; Draupadī’s sons move to protect their ally while Kaurava charioteers led by Droṇa’s son surge forward, producing a dense exchange likened to clouds covering mountains. The struggle intensifies around prominent combatants, with Droṇa urging steadiness and then driving toward Yudhiṣṭhira; a Pāñcāla youth (Cakrarakṣa) checks him briefly, drawing acclaim, but Droṇa overwhelms the defense and advances, striking multiple leaders and scattering the line. As talk arises that the Pāṇḍava king is ‘taken,’ Arjuna arrives at speed, creates an arrow-darkness that collapses visibility, and compels Droṇa and Duryodhana’s side to withdraw. Arjuna then conducts an orderly pullback of his own formations; allies praise him as he returns to camp with Kṛṣṇa.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से कहता है कि जितने अद्भुत द्वन्द्व-युद्ध उसने सुने हैं, फिर भी उसका मन नहीं भरता; वह देवासुर-संग्राम-सा इस युद्ध का और वृत्तान्त चाहता है—विशेषतः शल्य और सौभद्र (अभिमन्यु) के प्रसंगों का। → संजय रणभूमि का दृश्य खींचता है जहाँ मद्रराज शल्य के अतिरिक्त कोई भी भीमसेन के वेग को सहने में समर्थ नहीं; दोनों महाबली गदा-युद्ध में आमने-सामने आते हैं और प्रहारों से गदाएँ चिनगारियाँ उगलती, आकाश को प्रकाशित करती हुई घूमती हैं। → शल्य और भीम—दोनों उठी हुई गदाओं के साथ महावेग से टूट पड़ते हैं; गदाएँ बिजली-सी चमकती हैं, मंडल बनाती हुई बीच मार्ग में टकराती-छूटती हैं, और क्षण-क्षण में निर्णायक प्रहार का भय समूचे सैन्य को स्तब्ध कर देता है। → अन्ततः शल्य पराजित होता है; पाण्डव महारथी धार्तराष्ट्रों को दबाकर रण में अग्नि-से दीप्त होते हैं। कौरव सेना भयभीत होकर दिशाओं में बिखरती है, जबकि पाण्डव पक्ष सिंहनाद, शंख, भेरी और मृदंग-निनाद से विजय-हर्ष प्रकट करता है। → धृतराष्ट्र की अतृप्त जिज्ञासा बनी रहती है—वह आगे के द्वन्द्वों और विशेषतः सौभद्र के युद्ध-वृत्तान्त को सुनने को उत्कंठित है।
Shlokas
Verse 1
नफमशा (0) असऔ मनन पज्चदशो< ध्याय: शल्यके साथ भीमसेनका युद्ध तथा शल्यकी पराजय धृतराष्ट्र रवाच बहूनि सुविचित्राणि द्वन्द्ययुद्धानि संजय । त्वयोक्तानि निशम्माहं स्पृहयामि सचक्षुषाम्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയ, നീ അനേകം അത്യന്തം വിചിത്രമായ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധങ്ങൾ വിവരിച്ചു. നിന്റെ കഥ കേട്ടപ്പോൾ, ദൃഷ്ടിയുള്ളവരുടെ സൗഭാഗ്യം ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 2
आश्चर्यभूतं लोकेषु कथयिष्यन्ति मानवा: । कुरूणां पाण्डवानां च युद्ध देवासुरोपमम्,देवताओं और असुरोंके समान इस कौरव-पाण्डव-युद्धको संसारके मनुष्य अत्यन्त आश्चर्यकी वस्तु बतायेंगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ലോകങ്ങളിൽ മനുഷ്യർ ഈ കുരു–പാണ്ഡവ യുദ്ധത്തെ മഹാ അത്ഭുതമായി പറയും; ദേവാസുരസമരത്തെപ്പോലെ.
