Adhyaya 91

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें आठवें दिनके युद्धसे सम्बन्ध रखनेवाला सतासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८७ ॥ अपन हू< बक। है २ >> अष्टाशीतितमो<् ध्याय: भीष्मका पराक्रम

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യുദ്ധത്തിൽ ക്രോധിച്ച ഭീഷ്മൻ എല്ലാദിക്കുകളിലും തന്റെ പ്രതാപത്തോടെ ജ്വലിച്ചു കത്തിയപ്പോൾ, പാണ്ഡവർ അദ്ദേഹത്തെ നോക്കാൻ പോലും സഹിച്ചില്ല—തീവ്രമായി കത്തുന്ന സൂര്യനെ നോക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ।

Verse 2

ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात्‌ | अभ्यद्रवन्त गाड़ेयं मर्दयन्तं शितै: शरै:

അതിനുശേഷം ധർമ്മപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും ഗംഗാപുത്രനായ ഭീഷ്മനിലേക്കു പാഞ്ഞുചെന്നു; അദ്ദേഹം അപ്പോൾ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ പാണ്ഡവസേനയെ മർദിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 3

स तु भीष्मो रणश्लाघी सोमकान्‌ सहसृञज्जयान्‌ | पज्चालांश्व महेष्वासान्‌ पातयामास सायकै:,युद्धकी स्पृहा रखनेवाले भीष्म अपने बाणोंके द्वारा सोमक, सृंजय और पांचाल महाधनुर्धरोंको रणभूमिमें गिराने लगे

യുദ്ധത്തിൽ അഭിമാനമുള്ള ഭീഷ്മൻ തന്റെ അമ്പുകളാൽ സോമകരെയും സഹസൃഞ്ജയരെയും പാഞ്ചാലരുടെ മഹാധനുർധരരെയും रणഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തിത്തുടങ്ങി।

Verse 4

ते वध्यमाना भीष्मेण पठ्चाला: सोमकै: सह । भीष्ममेवाभ्ययुस्तूर्ण त्यक्त्वा मृत्युकृतं भयम्‌,भीष्मके द्वारा घायल किये जाते हुए वे सोमक (सूृंजय) और पांचाल भी मृत्युका भय छोड़कर तुरंत भीष्मपर ही टूट पड़े

ഭീഷ്മന്റെ പ്രഹരങ്ങളിൽ വധിക്കപ്പെടുകയായിരുന്നിട്ടും, സോമകരോടുകൂടിയ പാഞ്ചാലർ മരണജന്യമായ ഭയം ഉപേക്ഷിച്ച് വേഗത്തിൽ ഭീഷ്മനിലേക്കുതന്നെ പാഞ്ഞുകയറി।

Verse 5

स तेषां रथिनां वीरो भीष्म: शान्तनवो युधि । चिच्छेद सहसा राजन्‌ बाहूनथ शिरांसि च,राजन! वीर शान्तनुनन्दन भीष्म उस युद्धके मैदानमें सहसा उन रथियोंकी भुजाओं और मस्तकोंको काट-काटकर गिराने लगे

രാജാവേ! യുദ്ധത്തിൽ വീരനായ ശാന്തനുപുത്രൻ ഭീഷ്മൻ പെട്ടെന്ന് ആ രഥികളുടെ ഭുജങ്ങളും തലകളും വരെ വെട്ടിമാറ്റി।

Verse 6

विरथान्‌ रथिनश्षक्रे पिता देवव्रतस्तव । पतितान्युत्तमाज़ानि हयेभ्यो हयसादिनाम्‌,आपके ताऊ देवव्रतने बहुत-से रथियोंको रथहीन कर दिया। घोड़ोंसे घुड़सवारोंके मस्तक कट-कटकर गिरने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ പിതാവായ ദേവവ്രതൻ (ഭീഷ്മൻ) അനേകം രഥികളെ രഥരഹിതരാക്കി; കുതിരകളിൽ കയറിയിരുന്ന അശ്വാരോഹികളുടെ ഉത്തമ ശിരസ്സുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഛേദിക്കപ്പെട്ട് കുതിരകളിൽ നിന്ന് താഴെ വീഴാൻ തുടങ്ങി.

Verse 7

निर्मनुष्यांश्न मातज्रान्‌ शयानान्‌ पर्वतोपमान्‌ | अपश्याम महाराज भीष्मास्त्रेण प्रमोहितान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! ഭീഷ്മന്റെ അസ്ത്രം മൂലം മയങ്ങി, പർവ്വതസമാനമായ ഗജരാജങ്ങൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നതു ഞങ്ങൾ കണ്ടു; അവരുടെ സമീപത്ത് ഒരു മനുഷ്യനും (മഹാവത്/സവാരി) ഇല്ലായിരുന്നു.

