Adhyaya 116
Śaineya’s Breakthrough and Reunion with Arjuna (शैनेयस्य समागमः)
Upa-parva: Jayadratha-vadha-anuyāna (Relief operations and the approach to the Jayadratha objective)
Saṃjaya reports that Sātyaki (Śaineya/Yuyudhāna), acting with urgency for Arjuna’s welfare, advances through congested combat. Trigarta archers initially contain him with chariot barriers and dense arrow volleys, yet Sātyaki defeats a large number of opponents and moves with striking speed across directions, described as almost dance-like mobility amid chariots. Additional groups—Śūrasenas and later Kaliṅgas—attempt to restrain him with sustained missile pressure, but he breaks through and reaches Arjuna. Kṛṣṇa identifies Sātyaki’s approach to Arjuna and praises his loyalty, skill, and the severity of his prior engagements, enumerating the adversaries he has harried. Arjuna, however, responds without elation: he worries about the unknown condition of Yudhiṣṭhira, since Sātyaki was a principal protector. Arjuna further notes the time pressure to neutralize Jayadratha, Sātyaki’s fatigue, and the looming threat posed by Bhūriśravas and others, framing the reunion as strategically complex rather than purely celebratory.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, संजय से युद्धभूमि का हाल पूछते हुए, अपनी ही सेना की ‘सदा पूजित’ और सुगठित व्यवस्था का स्मरण करता है—और उसी स्मरण में भय की दरारें उभर आती हैं। → संजय रणक्षेत्र का दृश्य रखता है: सहस्रों रथ, अश्व और पदाति व्यग्र होकर इधर-उधर धावमान हैं; यह भगदड़ विजय-आशा के क्षय और कौरव-पक्ष के भीतर फैलती निराशा का संकेत बनती है। → भीमसेन अपनी भुजाओं से मुक्त की हुई सर्प-सदृश भयानक शक्ति/शक्ति-आयुध को कृतवर्मा के रथ की ओर फेंकता है; वह दिशाओं को प्रकाशित करती हुई उल्का की तरह आकाश से गिरती प्रतीत होती है और युद्ध का केंद्र एक ही प्रहार पर सिमट आता है। → प्रहार के बाद रणभूमि में क्षणिक ठहराव और पुनर्संयोजन होता है; कौरव-पक्ष अपने योद्धाओं को संभालने का प्रयास करता है, और शिखण्डी को विषण्ण देखकर ‘हार्दिक्य’ (कृतवर्मा) सहित सैनिक उसका सत्कार/संरक्षण करते हैं—मानो मनोबल को वस्त्रों की तरह झाड़-पोंछ कर फिर पहनाना हो। → महाधनुर्धर महारथी (कृतवर्मा/प्रतिद्वन्द्वी) क्रोध में हँसते हुए तीन-तीन बाणों से भीम को गहरी चोट पहुँचाता है—अगला क्षण पूछता है: क्या भीम इस प्रतिघात को और उग्र प्रतिशोध में बदल देगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ६८ श्लोक हैं) ऑपन-माज बछ। जज: चतुर्दशाधिकशततमो< ध्याय: धृतराष्ट्रका विषादयुक्त वचन
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— സഞ്ജയാ! എന്റെ സൈന്യം അനേകം ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നമാണ്; മഹാസംഖ്യയിൽ സമാഹരിച്ച ശക്തിയുമാണ്. പാണ്ഡവസേനയെക്കാൾ ഇത് കൂടുതൽ പ്രബലമാണ്. യുദ്ധശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം യഥാന്യായം ഇതിന്റെ വ്യൂഹരചന നടക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ മഹായോദ്ധാക്കളുടെ വിപുലസമൂഹം ഒന്നിച്ചുകൂടിയിരിക്കുന്നു.
Verse 2
नित्यं पूजितमस्माभिरभिकामं च नः सदा । प्रौढमत्यद्भुताकारं पुरस्ताद् दृष्टविक्रमम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഞങ്ങൾ എപ്പോഴും നമ്മുടെ സൈന്യത്തെ ആദരിച്ചു; അതും സദാ ഞങ്ങളോടു അനുകൂലമായി നിലകൊണ്ടു. നമ്മുടെ യോദ്ധാക്കൾ യുദ്ധകലകളിൽ പ്രൗഢരാണ്; അവരുടെ ഘടനയും ദർശനവും അത്ഭുതകരം. മുൻനിരയിൽ തന്നെ പരാക്രമം ഇതിനകം തെളിയിച്ച പുരുഷന്മാരാൽ ഈ സൈന്യം സമന്വിതമാണ്.
Verse 3
नातिवृद्धमबालं च नाकृशं नातिपीवरम् | लघुवृत्तायतप्रायं सारगात्रमनामयम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അവരിൽ അതിവൃദ്ധനും ഇല്ല, ബാലനും ഇല്ല; അതികൃശനും ഇല്ല, അതിസ്ഥൂലനും ഇല്ല. അവരുടെ ദേഹങ്ങൾ ലഘുവും സുസമവുമാണ്; പൊതുവെ ദീർഘകായം; ഓരോ അവയവവും ദൃഢം; യോദ്ധാക്കൾ എല്ലാവരും നിരാമയർ—യുദ്ധത്തിന് യോജ്യമായ ആരോഗ്യവാന്മാർ.
Verse 4
आत्तसंनाहसंछन्न॑ बहुशस्त्रपरिच्छदम् । शस्त्रग्रहणविद्यासु बह्मीषु परिनिष्ठितम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അവർ കെട്ടിയ കവചങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട് പൂർണ്ണമായി സന്നദ്ധരാണ്; ആയുധങ്ങളുടെയും ഉപകരണങ്ങളുടെയും സമൃദ്ധി അവർക്കുണ്ട്. ആയുധഗ്രഹണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അനേകം വിദ്യകളിൽ അവർ ദൃഢമായി പരിശീലിതരാണ്.
Verse 5
आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते । सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्,चढ़ने, उतरने, फैलने, कूद-कूदकर चलने, भली-भाँति प्रहार करने, युद्धके लिये जाने और अवसर देखकर पलायन करनेमें भी कुशल हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— കയറലിലും ഇറങ്ങലിലും, ഓടിക്കൊണ്ട് ഇറങ്ങി ചാടിപ്പിടിക്കലിലും, കഠിനഭൂമിയിൽ ചാടിച്ചാടിച്ച് മുന്നേറലിലും, യുക്തിയോടെ മാറിമാറി വ്യാപിച്ചു നീങ്ങലിലും, കൃത്യമായി പ്രഹരിക്കലിലും, യുദ്ധത്തിനായി മുന്നോട്ടുപോകലിലും, അവസരം കണ്ടാൽ ക്രമത്തോടെ പിന്മാറലിലും—അവർ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ.
Verse 6
नागेष्वश्वेषु बहुशो रथेषु च परीक्षितम् परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആനകളിലും കുതിരകളിലും രഥങ്ങളിലുമേറി യുദ്ധകലയിൽ ഇവരെ പലവട്ടം പരീക്ഷിച്ചു; പരീക്ഷിച്ചതിന് ശേഷം ന്യായാനുസാരം യഥോചിതമായ വേതനം നൽകി അവരെ പരിപാലിച്ചു।
Verse 7
न गोष्ठया नोपकारेण न सम्बन्धनिमित्तत: । नानाहूत॑ नाप्यभूतं मम सैन्यं बभूव ह
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സാമൂഹിക സമ്മർദ്ദംകൊണ്ട് വശീകരിച്ചുമല്ല, ഉപകാരങ്ങൾകൊണ്ട് വശപ്പെടുത്തിയും അല്ല, ബന്ധുത്വകാരണമാലും അല്ല—എന്റെ സൈന്യം രൂപപ്പെട്ടത്. ഇവരിൽ വിളിക്കപ്പെടാത്തവൻ ആരുമില്ല; ബലമായി പിടിച്ചു കൊണ്ടുവന്നവനും ഇല്ല. എന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യത്തിന്റെ നില ഇതുതന്നെ।
Verse 8
कुलीनार्यजनोपेतं तुष्टपुष्टमनुद्धतम् । कृतमानोपचारं च यशस्वि च मनस्वि च
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ കുലീനരായ ആര്യജനങ്ങളാൽ അനുഗമിക്കപ്പെട്ടവൻ; തൃപ്തനും പുഷ്ടനും ആയിരുന്നെങ്കിലും അഹങ്കാരമില്ലാത്തവൻ. യഥോചിതമായ മാന-സത്കാരങ്ങളും ശിഷ്ടോപചാരങ്ങളും ലഭിച്ചവൻ; യശസ്വിയും ഉന്നതചിത്തനും.