Verse 3
न हि मे तृप्तिरस्तीह शृण्वतो युद्धमुत्तमम् । तस्मादातायनेरयुद्धं सौभद्रस्थ च शंस मे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഈ ഉത്തമ യുദ്ധവൃത്താന്തം കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും എനിക്ക് തൃപ്തിയില്ല. അതിനാൽ ആതായനപുത്രൻ ശല്യനും സൗഭദ്രൻ (അഭിമന്യു)നും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധം എനിക്ക് വിവരിക്കൂ.
Verse 4
संजय उवाच सादितं प्रेक्ष्य यन्तारं शल्य: सर्वायसीं गदाम् | समुत्क्षिप्प नदन् क्रुद्ध: प्रचस्कन्द रथोत्तमात्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—തന്റെ സാരഥി വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ട ശല്യൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചു. മുഴുവനും ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള ഗദ ഉയർത്തി, ഗർജ്ജിച്ചുകൊണ്ട് ഉത്തമ രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടിയിറങ്ങി.
Verse 5
संजयने कहा--राजन्! राजा शल्य अपने सारथिको मारा गया देख कुपित हो उठे और पूर्णतः लोहेकी बनी हुई गदा उठाकर गर्जते हुए अपने उत्तम रथसे कूद पड़े ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! രാജാവ് ശല്യൻ തന്റെ സാരഥി കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ടു ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചു; മുഴുവനും ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള ഗദ ഉയർത്തി ഗർജ്ജിച്ചുകൊണ്ട് ഉത്തമ രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടിയിറങ്ങി. അവൻ പ്രളയാഗ്നിപോലെ ദീപ്തനായി, ദണ്ഡധാരിയായ യമനെപ്പോലെ മുന്നേറുന്നതു കണ്ട ഭീമസേനൻ മഹാഗദ കൈയിൽ പിടിച്ച് മഹാവേഗത്തിൽ അവന്റെ നേരെ പാഞ്ഞു.
Verse 6
सौभद्रो5प्यशनिप्रख्यां प्रगृह्ा महतीं गदाम् । एह्टोहीत्यब्रवीच्छल्यं यत्नाद् भीमेन वारित:
സുഭദ്രാപുത്രൻ അഭിമന്യുവും ഇടിമിന്നൽപോലെ തോന്നുന്ന മഹാഗദ കൈയിൽ എടുത്ത് മുന്നോട്ട് വന്ന് “വാ, വാ” എന്ന് വിളിച്ച് ശല്യനെ വെല്ലുവിളിച്ചു; എന്നാൽ ഭീമസേനൻ വലിയ ശ്രമത്തോടെ അവനെ തടഞ്ഞു.
Verse 7
वारयित्वा तु सौभद्रं भीमसेन: प्रतापवान् । शल्यमासाद्य समरे तस्थौ गिरिरिवाचल:,सुभद्राकुमार अभिमन्युको रोककर प्रतापी भीमसेन राजा शल्यके पास जा पहुँचे और समरभूमिमें पर्वतके समान अविचल भावसे खड़े हो गये
സൗഭദ്രനെ (അഭിമന്യുവിനെ) തടഞ്ഞ ശേഷം പ്രതാപവാൻ ഭീമസേനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശല്യന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു, പർവ്വതംപോലെ അചലനായി നിന്നു.
Verse 8
तथैव मद्रराजो5पि भीम॑ दृष्टवा महाबलम् | ससाराभिमुखस्तूर्ण शार्दूल इव कुज्जरम्,इसी प्रकार मद्रराज शल्य भी महाबली भीमसेनको देखकर तुरंत उन्हींकी ओर बढ़े, मानो सिंह किसी गजराजपर आक्रमण कर रहा हो
അതുപോലെ മദ്രരാജൻ ശല്യനും മഹാബലനായ ഭീമനെ കണ്ട ഉടൻ തന്നെ അവന്റെ നേരെ പാഞ്ഞു—വ്യാഘ്രം കുഞ്ജരത്തെ ആക്രമിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 9
ततस्तूर्यनिनादाश्न शड्खानां च सहस्रश: । सिंहनादाश्न संजज्ञुभेरीणां च महास्वना:
അപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിന് ശംഖങ്ങളുടെയും യുദ്ധതൂര്യങ്ങളുടെയും നാദം ഒരുമിച്ച് മുഴങ്ങി; വീരന്മാരുടെ സിംഹനാദങ്ങൾ ഉയർന്നു, ഭേരികളുടെ മഹാഗംഭീര ഘോഷം എല്ലാടവും പരന്നു.