Verse 9
इसमें सभी लोग कुलीन, श्रेष्ठ, हृष्ट-पुष्ट, उद्ण्डताशून्य, पहलेसे सम्मानित, यशस्वी तथा मनस्वी हैं ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ഉള്ളവർ എല്ലാവരും കുലീനരും ശ്രേഷ്ഠരുമാണ്—ഹർഷപുഷ്ടർ, ശാസനശൂന്യമല്ല; മുൻപേ തന്നെ മാന്യരായവർ, യശസ്വികൾ, ഉന്നതചിത്തർ. കൂടാതെ, താതാ! നമ്മുടെ മന്ത്രിമാരും മറ്റു പല പ്രധാന ഉദ്യോഗസ്ഥരും—പുണ്യകർമ്മികൾ, ലോകപാലന്മാരെപ്പോലെ പരാക്രമശാലികൾ, നരശ്രേഷ്ഠർ—എപ്പോഴും ഈ സൈന്യത്തെ പരിപാലിച്ചു നടത്തിവന്നിരിക്കുന്നു।
Verse 10
बहुभि: पार्थिवैर्गुप्तमस्मत्प्रियचिकीर्षुभि: । अस्मानभिसृतै: कामात् सबलै: सपदानुगै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നമുക്ക് പ്രിയം ചെയ്യാൻ ഉത്സുകരായ അനേകം രാജാക്കന്മാർ ഈ സൈന്യത്തെ കാത്തു. അവർ വെറും ആഗ്രഹവശാൽ നമ്മെ ലക്ഷ്യമാക്കി മുന്നേറി—സ്വസ്വ ബലങ്ങളോടും അനുചരന്മാരെ അടുത്തായി അനുഗമിപ്പിച്ചും.
Verse 11
हमारा प्रिय करनेकी इच्छावाले तथा सेना और अनुचरोंसहित स्वेच्छासे ही हमारे पक्षमें आये हुए बहुत-से भूपालगण भी इसकी रक्षामें तत्पर रहते हैं ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഞങ്ങളെ പ്രസാദിപ്പിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അനേകം രാജാക്കന്മാരും തങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങളോടും അനുചരന്മാരോടും കൂടി സ്വമേധയാ നമ്മുടെ പക്ഷത്തേക്ക് വന്നിരിക്കുന്നു; അവനെ സംരക്ഷിക്കാൻ അവർ സന്നദ്ധരായി നില്ക്കുന്നു. നമ്മുടെ ഈ സൈന്യം മഹാസമുദ്രംപോലെ—എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമൊഴുകി വരുന്ന നദികളാൽ നിറഞ്ഞ, ആഴവും അതിരില്ലായ്മയും ഉള്ളത്. ചിറകുകളില്ലെങ്കിലും പക്ഷികളെപ്പോലെ അതിവേഗം പായുന്ന രഥങ്ങളും കുതിരകളും അതിനെ നിറച്ചിരിക്കുന്നു; അപ്രതിരോധ്യമായ വേഗത്തിൽ അത് കുതിച്ചുയരുന്നു.
Verse 12
प्रभिन्नकरटैश्वैव द्विरदैरावृतं महत् । यदहन्यत मे सैन्यं किमन्यद् भागधेयत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കപോളങ്ങളിൽ നിന്ന് മദം ഒഴുകുന്ന മഹാബല ഗജരാജന്മാർ ചുറ്റിനിന്ന എന്റെ ഈ വിപുല സൈന്യം ശത്രുക്കൾ വെട്ടിനിരത്തിയതായാൽ, വിധിയൊഴികെ മറ്റെന്തു കാരണമുണ്ടാകും?
Verse 13
योधाक्षय्यजलं भीम॑ वाहनोर्मितरज्धिणम् । क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्रासझषाकुलम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! എന്റെ സൈന്യം ഭയങ്കര സമുദ്രംപോലെ തോന്നുന്നു. യോദ്ധാക്കളാണ് അതിലെ അക്ഷയ ജലം; വാഹനങ്ങളാണ് അതിലെ തരംഗനിരകൾ. എറിയാവുന്ന ആയുധങ്ങൾ, ഖഡ്ഗം, ഗദ, ശക്തി, അമ്പ്, പ്രാസം മുതലായവ അതിൽ മീനുകളെപ്പോലെ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
Verse 14
ध्वजभूषणसम्बाधरत्नोपलसुसंचितम् । वाहनैरभिधावद्धिर्वायुवेगविकम्पितम्
ധ്വജങ്ങളുടെയും ആഭരണങ്ങളുടെയും തിരക്കാൽ അത് സാന്ദ്രമായിരുന്നു; രത്നോപലങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമായി കൂമ്പാരമായി സഞ്ചിതമായതുപോലെ തോന്നി. പാഞ്ഞോടുന്ന വാഹനങ്ങളാൽ ഉയർന്ന കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ അത് കുലുങ്ങി വിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ ദൃശ്യമായി.
Verse 15
द्रोणगम्भीरपातालं कृतवर्ममहाह्दम् । जलसंधमटहाग्राहं कर्णचन्द्रोदयोद्धतम्
ദ്രോണാചാര്യൻ അതിന്റെ പാതാളംവരെ വ്യാപിക്കുന്ന ഗഹന ആഴംപോലെ; കൃതവർമ്മൻ അതിലെ മഹാഹ്രദംപോലെ; ജലസന്ധൻ (ജയദ്രഥൻ) അതിലെ മഹാഗ്രാഹംപോലെ; കർണ്ണരൂപിയായ ചന്ദ്രന്റെ ഉദയത്താൽ അത് എപ്പോഴും ഉച്ച്വസിച്ച് ഉന്മത്തമായി കുലുങ്ങുന്നു.
Verse 16
गते सैन्यार्णवं भित्त्वा तरसा पाण्डवर्षभे । संजयैकरथेनैव युयुधाने च मामकम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ സൈന്യരൂപമായ മഹാസമുദ്രം വേഗത്തിൽ ഭേദിച്ച്, പാണ്ഡവശ്രേഷ്ഠൻ സവ്യസാചി അർജുനനും സാത്വതവംശീയനായ ഉദാര മഹാരഥി യുയുധാനനും, ഒരൊറ്റ രഥത്തിന്റെ സഹായം മാത്രം ഉള്ളതുപോലെ അകത്ത് കടന്നുകയറിയപ്പോൾ, ഓ സഞ്ജയാ, എന്റെ സൈന്യത്തിൽ ശേഷിപ്പുണ്ടാകുമെന്ന പ്രത്യാശ എനിക്ക് ഇനി കാണുന്നില്ല।
Verse 17
तत्र शेषं न पश्यामि प्रविष्टे सव्यसाचिनि । सात्वते च रथोदारे मम सैन्यस्य संजय
ഓ സഞ്ജയാ! സവ്യസാചി അർജുനൻ അകത്ത് കടന്നുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ഉദാരമായ രഥമുള്ള സാത്വതവീരനും പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, എന്റെ സൈന്യത്തിൽ ശേഷിപ്പുണ്ടെന്ന് ഞാൻ കാണുന്നില്ല।
Verse 18
तौ तत्र समतिक्रान्तौ दृष्टवातीव तरस्विनौ । सिन्धुराजं तु सम्प्रेक्ष्य गाण्डीवस्येषुगोचरे
അവിടെ ആ രണ്ടുപേരും അത്യന്തം വേഗശാലികളായ വീരന്മാർ എല്ലാം അതിക്രമിച്ച് കടന്നുകയറിയതായി കണ്ടും, സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥൻ ഗാണ്ഡീവത്തിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട അമ്പുകളുടെ പരിധിക്കുള്ളിൽ നിൽക്കുന്നതായി കണ്ടും—
Verse 19
कि नु वा कुरव: कृत्यं विदधु: कालचोदिता: । दारुणैकायने काले कथं वा प्रतिपेदिरे
കാലം തന്നെ തള്ളിനീക്കുന്നതുപോലെ കുരുക്കൾ അപ്പോൾ അവിടെ ഏത് നടപടി സ്വീകരിച്ചു? മരണത്തൊഴികെ മറ്റൊരു ഗതി ഇല്ലാത്ത ആ ഭീകരമായ ഏകമാർഗ്ഗ സംഹാരസമയത്ത് അവർ ധർമ്മകർത്തവ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിശ്ചയം എങ്ങനെ കൈവരിച്ചു?