Verse 10
पश्यतां शतशो हाासीदन्योन्यमभिधावताम् । पाण्डवानां कुरूणां च साधु साध्विति नि:स्वन:,एक दूसरेकी ओर दौड़ते हुए सैकड़ों दर्शकों, कौरवों और पाण्डवोंके साधुवादका महान् शब्द वहाँ सब ओर गूँजने लगा
പരസ്പരം നേരെ പാഞ്ഞടുക്കുന്നതു നൂറുകണക്കിന് പേർ നോക്കി നിൽക്കേ, പാണ്ഡവരും കുരുക്കളും ഇരുവശത്തുനിന്നും “സാധു! സാധു!” എന്ന മഹാനാദം എല്ലാദിക്കിലും മുഴങ്ങി.
Verse 11
न हि मद्राधिपादन्य: सर्वराजसु भारत | सोदुमुत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे,भरतनन्दन! समस्त राजाओंमें मद्रराज शल्यके सिवा दूसरा कोई ऐसा नहीं था, जो युद्धमें भीमसेनके वेगको सहनेका साहस कर सके
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! സർവരാജന്മാരിലും മദ്രാധിപനായ ശല്യനെ ഒഴികെ, യുദ്ധത്തിൽ ഭീമസേനന്റെ പ്രചണ്ഡവേഗം സഹിക്കാൻ ധൈര്യമുള്ള മറ്റാരുമില്ലായിരുന്നു, ഹേ ഭരതനന്ദന!
Verse 12
तथा मद्राधिपस्यापि गदावेगं महात्मन: । सोढुमुत्सहते लोके युधि को<5न्यो वृकोदरात्,इसी प्रकार संसारमें भीमसेनके सिवा दूसरा कौन ऐसा वीर है, जो युद्धमें महामनस्वी मद्रराज शल्यकी गदाके वेगको सह सकता है
അതുപോലെ മഹാത്മാവായ മദ്രാധിപൻ ശല്യന്റെ ഗദയുടെ പ്രചണ്ഡവേഗം യുദ്ധത്തിൽ സഹിക്കാൻ ഈ ലോകത്ത് വൃകോദരൻ (ഭീമൻ) ഒഴികെ മറ്റാരുണ്ട്?
Verse 13
पट्टै्जाम्बूनदैर्बद्धा बभूव जनहर्षणी । प्रजज्वाल तदा5<5विद्धा भीमेन महती गदा
ജാംബൂനദ സ്വർണ്ണപ്പട്ടകളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ആ മഹാഗദ യോദ്ധാക്കൾക്ക് ഹർഷം പകർന്നു. ഭീമൻ അതിനെ ചുഴറ്റി പ്രയോഗിച്ചപ്പോൾ അത് അഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചു.
Verse 14
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वमें अभिमन्युका पराक्रमविषयक चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ
അതുപോലെ ഗദായുദ്ധത്തിലെ എല്ലാ മാർഗങ്ങളിലൂടെയും എല്ലാ വൃത്തങ്ങളിലൂടെയും സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ, ശല്യന്റെ ഗദ മഹാവിദ്യുത് പോലെ പ്രകാശിച്ച് അത്യന്തം ശോഭിച്ചു.