Verse 20
ग्रस्तान् हि कौरवान् मन्ये मृत्युना तात संगतान् । विक्रमो5पि रणे तेषां न तथा दृश्यते हि वै
താതാ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഒന്നിച്ചുകൂടിയ കൗരവരെ ഞാൻ മരണത്തിന്റെ ഗ്രാസത്തിൽപ്പെട്ടവരെന്നുതന്നെ കരുതുന്നു; കാരണം യുദ്ധത്തിൽ അവരുടെ വിക്രമവും മുമ്പത്തെപോലെ ഇനി കാണപ്പെടുന്നില്ല।
Verse 21
अक्षतौ संयुगे तत्र प्रविष्टी कृष्णपाण्डवौ । न च वारयिता कश्चित् तयोरस्तीह संजय
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ഘോരയുദ്ധത്തിനിടയിൽ ശ്രീകൃഷ്ണനും പാണ്ഡവൻ അർജുനനും യാതൊരു ക്ഷതവും കൂടാതെ നമ്മുടെ സൈന്യത്തിനുള്ളിൽ കടന്നു; ഇവിടെ, ഹേ സഞ്ജയ, ആ ഇരുവരെയും തടയാൻ ഒരുവീരനും മുന്നോട്ട് വന്നില്ല।
Verse 22
भृताश्न बहवो योधा: परीक्ष्यैव महारथा: । वेतनेन यथायोगं प्रियवादेन चापरे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പല മഹാരഥന്മാരായ യോദ്ധാക്കളെ പരീക്ഷിച്ചശേഷം മാത്രമേ സേവനത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ളൂ; മറ്റുള്ളവരെ യഥോചിതമായ വേതനവും മധുരവും മാന്യവുമായ വാക്കുകളും നൽകി ആദരിച്ചു।
Verse 23
असत्कारभृतस्तात मम सैन्ये न विद्यते । कर्मणा हानुरूपेण लभ्यते भक्तवेतनम्,तात! मेरी सेनामें कोई भी ऐसा नहीं है, जिसे अनादरपूर्वक रखा गया हो। सबको उनके कार्यके अनुरूप ही भोजन और वेतन प्राप्त होता है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രിയപ്പെട്ടവനേ, എന്റെ സൈന്യത്തിൽ അനാദരത്തോടെ നിലനിർത്തപ്പെടുന്ന ഒരാളുമില്ല; ഓരോരുത്തനും തന്റെ പ്രവൃത്തിക്ക് അനുപാതമായി ആഹാരഭത്തവും വേതനവും ലഭിക്കുന്നു।
Verse 24
न चायोधो5भवत् कश्चिन्मम सैन्ये तु संजय । अल्पदानभृतस्तात तथा चाभूतको नर:,तात संजय! मेरी सेनामें ऐसा एक भी योद्धा नहीं रहा होगा जिसे थोड़ा वेतन दिया जाता हो अथवा बिना वेतनके ही रखा गया हो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രിയ സഞ്ജയാ, എന്റെ സൈന്യത്തിൽ വേതനമില്ലാത്ത ഒരേയൊരു യോദ്ധാവും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല; അല്പദാനത്തിൽ മാത്രം പോഷിക്കപ്പെട്ടവനും ഇല്ല, വേതനം കൂടാതെ നിലനിർത്തപ്പെട്ടവനും ഇല്ല।
Verse 25
पूजितो हि यथाशक्त्या दानमानासनैर्मया । तथा पुन्रैश्न मे तात ज्ञातिभिश्न सबान्धवै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രിയപ്പെട്ടവനേ, എന്റെ കഴിവിനനുസരിച്ച് ദാനവും മാനവും ആസനവും നൽകി ഞാൻ അവരെ ആദരിച്ചു; അതുപോലെ തന്നെ എന്റെ പുത്രന്മാരും, ബന്ധുക്കളും എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളും ചേർന്ന് ആ യോദ്ധാക്കളെ യഥോചിതമായി സ്വീകരിച്ച് ആദരിച്ചു।
Verse 26
तेच प्राप्यैव संग्रामे निर्जिता: सव्यसाचिना । शैनेयेन परामृष्टा: किमन्यद् भागधेयत:
യുദ്ധഭൂമിയിലെത്തിയ ഉടൻ തന്നെ അവർ സവ്യസാചി അർജുനനാൽ പരാജിതരായി; ശൈനേയൻ സാത്യകിയും അവരെ ചതച്ചുകളഞ്ഞു. വിധിയുടെ വിഹിതമല്ലാതെ ഇതിനെ മറ്റെന്തെന്ന് വിളിക്കാം?
Verse 27
रक्ष्यते यश्ष संग्रामे ये च संजय रक्षिण: । एक: साधारण: पन्था रक्ष्यस्य सह रक्षिभि:
സഞ്ജയാ! യുദ്ധത്തിൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നവനും അവനെ കാക്കുന്ന രക്ഷകരും—രക്ഷ്യനോടൊപ്പം രക്ഷകർക്ക് ഇനി ഒരേയൊരു പൊതുവഴിയേ ശേഷിക്കൂ: അവർ ഒരുമിച്ച് നില്ക്കണം, അല്ലെങ്കിൽ ഒരുമിച്ച് വീഴണം.
Verse 28
अर्जुन समरे दृष्टवा सैन्धवस्याग्रत: स्थितम् । पुत्रो मम भृशं मूढ: कि कार्य प्रत्यपद्यत,अर्जुनको समरांगणमें सिन्धुराजके सामने खड़ा देख अत्यन्त मोहग्रस्त हुए मेरे पुत्रने कौन-सा कर्तव्य निश्चित किया?
സമരത്തിൽ സൈന്ധവന്റെ മുന്നിൽ അർജുനൻ നില്ക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ പുത്രൻ അത്യന്തം മോഹഗ്രസ്തനായി; അവൻ ഏതു കർത്തവ്യമാണ് നിശ്ചയിച്ചത്?
Verse 29
सात्यकिं च रणे दृष्टवा प्रविशन््तम भीतवत् । कि नु दुर्योधन: कृत्यं प्राप्तकालममन्यत,सात्यकिको रफक्षेत्रमें निर्भय-सा प्रवेश करते देख दुर्योधनने उस समयके लिये कौन- सा कर्तव्य उचित माना?
രണഭൂമിയിൽ സാത്യകി ഭയമില്ലാത്തവനെന്നപോലെ കടന്നുവരുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, ആ നിർണായക സമയത്ത് ദുര്യോധനൻ ഏതു കർത്തവ്യമാണ് ഉചിതമെന്ന് കരുതിയത്?
Verse 30
सर्वशस्त्रातिगौ सेनां प्रविष्टी रथिसत्तमौ । दृष्टवा कां वै धृतिं युद्धे प्रत्यपद्यन्त मामका:
എല്ലാ ആയുധങ്ങളുടെയും പരിധിയെ മറികടക്കുന്ന പ്രാവീണ്യമുള്ള രഥിശ്രേഷ്ഠന്മാരായ സാത്യകിയും അർജുനനും എന്റെ സൈന്യത്തിൽ കടന്നുകയറിയപ്പോൾ, അവരെ കണ്ടിട്ട് എന്റെ പക്ഷം യുദ്ധത്തിൽ എത്രത്തോളം ധൈര്യം കൈക്കൊണ്ടു?
Verse 31
दृष्टवा कृष्णं तु दाशार्हमर्जुनार्थे व्यवस्थितम् । शिनीनामृषभं चैव मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
അർജുനനുവേണ്ടി രഥത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ദാശാർഹവീരൻ ശ്രീകൃഷ്ണനെയും, ശിനികളിൽ വൃഷഭനായ സാത്യകിയെയും കണ്ടപ്പോൾ, എന്റെ പുത്രന്മാർ ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
Verse 32
दृष्टवा सेनां व्यतिक्रान्तां सात्वतेनार्जुनेन च । पलायमानांश्व कुरून् मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
സാത്യകിയും അർജുനനും സൈന്യത്തെ മറികടന്ന് കുത്തിപ്പൊളിച്ച് മുന്നേറുന്നതും, കുരുക്കൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഓടിപ്പോകുന്നതും കണ്ടപ്പോൾ, എന്റെ പുത്രന്മാർ ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
Verse 33
विद्रुतान् रथिनो दृष्टवा निरुत्साहान् द्विषज्जये । पलायनकृतोत्साहान् मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
ശത്രുവിജയത്തിനുള്ള ഉത്സാഹമില്ലാതെ രഥികൾ ഓടിപ്പോകുന്നതും, ഓട്ടത്തിലേ ‘വീര്യം’ കാണിക്കുന്നതും കണ്ടപ്പോൾ, എന്റെ പുത്രന്മാർ ശോകിക്കുന്നുവെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
Verse 34
शून्यान् कृतान् रथोपस्थान् सात्वतेनार्जुनेन च । हतांश्व योधान् संदृश्य मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
സാത്യകിയും അർജുനനും രഥസ്ഥാനങ്ങൾ ശൂന്യമാക്കി യോദ്ധാക്കളെ വധിച്ചിരിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, എന്റെ പുത്രന്മാർ അത്യന്തം ശോകത്തിലായിരിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
Verse 35
व्यश्वनागरथान् दृष्टवा तत्र वीरान् सहस्रश: । धावमानान् रणे व्यग्रान् मन््ये शोचन्ति पुत्रका:
അവിടെ ആയിരക്കണക്കിന് വീരന്മാർ കുതിരയും ആനയും രഥവും ഇല്ലാതെ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ വ്യഗ്രതയോടെ ഓടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, എന്റെ പുത്രന്മാർ ശോകത്തിലും നിരാശയിലും വീണിരിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
Verse 36
महानागान् विद्रवतो दृष्टवार्जुनशराहतान् । पतितान् पततक्चान्यान् मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർജുനന്റെ അമ്പുകളാൽ വ്രണിതരായ മഹാഗജങ്ങൾ ഭീതിയിൽ ഓടിപ്പോകുന്നതും, വീഴുന്നതും, ഇതിനകം വീണുകിടക്കുന്നവയും കണ്ടപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ ശോകത്തിൽ ആഴ്ന്നിരിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
Verse 37
विहीनांश्व॒ कृतानश्चान् विरथांश्व कृतान् नरान् । तत्र सात्यकिपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ സാത്യകിയും പാർത്ഥനും (അർജുനൻ) കുതിരകളെ സവാരിയില്ലാത്തവയാക്കി, യോദ്ധാക്കളെ രഥരഹിതരാക്കി; ഇത് കണ്ടും കേട്ടും നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ ശോകത്തിൽ മുങ്ങുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
Verse 38
हयौघान् निहतान् दृष्टवा द्रवमाणांस्ततस्तत: । रणे माधवपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമിയിൽ മാധവനും പാർത്ഥനും വധിച്ച കുതിരക്കൂട്ടങ്ങളെയും, ശേഷിച്ചവ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോകുന്നതും കണ്ടപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ ശോകത്തിൽ ദഹിക്കുകയാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
Verse 39
पत्तिसंघान् रणे दृष्टवा धावमानांश्व सर्वश: । निराशा विजये सर्वे मन्ये शोचन्ति पुत्रका:,पैदल सिपाहियोंको रणक्षेत्रमें सब ओर भागते देख मैं समझता हूँ, मेरे सभी पुत्र विजयसे निराश हो शोक कर रहे होंगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാദാതിസംഘങ്ങൾ എല്ലാടവും ഓടിപ്പോകുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, വിജയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രത്യാശ നഷ്ടപ്പെട്ട നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ എല്ലാവരും ശോകിക്കുന്നുവെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
Verse 40
द्रोणस्प समतिक्रान्तावनीकमपराजितौ । क्षणेन दृष्टवा तौ वीरौ मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആരാലും പരാജയപ്പെടാത്ത ആ രണ്ടു വീരന്മാർ—അർജുനനും സാത്യകിയും—ക്ഷണത്തിൽ ദ്രോണാചാര്യന്റെ അജേയ സൈന്യവ്യൂഹം അതിക്രമിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ ശോകാകുലരായെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
Verse 41
सम्मूढो 5स्मि भृशं तात श्रुत्वा कृष्णधनंजयौ । प्रविष्टी मामकं सैन्यं सात्वतेन सहाच्युतौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—താതാ! സാത്യകിയോടുകൂടെ ശ്രീകൃഷ്ണനും ധനഞ്ജയനും (അർജുനൻ) നമ്മുടെ സൈന്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചുവെന്ന വാർത്ത കേട്ട് ഞാൻ അത്യന്തം വിസ്മിതനായി മയങ്ങി നിൽക്കുന്നു; അവർ അച്യുതർ—ധർമ്മമര്യാദയിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും ച്യുതരാകാത്തവർ।
Verse 42
तस्मिन् प्रविष्टे पृतनां शिनीनां प्रवरे रथे । भोजानीकं व्यतिक्रान्ते किमकुर्वत कौरवा:,शिनिप्रवर महारथी सात्यकि जब कृतवर्माकी सेनाको लाँचधकर कौरवी सेनामें प्रविष्ट हो गये तब कौरवोंने क्या किया?
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശിനികളുടെ അഗ്രവീരനായ സാത്യകി ഉത്തമരഥത്തിൽ നിലകൊണ്ട് ഭോജസേനാദളത്തെ ഭേദിച്ചു കൌരവസൈന്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; അപ്പോൾ കൌരവർ എന്തു ചെയ്തു?
Verse 43
तथा द्रोणेन समरे निगृहीतेषु पाण्डुषु । कथें युद्धम भूत् तत्र तनन््ममाचक्ष्व संजय
സഞ്ജയാ! ദ്രോണാചാര്യൻ സമരഭൂമിയിൽ മുൻപറഞ്ഞവിധം പാണ്ഡവരെ തടഞ്ഞു കീഴടക്കിയ ശേഷം അവിടെ യുദ്ധം എങ്ങിനെയായിരുന്നു? അതെല്ലാം എനിക്കു പറയുക।
Verse 44
द्रोणो हि बलवान श्रेष्ठ: कृतास्त्रो युद्धदुर्मद: । पज्चालास्ते महेष्वासं प्रत्यविध्यन् कथं रणे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണൻ ബലവാനും ശ്രേഷ്ഠനും, അസ്ത്രവിദ്യയിൽ പൂർണ്ണപരിശീലിതനും, യുദ്ധമദത്തിൽ ഉഗ്രനും ആകുന്നു; അങ്ങനെയുള്ള മഹാധനുർധരനെ പാഞ്ചാലർ റണത്തിൽ എങ്ങനെ പ്രതിഘാതിച്ചു?
Verse 45
बद्धवैरास्ततो द्रोणे धनंजयजयैषिण: । द्रोणाचार्य अस्त्रविद्यामें निपुण, युद्धमें उन््मत्त होकर लड़नेवाले, बलवान एवं श्रेष्ठ वीर हैं। पांचाल-सैनिकोंने उस समय रणक्षेत्रमें महाधनुर्धर द्रोणको किस प्रकार घायल किया? क्योंकि वे द्रोणाचार्यसे वैर बाँधकर अर्जुनकी विजयकी अभिलाषा रखते थे || ४४ $ ।।
അപ്പോൾ ദ്രോണനോടു വൈരം കെട്ടിപ്പിടിച്ച്, ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) ജയിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ പാഞ്ചാലർ കൂടുതൽ ഉത്സാഹത്തോടെ സമരത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞുകയറി. അവരുടെ ഇടയിൽ ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണൻ ദൃഢവൈരമുള്ള മഹാരഥിയായി അചഞ്ചലമായി നിലകൊണ്ടു.
Verse 46
अर्जुनश्वापि यच्चक्रे सिन्धुराजवध॑ प्रति । तन्मे सर्व समाचक्ष्व कुशलो हासि संजय
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സിന്ധുരാജൻ (ജയദ്രഥൻ) വധം ലക്ഷ്യമാക്കി അർജുനൻ ചെയ്തത് എല്ലാം എനിക്ക് പൂർണ്ണമായി പറഞ്ഞുതരിക. സഞ്ജയാ, എല്ലാം പറയുക—നീ കുശലമാണോ?
Verse 47
संजय! भरद्वाजके पुत्र महारथी अश्वत्थामा भी पांचालोंसे दृढ़तापूर्वक वैर बाँधे हुए थे। अर्जुनने सिन्धुराज जयद्रथका वध करनेके लिये जो-जो उपाय किया, वह सब मुझसे कहो; क्योंकि तुम कथा कहनेमें कुशल हो ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, ഈ ദുരന്തം നിന്റെ സ്വന്തം അപരാധത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിച്ചതാണ്. വീരാ, ഇത് നേരിട്ടിട്ടും സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ നീ ശോകിക്കേണ്ടതില്ല.
Verse 48
पुरा यदुच्यसे प्राज्जैः सुहृद्धिर्विदुरादिभि: । मा हार्षी: पाण्डवान् राजन्निति तन्न त्वया श्रुतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മുമ്പ് വിദുരൻ മുതലായ ജ്ഞാനികളും ഹിതകാമികളുമായ സുഹൃത്തുകൾ ‘രാജാവേ, പാണ്ഡവന്മാരോട് അന്യായം ചെയ്യരുത്’ എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ, നീ ആ ഉപദേശം കേട്ടില്ല.
Verse 49
सुहृदां हितकामानां वाक््यं यो न शूणोति ह । स महद् व्यसन प्राप्प शोचते वै यथा भवान्,जो हितैषी सुहृदोंकी बात नहीं सुनता है, वह भारी संकटमें पड़कर आपके ही समान शोक करता है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്ന സുഹൃത്തുകളുടെ വാക്ക് കേൾക്കാത്തവൻ മഹാദുരന്തത്തിൽ വീണ്, നിനക്കുപോലെ തന്നെ ശോകിക്കും.
Verse 50
याचितो<सि पुरा राजन् दाशार्हैण शमं प्रति । नच तं लब्धवान् काम॑ त्वत्त: कृष्णो महायशा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, മുമ്പ് ദാശാർഹവംശജനായ മഹായശസ്സുള്ള ശ്രീകൃഷ്ണൻ സമാധാനത്തിനായി നിന്നോട് അപേക്ഷിച്ചിരുന്നു; എന്നാൽ നിന്നിൽ നിന്ന് അവൻ ആ ആഗ്രഹം നേടുകയില്ലായിരുന്നു.