Verse 15
तौ वृषाविव नर्दन्तौ मण्डलानि विचेरतु: । आवर्तितगदाशूज्रावुभौ शल्यवृकोदरौ,इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि शल्यापयाने पठचदशो<ध्याय: ।।
ശല്യനും വൃകോദരനും—ഇരുവരും രണ്ടു മഹാവൃഷഭങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജ്ജിച്ചുകൊണ്ട് പരസ്പരം ചുറ്റി വൃത്തങ്ങളായി സഞ്ചരിച്ചു. ഇരുവരും ശൂരന്മാർ; ഗദകൾ ചുഴറ്റി ഒരു വിടവ് തേടി നിന്നു.
Verse 16
वे शल्य और भीमसेन दोनों गदारूप सींगोंको घुमा-घुमाकर साँड़ोंकी भाँति गरजते हुए पैंतरे बदल रहे थे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശല്യനും ഭീമസേനനും ഇരുവരും ഗദകൾ കൊമ്പുകളെന്നപോലെ ചുഴറ്റി, കാളകളെപ്പോലെ ഗർജിച്ച് നിലപാടുകൾ മാറ്റിമാറ്റി നേട്ടത്തിനായി വൃത്തമായി ചുറ്റിക്കൊണ്ടിരുന്നു. വൃത്താകാര പാദചലനത്തിലും ഗദയുടെ കൈകാര്യം-പ്രഹാരങ്ങളിലും ആ രണ്ടു പുരുഷസിംഹന്മാരുടെ പോരാട്ടം സമമായിത്തന്നെ തോന്നി.
Verse 17
ताडिता भीमसेनेन शल्यस्य महती गदा । साग्निज्वाला महारीद्रा तदा तूर्णमशीर्यत,उस समय भीमसेनकी गदासे टकराकर शल्यकी विशाल एवं महाभयंकर गदा आगकी चिनगारियाँ छोड़ती हुई तत्काल छिन्न-भिन्न होकर बिखर गयी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേനന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ ശല്യന്റെ മഹത്തായതും അതിഭയങ്കരവുമായ ഗദ അഗ്നിജ്വാലപോലെ ചിങ്ങാരങ്ങൾ ചിതറിച്ച് ഉടൻതന്നെ തകർന്നു ചിതറി.
Verse 18
तथैव भीमसेनस्य द्विषताभिहता गदा । वर्षाप्रदोषे खद्योतैर्व॒तो वृक्ष इवाबभौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതുപോലെ ശത്രുവിന്റെ ആഘാതത്തിൽ ഭീമസേനന്റെ ഗദയും ചിങ്ങാരങ്ങൾ ചിതറിച്ച് പ്രകാശിച്ചു; മഴക്കാല സന്ധ്യയിൽ മിന്നാമിനുങ്ങുകൾ ചുറ്റിയൊരു വൃക്ഷം പോലെ അത് ദീപ്തമായി തോന്നി.
Verse 19
गदा क्षिप्ता तु समरे मद्रराजेन भारत | व्योम दीपयमाना सा ससूजे पावकं मुहुः,भारत! तब मद्रराज शल्यने समरभूमिमें दूसरी गदा चलायी, जो आकाशको प्रकाशित करती हुई बारंबार अंगारोंकी वर्षा कर रही थी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത! അപ്പോൾ മദ്രരാജൻ ശല്യൻ യുദ്ധത്തിൽ മറ്റൊരു ഗദ എറിഞ്ഞു; അത് ആകാശത്തെ പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും അഗ്നിപോലെ ചിങ്ങാരവർഷം ചൊരിയുന്നതുപോലെ തോന്നി.
Verse 20
तथैव भीमसेनेन द्विषते प्रेषिता गदा । तापयामास तत् सैन्यं महोल्का पतती यथा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതുപോലെ ഭീമസേനൻ ശത്രുവിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി എറിഞ്ഞ ഗദ, ആകാശത്തിൽ നിന്ന് പതിക്കുന്ന മഹാ ഉൽക്കപോലെ കൗരവസൈന്യത്തെ ചുട്ടുപൊള്ളിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 21
ते गदे गदिनां श्रेष्ठौ समासाद्य परस्परम् । श्वसन्त्यौ नागकन्ये वा ससृजाते विभावसुम्
ഗദായുദ്ധത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ ഭീമസേനനും ശല്യനും കൈവശം വഹിച്ച ആ രണ്ടു ഗദകൾ പരസ്പരം നേരിട്ടുമുട്ടി. മുട്ടിയപ്പോൾ അവ ഫുസ്ഫുസിക്കുന്ന നാഗകന്യകളെപ്പോലെ അഗ്നി ചിതറിക്കുന്നതായി തോന്നി.