Verse 51
तव निर्गुणतां ज्ञात्वा पक्षपातं सुतेषु च । द्वैधीभावं तथा धर्मे पाण्डवेषु च मत्सरम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നൃപശ്രേഷ്ഠാ! സർവ്വലോകതത്ത്വജ്ഞനും സർവ്വലോകേശ്വരനുമായ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ നിന്റെ ഗുണഹീനതയും പുത്രന്മാരോടുള്ള പക്ഷപാതവും ധർമ്മവിഷയത്തിലെ അന്തർദ്വന്ദ്വവും പാണ്ഡവന്മാരോടുള്ള അസൂയയും അറിഞ്ഞപ്പോൾ, കൗരവ–പാണ്ഡവ മഹായുദ്ധം സംഭവിക്കുമാറാക്കി।
Verse 52
तव जिद्दामभिप्रायं विदित्वा पाण्डवान् प्रति | आर्तप्रलापांश्व बहूनू मनुजाधिपसत्तम
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മനുജാധിപസത്തമാ! പാണ്ഡവന്മാരോടുള്ള നിന്റെ പിടിവാശിയുള്ള അഭിപ്രായവും നിന്റെ അനവധി ആർതപ്രലാപങ്ങളും അറിഞ്ഞ്, സർവ്വലോകതത്ത്വജ്ഞനും സർവ്വലോകേശ്വരനുമായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ നീ പൂർണ്ണമായും ഗുണഹീനനാണെന്ന്—പുത്രന്മാരോടു പക്ഷപാതി, ധർമ്മവിഷയത്തിൽ ദ്വന്ദ്വചിത്തൻ, പാണ്ഡവന്മാരോടു അസൂയയിൽ ദഹിക്കുന്നവൻ, അവരുടെ വിരുദ്ധം കപട പദ്ധതികൾ നിരന്തരം കെട്ടുന്നവൻ, ദുഃഖിതനെപ്പോലെ വ്യർത്ഥമായി അനവധി വാക്കുകൾ പറയുന്നവൻ—എന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അതിനാൽ കൗരവ–പാണ്ഡവ മഹായുദ്ധം സംഭവിക്കുമാറാക്കി।
Verse 53
सर्वलोकस्य तत्त्वज्ञ: सर्वलोकेश्वर: प्रभु: वासुदेवस्ततो युद्ध कुरूणामकरोन्महत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നൃപശ്രേഷ്ഠാ! അപ്പോൾ സർവ്വലോകതത്ത്വജ്ഞനും സർവ്വലോകേശ്വരനുമായ പ്രഭു വാസുദേവൻ കുരുക്കളുടെ മഹായുദ്ധം സംഭവിക്കുമാറാക്കി।
Verse 54
आत्मापराधात् सुमहान् प्राप्तस्ते विपुल: क्षय: । नैन॑ दुर्योधने दोष कर्तुमहसि मानद,मानद! अपने ही अपराधसे आपके सामने यह महान् जनसंहार प्राप्त हुआ है। आपको यह सारा दोष दुर्योधनपर नहीं मढ़ना चाहिये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മാനദാ! നിന്റെ സ്വന്തം അപരാധം കൊണ്ടുതന്നെ നിനക്കുമേൽ ഈ അതിമഹത്തായ, വ്യാപകമായ നാശം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. ഈ കുറ്റം ദുര്യോധനന്റെ മേൽ ചുമത്താൻ നിനക്കു യുക്തിയില്ല।
Verse 55
न हि ते सुकृतं किंचिदादौ मध्ये च भारत । दृश्यते पृष्ठतश्चैव त्वन्मूलो हि पराजय:,भारत! मुझे तो आगे, पीछे या बीचमें आपका कोई भी शुभ कर्म नहीं दिखायी देता। इस पराजयकी जड़ आप ही हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭാരതാ! ആരംഭത്തിലും മദ്ധ്യത്തിലും അവസാനംതന്നിലും നിന്റെ ഒരു സുകൃത്യവും എനിക്ക് കാണുന്നില്ല. ഈ പരാജയത്തിന്റെ മൂലം നീ തന്നെയാണ്।
Verse 56
तस्मादवस्थितो भूत्वा ज्ञात्वा लोकस्य निर्णयम् । शृणु युद्ध यथावृत्तं घोरं देवासुरोपमम्
അതുകൊണ്ട് സ്ഥിരനായി, ലോകത്തിന്റെ നിശ്ചിത ഗതി അറിഞ്ഞ്, ദേവാസുരസമരത്തെപ്പോലെ ഘോരമായ ഈ യുദ്ധം നടന്നതുപോലെ യഥാർത്ഥ വൃത്താന്തം കേൾക്കുക.
Verse 57
प्रविष्टे तव सैन्यं तु शैनेये सत्यविक्रमे । भीमसेनमुखा: पार्था: प्रतीयुर्वाहिनीं तव,जब सत्यपराक्रमी सात्यकि कौरव-सेनामें प्रविष्ट हो गये, तब भीमसेन आदि कुन्तीकुमारोंन आपकी विशाल वाहिनीपर आक्रमण किया
സത്യവിക്രമനായ ശൈനെയ സാത്യകി നിന്റെ സൈന്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, ഭീമസേനൻ മുൻപന്തിയിൽ നിന്ന പാർത്ഥർ നിന്റെ മഹാവാഹിനിയെ ആക്രമിക്കാൻ മുന്നേറി.
Verse 58
आगच्छतस्तान् सहसा क्रुद्धरूपान् सहानुगान् । दधारैको रणे पाण्डून् कृतवर्मा महारथ:,सेवकोंसहित कुपित होकर सहसा आक्रमण करनेवाले उन पाण्डववीरोंको रणक्षेत्रमें एकमात्र महारथी कृतवर्माने रोका
അനുചരന്മാരോടുകൂടി ക്രോധരൂപരായി പെട്ടെന്ന് പാഞ്ഞെത്തിയ ആ പാണ്ഡവരെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഒറ്റയ്ക്ക് മഹാരഥൻ കൃതവർമ്മൻ തടഞ്ഞുനിർത്തി.
Verse 59
यथोद्वृत्तं वारयते वेला वै सलिलार्णवम् | पाण्डुसैन्यं तथा संख्ये हार्दिक्य: समवारयत्
എങ്ങനെ തീരം കവിഞ്ഞുയരുന്ന സമുദ്രജലത്തെ തടയുന്നുവോ, അതുപോലെ യുദ്ധത്തിൽ ഹാർദിക്യനായ കൃതവർമ്മൻ പാണ്ഡവസൈന്യത്തെ തടഞ്ഞുനിർത്തി.
Verse 60
तत्राद्भुतमपश्याम हार्दिक्यस्य पराक्रमम् । यदेनं सहिता: पार्था नातिचक्रमुराहवे,वहाँ हमने कृतवर्माका अद्भुत पराक्रम देखा। सारे पाण्डव एक साथ मिलकर भी समरांगणमें उसे लाँधच न सके
അവിടെ ഞങ്ങൾ ഹാർദിക്യ കൃതവർമ്മന്റെ അത്ഭുതപരാക്രമം കണ്ടു—പാർത്ഥർ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചിരുന്നിട്ടും യുദ്ധത്തിൽ അവനെ മറികടക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 61
ततो भीमस्टत्रिभिर्विंद्ध्वा कृतवर्माणमाशुगै: । शड्खं दध्मौ महाबाहुर्हर्षयन् सर्वपाण्डवान्,तदनन्तर महाबाहु भीमने तीन बाणोंद्वारा कृतवर्माको घायल करके समस्त पाण्डवोंका हर्ष बढ़ाते हुए शंख बजाया
അപ്പോൾ മഹാബാഹു ഭീമൻ അതിവേഗമുള്ള മൂന്നു അമ്പുകളാൽ കൃതവർമ്മനെ വേദിച്ചു, സർവ്വ പാണ്ഡവരുടെയും ഹർഷം വർധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ശംഖം മുഴക്കി।
Verse 62
सहदेवस्तु विंशत्या धर्मराजश्न पञ्चभि: । शतेन नकुलश्नापि हार्दिक्यं समविध्यत,सहदेवने बीस, धर्मराजने पाँच और नकुलने सौ बाणोंसे कृतवर्माको बींध डाला
സഹദേവൻ ഇരുപത് അമ്പുകളാൽ, ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ, നകുലനും നൂറ് അമ്പുകളാൽ ഹാർദിക്യ കൃതവർമ്മനെ വേദിച്ചു।
Verse 63
द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या सप्तभिश्न घटोत्कच: । धृष्टद्युम्नस्त्रिभिश्वापि कृतवर्माणमार्दयत्,द्रौपदीके पुत्रोंने तिहत्तर, घटोत्कचने सात और धृष्टद्युम्नने तीन बाणोंद्वारा उसे गहरी चोट पहुँचायी
ദ്രൗപദേയർ എഴുപത്തിമൂന്ന് അമ്പുകളാൽ, ഘടോത്കചൻ ഏഴ് അമ്പുകളാൽ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ കൃതവർമ്മനെ കൂടുതൽ തകർത്തു।
Verse 64
विराटो द्रुपदश्चैव याज्ञसेनिश्व पञ्चभि: । शिखण्डी चैव हार्दिक्यं विद्ूध्वा पजचभिराशुगै:
വിരാടനും ദ്രുപദനും യാജ്ഞസേനിയും ഓരോരുത്തരും അഞ്ചു വേഗമുള്ള അമ്പുകളാൽ ഹാർദിക്യനെ വേദിച്ചു; ശിഖണ്ഡിയും അഞ്ചു അതിവേഗ അമ്പുകളാൽ അവനെ വേദിച്ചു।
Verse 65
पुनर्विव्याध विंशत्या सायकानां हसन्निव | विराट
പിന്നീട് ശിഖണ്ഡി ചിരിക്കുന്നവണ്ണം ഇരുപത് അമ്പുകളാൽ അവനെ വീണ്ടും വേദിച്ചു। അതിനുശേഷം, രാജാവേ, കൃതവർമ്മൻ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും അമ്പുകൾ പെയ്ത് ആ മഹാരഥന്മാരിൽ ഓരോരുത്തനെയും അഞ്ചു അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ വേദിക്കുകയും ഭീമസേനനെ ഏഴ് അമ്പുകളാൽ പരിക്കേൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു। ഉടൻതന്നെ അവരുടെ വില്ലുകളും ധ്വജങ്ങളും മുറിച്ചുവീഴ്ത്തി, അവരെ രഥങ്ങളിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കു വീഴ്ത്തി।
Verse 66
एकैकं पज्चभिर्विद्ध्वा भीमं॑ विव्याध सप्तभि: । धनुर्ध्वजं चास्य तथा रथाद् भूमावपातयत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— കൃതവർമ്മൻ ആ മഹാരഥന്മാരിൽ ഓരോരുത്തനെയും അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെച്ച്, ഭീമസേനനെ ഏഴ് അമ്പുകളാൽ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. പിന്നെ, രാജാവേ, അവൻ ഉടൻ തന്നെ ഭീമന്റെ ധനുസ്സും ധ്വജവും വെട്ടി രഥത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കു വീഴ്ത്തി.
Verse 67
अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथ: । आजपघानोरसि क्रुद्ध: सप्तत्या निशितै: शरै:,भीमसेनका धनुष कट जानेपर महारथी कृतवर्माने कुपित हो बड़ी उतावलीके साथ सत्तर पैने बाणोंद्वारा उनकी छातीमें गहरा आघात किया
പിന്നീട് ധനുസ്സ് മുറിഞ്ഞ് നിരായുധനായ അവനെ ലക്ഷ്യമാക്കി, മഹാരഥൻ കൃതവർമ്മൻ ക്രോധത്തിലും അതിവേഗത്തിലും എഴുപത് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ അവന്റെ നെഞ്ചിൽ കനത്ത പ്രഹരം ഏല്പിച്ചു.
Verse 68
स गाढविद्धो बलवान हार्दिक्यस्य शरोत्तमै: । चचाल रथमध्यस्थ: क्षितिकम्पे यथाचल:
ഹാർദിക്യന്റെ ഉത്തമ അമ്പുകളാൽ ആഴത്തിൽ കുത്തേറ്റ ബലവാൻ ഭീമസേനൻ രഥത്തിനകത്ത് ഇരുന്ന നിലയിൽ തന്നെ ഭൂകമ്പത്തിൽ വിറയുന്ന പർവ്വതംപോലെ നടുങ്ങിത്തുടങ്ങി.
Verse 69
भीमसेनं तथा दृष्टवा धर्मराजपुरोगमा: । विसृजन्त: शरान् राजन् कृतवर्माणमार्दयन्,राजन! भीमसेनको वैसी अवस्थामें देखकर धर्मराज आदि महारथियोंने बाणोंकी वर्षा करके कृतवर्माको बड़ी पीड़ा दी
രാജാവേ, ഭീമസേനനെ ആ നിലയിൽ കണ്ട ധർമ്മരാജൻ (യുധിഷ്ഠിരൻ) മുൻപന്തിയിലുള്ള മഹാരഥന്മാർ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് കൃതവർമ്മനെ കഠിനമായി പീഡിപ്പിച്ചു.
Verse 70
त॑ं तथा कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष । विव्यधु: सायकै्ईश्टा रक्षार्थ मारुतेर्मुधे
മാന്യനായ രാജാവേ, പാണ്ഡവ യോദ്ധാക്കൾ ഹർഷഭരിതരായി, മാരുതിനന്ദനനായ ഭീമസേനനെ രക്ഷിക്കാനായി രഥങ്ങളുടെ വേലിയാൽ കൃതവർമ്മനെ മുറിക്കുള്ളിൽ പൂട്ടിയതുപോലെ വളഞ്ഞു; പിന്നെ യുദ്ധമദ്ധ്യേ തങ്ങളുടെ തിരഞ്ഞെടുത്ത അമ്പുകളാൽ അവനെ കുത്തിവെച്ചു.
Verse 71
प्रतिलभ्य तत: संज्ञां भीमसेनो महाबल: । शक्ति जग्राह समरे हेमदण्डामयस्मयीम्,इसी बीचमें महाबली भीमसेनने सचेत होकर समरांगणमें सुवर्णमय दण्डसे विभूषित एक लोहेकी शक्ति हाथमें ले ली
അതിനുശേഷം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത മഹാബലൻ ഭീമസേനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ സ്വർണ്ണദണ്ഡംകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഇരുമ്പ്-നിർമ്മിത ശക്തി ആയുധം കൈയിലെടുത്തു।
Verse 72
चिक्षेप च रथात् तूर्ण कृतवर्मरथं प्रति । सा भीमभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभा
പിന്നീട് അവൻ രഥത്തിൽ നിന്നുതന്നെ അതിവേഗം അത് കൃതവർമ്മന്റെ രഥത്തേക്കു എറിഞ്ഞു. ഭീമന്റെ ഭുജത്തിൽ നിന്നു വിട്ട ആ ശക്തി, ത്വക്ക് ഉപേക്ഷിച്ച സർപ്പത്തെപ്പോലെ പാഞ്ഞുപോയി।
Verse 73
तामापतन्तीं सहसा युगान्ताग्निसमप्रभाम्
ആ ശക്തി പെട്ടെന്നു തന്നെ പാഞ്ഞുവന്നു—യുഗാന്താഗ്നിയെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന പ്രഭയോടെ।
Verse 74
द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यो निजघान द्विधा तदा । उस समय अपने ऊपर आती हुई प्रलयकालकी अग्निके समान उस शक्तिको सहसा दो बाण मारकर कृतवर्माने उसके दो टुकड़े कर दिये | ७३ $ ।।
അപ്പോൾ ഹാർദിക്യൻ (കൃതവർമ്മൻ) രണ്ട് അമ്പുകളാൽ അതിനെ അടിച്ച് രണ്ടായി പിളർത്തി. സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ ശക്തി ഛിന്നമായി ഭൂമിയിൽ വീണു।
Verse 75
शक्ति विनिहतां दृष्टवा भीमश्लुक्रोध वै भूशम्
തന്റെ ശക്തി ആയുധം തകർത്തുവീണത് കണ്ട ഭീമസേനൻ ഉഗ്രകോപത്തിൽ മുങ്ങി. മഹത്തായ ടങ്കാരധ്വനി മുഴക്കുന്ന മറ്റൊരു വേഗശാലിയായ ധനുസ്സ് കൈയിലെടുത്ത്, ക്രുദ്ധനായി യുദ്ധഭൂമിയിൽ കൃതവർമ്മനെ നേരിടാൻ മുന്നേറി।
Verse 76
ततोअन्यद् धनुरादाय वेगवत् सुमहास्वनम् । भीमसेनो रणे क्रुद्धो हार्दिक्यं समवारयत्
അപ്പോൾ ഭീമസേനൻ മറ്റൊരു ധനുസ്സ് എടുത്തു—വേഗവാനും മഹാ ടങ്കാരധ്വനിയോടെ മുഴങ്ങുന്നതും. യുദ്ധഭൂമിയിൽ ക്രുദ്ധനായി ഹാർദിക്യനായ കൃതവർമ്മനെ നേരിട്ട് തടഞ്ഞുനിന്നു.
Verse 77
अथैनं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे । भीमो भीमबलो राजंस्तव दुर्मन्त्रितेन च,राजन्! आपकी ही कुमन्त्रणासे वहाँ भयंकर बलशाली भीमसेनने कृतवर्माकी छातीमें पाँच बाण मारे
പിന്നീട് ഭീകരബലവാനായ ഭീമൻ അവന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ അഞ്ചു അമ്പുകൾ പതിപ്പിച്ചു. രാജാവേ, ഇതും നിന്റെ ദുർമന്ത്രത്തിന്റെ ഫലമാണ്.
Verse 78
भोजतस्तु क्षतसर्वाजड्रो भीमसेनेन मारिष | रक्ताशोक इवोत्फुल्लो व्यभ्राजत रणाजिरे
മാന്യനായ രാജാവേ! ഭോജവംശജനായ കൃതവർമ്മൻ ഭീമസേനന്റെ അമ്പുകളാൽ ശരീരമൊട്ടാകെ ക്ഷതവിച്ഛതനായി, യുദ്ധഭൂമിയിൽ രക്തത്തിൽ മുക്കപ്പെട്ടിട്ടും പുഷ്പിച്ച രക്താശോകവൃക്ഷംപോലെ ദീപ്തിയായി തെളിഞ്ഞു.
Verse 79
ततः क्रुद्धस्त्रिभिर्बाणैर्भीमसेनं हसन्निव । अभिहत्य दृढं युद्धे तान् सर्वान् प्रत्यविध्यत
പിന്നീട് അവൻ ക്രുദ്ധനായി, പരിഹാസഹാസം പോലെ, മൂന്നു അമ്പുകളാൽ ഭീമസേനനെ പ്രഹരിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ ദൃഢമായ അടിയേറ്റ ശേഷം, പ്രതികാരമായി അവരെ എല്ലാവരെയും കൂടി ഭേദിച്ചു.
Verse 80
तेडपि त॑ प्रत्यविध्यन्त सप्तभि: सप्तभि: शरै:
അവരും പ്രതികാരമായി അവനെ ഏഴു ഏഴു അമ്പുകളാൽ ഭേദിച്ചു. അപ്പോൾ ക്രോധം നിറഞ്ഞ മഹാരഥിയായ കൃതവർമ്മൻ, ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഒരു ക്ഷുരപ്ര അമ്പുകൊണ്ട് ശിഖണ്ഡിയുടെ ധനുസ്സ് മുറിച്ചുതള്ളി.