Verse 22
नखैरिव महाव्याप्रौ दनतैरिव महागजौ । तौ विचेरतुरासाद्य गदाग्रया भ्यां परस्परम्
രണ്ട് മഹാവ്യാഘ്രങ്ങൾ നഖങ്ങളാൽ അടിക്കുന്നതുപോലെയും, രണ്ട് മഹാഗജങ്ങൾ ദന്തങ്ങളാൽ കുത്തുന്നതുപോലെയും, ഭീമസേനനും ശല്യനും അടുത്തുചേർന്ന് ഗദകളുടെ അഗ്രഭാഗങ്ങളാൽ പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ട് യുദ്ധഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ചു.
Verse 23
ततो गदाग्राभिहतौ क्षणेन रुधिरोक्षितौ | ददृशाते महात्मानौ किंशुकाविव पुष्पितौ
പിന്നീട് ഗദയുടെ അഗ്രഭാഗത്തിന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ ആ രണ്ടു മഹാത്മ വീരന്മാരും ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞു. അവർ പുഷ്പിച്ച കിംശുക (പലാശ) വൃക്ഷങ്ങളെയെന്നപോലെ ദൃശ്യമാനരായി.
Verse 24
शुश्रुवे दिक्षु सर्वासु तयो: पुरुषसिंहयो: । गदाभिघातसंह्ाद: शक्राशनिरवोपम:,उन दोनों पुरुषसिंहोंकी गदाओंके टकरानेका शब्द इन्द्रके वजकी गड़गड़ाहटके समान सम्पूर्ण दिशाओंमें सुनायी देता था
ആ രണ്ടു പുരുഷസിംഹന്മാരുടെ ഗദാഘാതങ്ങളുടെ ഘർഷണനാദം ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രഗർജ്ജനത്തോട് ഉപമിക്കാവുന്ന വിധം എല്ലാ ദിക്കുകളിലും കേൾക്കപ്പെട്ടു.
Verse 25
गदया मद्रराजेन सव्यदक्षिणमाहत: । नाकम्पत तदा भीमो भिद्यमान इवाचल:,उस समय मद्रराजकी गदासे बायें-दायें चोट खाकर भी भीमसेन विचलित नहीं हुए। जैसे पर्वत वजका आघात सहकर भी अविचलभावसे खड़ा रहता है
അപ്പോൾ മദ്രരാജന്റെ ഗദയാൽ ഇടത്തും വലത്തും പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ഭീമൻ അല്പവും കുലുങ്ങിയില്ല; പ്രഹാരങ്ങളിൽ പിളരുന്നുവെന്നാലും അചലപർവ്വതംപോലെ അവൻ ഉറച്ചുനിന്നു.
Verse 26
तथा भीमगदावेगैस्ताड्यमानो महाबल: । धैर्यान्मद्राधिपस्तस्थौ वजैर्गिरिरिवाहत:,इसी प्रकार भीमसेनकी गदाके वेगसे आहत होकर महाबली मद्रराज वज्राघातसे पीड़ित पर्वतकी भाँति धैर्यपूर्वक खड़े रहे
ഭീമന്റെ ഗദയുടെ മഹാവേഗപ്രഹരത്തിൽ ആഹതനായിട്ടും മഹാബലനായ മദ്രാധിപൻ ധൈര്യത്തോടെ കുലുങ്ങാതെ നിന്നു—വജ്രാഘാതം ഏറ്റ പർവ്വതംപോലെ.