Verse 81
शिखण्डिनस्ततः: क्रुद्धः क्षुरप्रेण महारथ: । धनुश्रिच्छेद समरे प्रहसन्निव सात्वत:
അപ്പോൾ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച മഹാരഥൻ കൃതവർമ്മൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പരിഹാസഹാസം ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷുരപ്രബാണംകൊണ്ട് ശിഖണ്ഡിയുടെ ധനുസ്സിനെ മുറിച്ചുകളഞ്ഞു।
Verse 82
शिखण्डी तु ततः क्रुद्धश्छिन्ने धनुषि सत्वर: | असिं जग्राह समरे शतचन्द्रं च भास्वरम्
ധനുസ്സ് മുറിഞ്ഞതോടെ ശിഖണ്ഡി ക്രോധിച്ച് ഉടൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ വാളും നൂറു ചന്ദ്രചിഹ്നങ്ങളുള്ള ദീപ്തമായ പരിചയും കൈയിലെടുത്തു।
Verse 83
भ्रामयित्वा महच्चर्म चामीकरविभूषितम् । तमसिं प्रेषयामास कृतवर्मरथं प्रति,उसने स्वर्णभूषित विशाल ढालको घुमाकर कृतवर्मके रथपर वह तलवार दे मारी
സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച മഹത്തായ പരിച ചുഴറ്റിക്കൊണ്ട്, അവൻ തന്റെ വാൾ കൃതവർമ്മന്റെ രഥത്തേയ്ക്ക് എറിഞ്ഞു।
Verse 84
स तस्य सशरं चापं छित्त्वा राजन् महानसि: । अभ्यगाद् धरणीं राजंश्ष्युतं ज्योतिरिवाम्बरात्,राजन! वह महान् खड्ग कृतवर्माके बाणसहित धनुषको काटकर आकाशशसे टूटे हुए तारेके समान धरतीमें समा गया
രാജാവേ! ആ മഹാവാൾ ബാണങ്ങളോടുകൂടിയ കൃതവർമ്മന്റെ ധനുസ്സിനെ മുറിച്ചിട്ട്, ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വീണ ജ്യോതിസ്സുപോലെ ഭൂമിയിലേക്കു പതിച്ചു।
Verse 85
एतस्मिन्नेव काले तु त्वरमाणं महारथा: । विव्यधु: सायकैर्गाढं कृतवर्माणमाहवे,इसी समय पाण्डव महारथियोंने युद्धमें जल्दी-जल्दी हाथ चलानेवाले कृतवर्माको अपने बाणोंद्वारा भारी चोट पहुँचायी
അതു തന്നെയായ സമയത്ത് യുദ്ധത്തിൽ അതിവേഗം മുന്നേറുന്ന കൃതവർമ്മനെ പാണ്ഡവ മഹാരഥന്മാർ അമ്പുകളുടെ മഴകൊണ്ട് കഠിനമായി വേദനിപ്പിച്ചു।
Verse 86
अथान्यद् धनुरादाय त्यक्त्वा तच्च महद् धनु: । विशीर्ण भरतश्रेष्ठ: हार्दिक्य: परवीरहा
അതിനുശേഷം, ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! ശത്രുവീരസംഹാരിയായ ഹാർദിക്യൻ കൃതവർമ്മൻ തകർന്നുപോയ ആ മഹാധനുസ്സിനെ ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റൊരു ധനുസ്സ് കൈക്കൊണ്ടു. പിന്നെ യുദ്ധത്തിന്റെ കനത്ത തിരക്കിൽ പാണ്ഡവരെ മൂന്നു മൂന്നു അമ്പുകളാൽ വ്രണപ്പെടുത്തി, ശിഖണ്ഡിയെയും പല ശരംകൊണ്ട് തുളച്ചുകയറ്റി.
Verse 87
विव्याध पाण्डवान् युद्धे त्रिभिस्त्रिभिरजिद्वागै: । शिखण्डिनं च विव्याध त्रिभि: पठचभिरेव च
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! കൃതവർമ്മൻ യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡവരെ മൂന്നു മൂന്നു അമ്പുകളാൽ ഭേദിച്ചു. ശിഖണ്ഡിയെയും അവൻ മൂന്നു അമ്പുകളാലും പിന്നെ അഞ്ചു അമ്പുകളാലും വ്രണപ്പെടുത്തി.
Verse 88
धनुरन्यत् समादाय शिखण्डी तु महायशा: । अवारयन् कूर्मनखैराशुगै्दिकात्मजम्,तत्पश्चात् महायशस्वी शिखण्डीने भी दूसरा धनुष लेकर कछुओंके नखोंके समान धारवाले बाणोंद्वारा कृतवर्माका सामना किया
അതിനുശേഷം മഹായശസ്സുള്ള ശിഖണ്ഡിയും മറ്റൊരു ധനുസ്സ് എടുത്തു; ആമയുടെ നഖങ്ങളെപ്പോലെ മൂർച്ചയുള്ള അഗ്രമുള്ള വേഗശരങ്ങളാൽ ദികാത്മജൻ കൃതവർമ്മനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി.
Verse 89
ततः क्रुद्धो रणे राजन् हृदिकस्यात्मसम्भव: । अभिदुद्राव वेगेन याज्ञसेनिं महारथम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ ക്രോധം കത്തിയ ഹൃദികന്റെ പുത്രൻ കൃതവർമ്മൻ മഹാരഥനായ യാജ്ഞസേനി ശിഖണ്ഡിയിലേക്കു മഹാവേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുകയറി.
Verse 90
भीष्मस्य समरे राजन मृत्योहेतुं महात्मन: । विदर्शयन् बल॑ शूर: शार्टूल इव कुज्जरम्
രാജാവേ! മഹാത്മാവായ ഭീഷ്മന്റെ മരണത്തിന് കാരണമായ ശിഖണ്ഡിയിലേക്കു ആ ശൂരൻ തന്റെ ബലം പ്രകടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, ശാർദൂലം ആനയെ ആക്രമിക്കുന്നതുപോലെ പാഞ്ഞുകയറി.
Verse 91
तौ दिशां गजसंकाशौ ज्वलिताविव पावकौ । समापेततुरन्योन्यं शरसड्घैररिंदमौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദിക്കുകളെ കാക്കുന്ന ഗജങ്ങളെപ്പോലെ മഹത്തായും അഗ്നിയെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചും നിന്ന ആ രണ്ടു ശത്രുദമന വീരന്മാർ പരസ്പരം നേരെ പാഞ്ഞുകയറി. അമ്പുകളുടെ ഘനവർഷംകൊണ്ട് അവർ തമ്മിൽ തമ്മിൽ ആക്രമിച്ചു.
Verse 92
विधुन्वानौ धनुःश्रेष्ठे संदथधानौ च सायकान् | विसृजन्तो च शतशो गभस्तीनिव भास्वरौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ രണ്ടു ഭാസ്വര വീരന്മാർ ശ്രേഷ്ഠധനുസ്സുകൾ കുലുക്കി, അമ്പുകൾ നാരിൽ ചേർത്തു, നൂറുകണക്കിന് അമ്പുകൾ വിടർത്തി—ജ്വലിക്കുന്ന കിരണങ്ങൾ പാഞ്ഞുപോകുന്നതുപോലെ.
Verse 93
जैसे दो सूर्य पृथक्ू-पृथक् अपनी किरणोंका विस्तार करते हों, उसी प्रकार वे दोनों वीर अपने श्रेष्ठ धनुष हिलाते और उनपर सैकड़ों बाणोंका संधान करके छोड़ते थे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണ്ട് സൂര്യന്മാർ വേർവേറായി തങ്ങളുടെ കിരണങ്ങൾ പരത്തുന്നതുപോലെ, ആ രണ്ടു വീരന്മാർ ശ്രേഷ്ഠധനുസ്സുകൾ കുലുക്കി നൂറുകണക്കിന് അമ്പുകൾ സന്ധാനം ചെയ്ത് വിട്ടു. മൂർച്ചയുള്ള ശരംകൊണ്ട് പരസ്പരം ദഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, ആ രണ്ടു മഹാരഥന്മാർ യുഗാന്തത്തിലെ രണ്ട് സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തരായി തിളങ്ങി.
Verse 94
कृतवर्मा च समरे याज्ञसेनिं महारथम् | विद्ध्वेषुभिस्त्रिसप्तत्या पुनर्विव्याध सप्तभि:,कृतवर्माने समरांगणमें महारथी शिखण्डीको पहले तिहत्तर बाणोंसे घायल करके फिर सात बाणोंसे क्षत-विक्षत कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ കൃതവർമ്മൻ മഹാരഥിയായ യാജ്ഞസേനി ശിഖണ്ഡിയെ എഴുപത്തിമൂന്ന് അമ്പുകളാൽ കുത്തി; പിന്നെയും ഏഴ് അമ്പുകളാൽ വീണ്ടും ഭേദിച്ചു.
Verse 95
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् | विसृज्य सशरं चापं मूर्च्छयाभिपरिप्लुत:,उन बाणोंकी गहरी चोट खाकर शिखण्डी व्यथित एवं मूर्च्छित हो धनुष-बाण त्यागकर रथकी बैठकमें बैठ गया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആഴത്തിൽ അമ്പുകളാൽ ഭേദിക്കപ്പെട്ട ശിഖണ്ഡി വേദനിച്ച് മൂർച്ചയിൽ മുങ്ങി. അമ്പുകളോടുകൂടിയ ധനുസ്സ് വിട്ട് രഥത്തിന്റെ ഇരിപ്പിടത്തിൽ കൂപ്പുകുത്തി ഇരുന്നു.