Verse 27
आपेततुर्महावेगौ समुच्छितगदावुभौ । पुनरन्तरमार्गस्थौ मण्डलानि विचेरतु:,वे दोनों महावेगशाली वीर गदा उठाये एक-दूसरेपर टूट पड़े। फिर अन्तर्मार्गमें स्थित हो मण्डलाकार गतिसे विचरने लगे
ഗദകൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച ആ രണ്ടു മഹാവേഗശാലി വീരന്മാർ പരസ്പരംമേൽ പാഞ്ഞുകയറി. പിന്നെ അടുത്ത അകലത്തിൽ നിലകൊണ്ട് വൃത്താകാരമായി ചുറ്റിച്ചുറ്റി നീങ്ങിത്തുടങ്ങി.
Verse 28
अथाप्लुत्य पदान्यष्टौ संनिपत्य गजाविव । सहसा लोहदण्डाभ्यामन्योन्यमभिजष्नतु:,तत्पश्चात् आठ पग चलकर दोनों दो हाथियोंकी भाँति परस्पर टूट पड़े और सहसा लोहेके डंडोंसे एक-दूसरेको मारने लगे
പിന്നീട് എട്ട് പടി ചാടി മുന്നേറി, ഇരുവരും മദിച്ച രണ്ടു ആനകളെപ്പോലെ ഏറ്റുമുട്ടി; ഉടൻ തന്നെ ഇരുമ്പുദണ്ഡങ്ങളാൽ പരസ്പരം പ്രഹരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 29
तौ परस्परवेगाच्च गदाभ्यां च भूशाहतौ । युगपत पेततुर्वीरौ क्षिताविन्द्रध्वजाविव,वे दोनों वीर परस्परके वेगसे और गदाओंद्वारा अत्यन्त घायल हो दो इन्द्रध्वजोंके समान एक ही समय पृथ्वीपर गिर पड़े
പരസ്പരവേഗത്താലും ഗദാപ്രഹാരങ്ങളാലും അത്യന്തം ക്ഷതബാധിതരായ ആ രണ്ടു വീരന്മാർ ഒരേ സമയം ഭൂമിയിൽ വീണു—രണ്ട് ഇന്ദ്രധ്വജങ്ങൾ ഒരേ നിമിഷം തകർന്നുവീഴുന്നതുപോലെ.
Verse 30
ततो विह्वलमान त॑ नि:श्वसन्तं पुन: पुन: । शल्यमभ्यपतत् तूर्ण कृतवर्मा महारथ:,उस समय शल्य अत्यन्त विह्लल होकर बारंबार लम्बी साँस खींच रहे थे। इतनेहीमें महारथी कृतवर्मा तुरंत राजा शल्यके पास आ पहुँचा
അപ്പോൾ ശല്യൻ അത്യന്തം വിഹ്വലനായി വീണ്ടും വീണ്ടും ദീർഘനിശ്വാസങ്ങൾ വിടുകയായിരുന്നു. അതിനിടയിൽ മഹാരഥനായ കൃതവർമ്മൻ വേഗത്തിൽ ശല്യന്റെ അടുക്കൽ എത്തിച്ചേർന്നു.