Verse 96
तं॑ विषण्णं रणे दृष्टवा तावका: पुरुषर्षभ । हार्दिक्यं पूजयामासुर्वासांस्यादुधुवुश्च ह,नरश्रेष्ठ! रणक्षेत्रमें शिखण्डीको विषादग्रस्त देख आपके सैनिक कृतवर्माकी प्रशंसा करने और वस्त्र हिलाने लगे
യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശിഖണ്ഡിയെ വിഷണ്ണനായി കണ്ടപ്പോൾ, ഹേ പുരുഷർഷഭ, നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കൾ ഹാർദിക്യനെ (കൃതവർമ്മനെ) ആദരിച്ചു, ആവേശത്തിൽ തങ്ങളുടെ വസ്ത്രങ്ങൾ വീശിത്തുടങ്ങി।
Verse 97
शिखण्डिनं तथा ज्ञात्वा हार्दिक्यदशरपीडितम् । अपोवाह रणाद यन्ता त्वरमाणो महारथम्,महारथी शिखण्डीको कृतवर्माके बाणोंसे पीड़ित जान सारथि बड़ी उतावलीके साथ उसे रणभूमिसे बाहर ले गया
ഹാർദിക്യൻ (കൃതവർമ്മൻ) എയ്ത അമ്പുകളുടെ പ്രഹരത്തിൽ ശിഖണ്ഡി കഠിനമായി പീഡിതനാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, സാരഥി അതിവേഗം ആ മഹാരഥനെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോയി।
Verse 98
सादितं तु रथोपस्थे दृष्टवा पार्था: शिखण्डिनम् । परिवव्रू रथैस्तूर्ण कृतवर्माणमाहवे
ശിഖണ്ഡി രഥത്തിന്റെ പിന്നാമ്പുറത്ത് ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടവനായി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട പൃഥാപുത്രന്മാർ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ തങ്ങളുടെ രഥങ്ങളാൽ കൃതവർമ്മനെ ഉടൻ ചുറ്റിവളഞ്ഞു।
Verse 99
तत्राद्भुतं परं चक्रे कृतवर्मा महारथ: । यदेक: समरे पार्थान् वारयामास सानुगान्
അവിടെ മഹാരഥനായ കൃതവർമ്മൻ അത്യദ്ഭുതമായ പരാക്രമം കാട്ടി—ഒറ്റയ്ക്കായിട്ടും, അനുചരന്മാരോടുകൂടി വന്ന പാർത്ഥന്മാരെ (പാണ്ഡവരെ) യുദ്ധഭൂമിയിൽ തടഞ്ഞുനിർത്തി।
Verse 100
पार्थान् जित्वाजयच्चेदीन् पज्चालान् सृञ्जयानपि । केकयांश्व महावीर्यान् कृतवर्मा महारथ:
മഹാരഥിയായ കൃതവർമ്മൻ പാർത്ഥന്മാരെ (പാണ്ഡവരെ) ജയിച്ച് ചേദികളെ തോൽപ്പിച്ചു; പിന്നെ പാഞ്ചാലന്മാരെയും സൃഞ്ജയന്മാരെയും മഹാവീര്യരായ കേകയന്മാരെയും കൂടി പരാജയപ്പെടുത്തി।
Verse 101
ते वध्यमाना: समरे हार्दिक्येन सम पाण्डवा: | इतश्रैतश्न धावन्तो नैव चक्रुर्धुतिं रणे,समरांगणमें कृतवर्मके बाणोंकी मार खाकर पाण्डव-सैनिक इधर-उधर भागने लगे। वे रणभूमिमें कहीं भी स्थिर न हो सके
സമരഭൂമിയിൽ ഹാർദിക്യനായ കൃതവർമ്മന്റെ അമ്പുകളുടെ പ്രഹാരത്തിൽ പാണ്ഡവസൈന്യം നാലുദിക്കിലേക്കും ചിതറി ഓടിത്തുടങ്ങി. അമ്പുവർഷത്തിനിടയിൽ അവർ എവിടെയും നിലകൊള്ളാനായില്ല; യുദ്ധഭൂമിയിൽ ധൈര്യവും തളർന്നു.
Verse 102
जित्वा पाण्डुसुतान् युद्धे भीमसेनपुरोगमान् । हार्दिक्य: समरे$तिष्ठद् विधूम इव पावक:,युद्धमें भीमसेन आदि पाण्डवोंको जीतकर कृतवर्मा उस रणक्षेत्रमें धूमरहित अग्निके समान शोभा पाता हुआ खड़ा था
യുദ്ധത്തിൽ ഭീമസേനൻ മുൻപന്തിയിൽ നിൽക്കുന്ന പാണ്ഡുപുത്രരെ ജയിച്ച ശേഷം ഹാർദിക്യനായ കൃതവർമ്മൻ ആ സമരഭൂമിയിൽ പുകരഹിതമായ അഗ്നിപോലെ ദീപ്തനായി അചഞ്ചലമായി നിന്നു.
Verse 103
ते द्राव्यमाणा: समरे हार्दिक्येन महारथा: । विमुखा: समपद्यन्त शरवृष्टिभिरार्दिता:,समरांगणमें कृतवर्माके द्वारा खदेड़े गये और उसकी बाण-वर्षसे पीड़ित हुए पूर्वोक्त सभी महारथियोंने युद्धसे मुँह मोड़ लिया
സമരത്തിൽ ഹാർദിക്യനായ കൃതവർമ്മൻ തുരത്തുകയും അവന്റെ അമ്പുവർഷത്തിൽ പീഡിതരാകുകയും ചെയ്ത ആ മഹാരഥന്മാർ എല്ലാവരും യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് മുഖം തിരിച്ച് പിന്മാറി.
Verse 114
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे कृतवर्मपराक्रमे चतुर्दशाधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, ജയദ്രഥവധപർവത്തിന്റെ അന്തർഗതമായി, സാത്യകിയുടെ പ്രവേശവും കൃതവർമ്മന്റെ പരാക്രമവും വിവരിക്കുന്ന നൂറ്റി പതിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 723
कृतवर्माणमभित: प्रजज्वाल सुदारुणा | और शीघ्र ही उसे अपने रथसे कृतवर्मके रथपर चला दिया। भीमसेनके हाथोंसे छूटी हुई, केंचुलसे निकले हुए सर्पके समान वह भयंकर शक्ति कृतवर्मके समीप जाकर प्रज्वलित हो उठी
അപ്പോൾ ഭീമസേനന്റെ കൈയിൽ നിന്ന് വിട്ട ആ അതിഭീകരമായ ശക്തി, അവന്റെ രഥത്തിൽ നിന്ന് കൃതവർമ്മന്റെ രഥത്തേക്കു വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞെത്തി. കഞ്ചുലം വിട്ട് പുറപ്പെടുന്ന സർപ്പത്തെപ്പോലെ അത് കൃതവർമ്മന്റെ സമീപത്തെത്തിയപ്പോൾ ചുറ്റും ഭയങ്കരമായി ജ്വലിച്ചു.
Verse 743
द्योतयन्ती दिशो राजन् महोल्केव नभश्च्युता । राजन! सम्पूर्ण दिशाओंको प्रकाशित करती हुई वह सुवर्णभूषित शक्ति कटकर आकाशशसे गिरी हुई बड़ी भारी उल्काके समान पृथ्वीपर गिर पड़ी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! എല്ലാ ദിക്കുകളും പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ ശക്തി മുറിഞ്ഞ്, ആകാശത്തിൽ നിന്ന് തെറിച്ചുവീണ മഹാ ഉൽക്കപോലെ ഭൂമിയിൽ പതിച്ചു।
Verse 796
त्रिभिस्त्रिभिर्महेष्वासो यतमानान् महारथान् । तदनन्तर उस महाथधनुर्धरने क्रोधमें भरकर हँसते हुए ही तीन बाणोंद्वारा भीमसेनको गहरी चोट पहुँचाकर युद्धमें विजयके लिये प्रयत्न करनेवाले उन सभी महारथियोंको तीन- तीन बाणोंसे बींध डाला
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാധനുർധരൻ ക്രോധം നിറഞ്ഞ്, ചിരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ മൂന്നു അമ്പുകളാൽ ഭീമസേനനെ കഠിനമായി പ്രഹരിച്ചു. പിന്നെ ജയത്തിനായി യുദ്ധത്തിൽ പരിശ്രമിച്ചിരുന്ന ആ എല്ലാ മഹാരഥന്മാരെയും അവൻ ഓരോരുത്തരെയും മൂന്നു മൂന്നു അമ്പുകളാൽ കുത്തിത്തുളച്ചു।
Frequently Asked Questions
Arjuna confronts competing duties: pursuing the urgent Jayadratha objective while ensuring Yudhiṣṭhira’s protection; Sātyaki’s arrival signals success in reinforcement but also implies potential exposure of the king to Droṇa’s capture strategy.
Excellence in action and loyalty do not dissolve ethical complexity: even a successful relief operation must be evaluated against systemic risk, uncertainty, and the hierarchy of obligations within a dharmic polity.
No explicit phalaśruti is presented in this unit; the chapter functions as embedded strategic-ethical commentary through dialogue (Kṛṣṇa’s framing and Arjuna’s assessment) rather than as a standalone didactic closure.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.