Verse 31
दृष्टवा चैनं महाराज गदयाभिनिपीडितम् । विचेष्टन्तं यथा नागं मूर्च्छयाभिपरिप्लुतम्,महाराज! आकर उसने देखा कि राजा शल्य गदासे पीड़ित एवं मूच्छासे अचेत हो आहत हुए नागकी भाँति छटपटा रहे हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ഗദാഘാതത്തിൽ ഞെരിഞ്ഞവനെ കണ്ടപ്പോൾ, അവൻ മൂർച്ചയിൽ മുങ്ങി സർപ്പത്തെപ്പോലെ പുളഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 32
ततः स्वरथमारोप्य मद्राणामधिपं रणे । अपोवाह रणात् तूर्ण कृतवर्मा महारथ:,यह देख महारथी कृतवर्मा युद्धस्थलमें मद्रराज शल्यको अपने रथपर बिठाकर तुरंत ही रणभूमिसे बाहर हटा ले गया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ മഹാരഥൻ കൃതവർമ്മൻ യുദ്ധമദ്ധ്യേ മദ്രാധിപതിയെ തന്റെ രഥത്തിൽ കയറ്റി, അതിവേഗം രണഭൂമിയിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോയി।
Verse 33
क्षीबवद् विह्नललो वीरो निमेषात् पुनरुत्थित: । भीमो<पि सुमहाबाहुर्गदापाणिरदृश्यत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മദോന്മത്തനെപ്പോലെ വിറങ്ങലിച്ചിരുന്ന ആ വീരൻ കണ്ണിമയ്ക്കുന്ന നേരംകൊണ്ട് വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റു. അപ്പോൾ മഹാബാഹു ഭീമനും ഗദ കൈയിൽ പിടിച്ച് ദൃശ്യനായി।
Verse 34
ततो मद्राधिपं दृष्टवा तव पुत्रा: पराड्मुखम् । सनागपत्त्यश्वरथा: समकम्पन्त मारिष,आर्य! उस समय मद्रराज शल्यको युद्धसे विमुख हुआ देख हाथी, घोड़े, रथ और पैदल-सेनाओंसहित आपके सारे पुत्र भयसे काँप उठे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നെ മദ്രാധിപൻ ശല്യൻ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിയുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, ആന-കുതിര-രഥ-പദാതികളോടുകൂടി നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ ഭയത്തിൽ വിറച്ചു, മഹാരാജാവേ।
Verse 35
ते पाण्डवैर््यमानास्तावका जितकाशिभि: । भीता दिशो<न्वपद्यन्त वातनुन्ना घना इव
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിജയശോഭയോടെ തിളങ്ങുന്ന പാണ്ഡവർ അമർത്തി തുരത്തിയപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ സൈന്യം ഭീതിയോടെ കാറ്റിൽ ചിതറുന്ന മേഘങ്ങളെപ്പോലെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി।
Verse 36
निर्जित्य धार्तराष्ट्रांस्तु पाण्डवेया महारथा: । व्यरोचन्त रणे राजन् दीप्यमाना इवाग्नय:,राजन्! इस प्रकार आपके पुत्रोंकी जीतकर महारथी पाण्डव प्रज्वलित अग्नियोंकी भाँति रणक्षेत्रमें प्रकाशित होने लगे
ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരെ ജയിച്ച പാണ്ഡവ മഹാരഥന്മാർ, ഹേ രാജാവേ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളുപോലെ ദീപ്തരായി തെളിഞ്ഞു।
Verse 37
सिंहनादान् भृशं चक्र: शड्खान् द्मुश्न हर्षिता: । भेरीक्ष वादयामासुर्मुदड्भां श्षानके: सह
അവർ ആഹ്ലാദത്തോടെ ആവർത്തിച്ച് സിംഹനാദം മുഴക്കി, അനേകം ശംഖങ്ങൾ ഊതുകയും ചെയ്തു; കൂടാതെ ഭേരി, മൃദംഗം, ആനകം മുതലായ വാദ്യങ്ങളും മുഴങ്ങി।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma-sankat between pursuing a high-value objective (pressing toward the opposing king) and the responsibility to limit destabilization: commanders weigh decisive pressure against the risks of chaos, misrecognition, and disproportionate harm under reduced visibility.
Effectiveness is shown as conditional on discipline: coordinated protection, timely interception, and controlled withdrawal can be ethically and strategically superior to uncontrolled pursuit, especially when fear and rumor threaten collective judgment.
No explicit phalaśruti appears; the meta-significance is conveyed narratively through Sañjaya’s reportage—how perception (arrow-darkness, dust, sunset) alters decision-making and why preserving command integrity becomes a central measure of dharmic action.