Verse 8

न तत्रासीत्‌ पुमान्‌ कश्नित्‌ पाण्डवानां विशाम्पते । अन्यत्र रथिनां श्रेष्ठाद्‌ भीमसेनान्महाबलात्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രജാനാഥാ! ആ സമയത്ത് രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാബലൻ ഭീമസേനനെ ഒഴികെ പാണ്ഡവപക്ഷത്തിലെ ഒരുവീരനും ഭീഷ്മന്റെ മുന്നിൽ നിലകൊള്ളാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.

Verse 9

स हि भीष्म समासाद्य ताडयामास संयुगे | ततो निष्ठानको घोरो भीष्मभीमसमागमे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ യുദ്ധത്തിൽ ഭീഷ്മനെ സമീപിച്ച്, വീണ്ടും വീണ്ടും അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിക്കുകയായിരുന്നു. തുടർന്ന് ഭീഷ്മനും ഭീമസേനനും തമ്മിലുള്ള ഘോര സമാഗമത്തിൽ സർവ്വസേനകളിലും ഭയങ്കരമായ കോലാഹലം ഉയർന്നു.

Verse 10

बभूव सर्वसैन्यानां घोररूपो भयानक: । तथैव पाण्डवा हृष्टा: सिंहनादमथानदन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സർവ്വസേനകളിലും ഘോരവും ഭയാനകവുമായ കോലാഹലം പടർന്നു; അതേ സമയം പാണ്ഡവർ ഹർഷം നിറഞ്ഞ് ഉച്ചത്തിൽ സിംഹനാദം മുഴക്കി.

Verse 11

ततो दुर्योधनो राजा सोदर्य: परिवारित: । भीष्म॑ जुगोप समरे वर्तमाने जनक्षये,जिस समय युद्धमें वह जनसंहार हो रहा था, उसी समय राजा दुर्योधन अपने भाइयोंसे घिरा हुआ वहाँ आ पहुँचा और भीष्मकी रक्षा करने लगा

അപ്പോൾ രാജാവായ ദുര്യോധനൻ സഹോദരന്മാർ ചുറ്റിനിന്നുകൊണ്ട് അവിടെ എത്തി. യുദ്ധത്തിൽ ഭീകരമായ ജനക്ഷയം നടക്കുമ്പോൾ തന്നെ, സമരത്തിൽ ഭീഷ്മനെ സംരക്ഷിക്കാൻ അവൻ നിലകൊണ്ടു.

Verse 12

भीमस्तु सारथिं हत्वा भीष्मस्य रथिनां वर: । प्रद्रुताश्वे रथे तस्मिन्‌ द्रवमाणे समनन्‍्तत:ः

അപ്പോൾ തന്നെ രഥയോദ്ധാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭീമസേനൻ ഭീഷ്മന്റെ സാരഥിയെ വധിച്ചു. സാരഥി വീണതോടെ കുതിരകൾ നിയന്ത്രണം വിട്ടു; ആ രഥം യുദ്ധഭൂമിയിൽ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും പാഞ്ഞോടി.

Verse 13

(चचार युधि राजेन्द्र भीमो भीमपराक्रम: । सुनाभस्तव पुत्रो वै भीमसेनमुपाद्रवत्‌ ।।

രാജേന്ദ്രാ! ഭീകരപരാക്രമനായ ഭീമൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ എല്ലാടവും സഞ്ചരിച്ചു. അപ്പോൾ നിന്റെ പുത്രൻ സുനാഭൻ ഭീമസേനനെ ആക്രമിച്ച് ഏഴ് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ അവനെ കുത്തിവെച്ചു. ഭാരതാ! അതിനാൽ ഭീമസേനൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, വളഞ്ഞ സന്ധിയുള്ള അതിതീക്ഷ്ണമായ ക്ഷുരപ്ര അമ്പുകൊണ്ട് ക്ഷണത്തിൽ സുനാഭന്റെ ശിരസ് ഛേദിച്ചു. ആ ഭയങ്കര ശരംകൊണ്ട് ഹതനായ സുനാഭൻ ഭൂമിയിൽ വീണു.

Verse 14

हते तस्मिन्‌ महाराज तव पुत्रे महारथे । नामृष्यन्त रणे शूरा: सोदरा: सप्त संयुगे,महाराज! आपके उस महारथी पुत्रके मारे जानेपर उसके सात रणवीर भाई, जो वहीं मौजूद थे, भीमसेनका यह अपराध सहन न कर सके

മഹാരാജാ! നിന്റെ മഹാരഥിയായ പുത്രൻ ഹതനായപ്പോൾ, സമരത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന അവന്റെ ഏഴ് സഹോദര വീരന്മാർ അത് സഹിച്ചില്ല. ഭീമസേനന്റെ ഈ പ്രവൃത്തി അവർക്കു അസഹ്യമായി; പ്രതികാരാഗ്നിയിൽ അവർ ജ്വലിച്ചു.

Verse 15

आदित्यकेतुर्बह्नाशी कुण्डधारो महोदर: । अपराजित: पण्डितको विशालाक्ष: सुदुर्जय:

ആദിത്യകേതു, ബഹ്നാശീ, കുണ്ഡധാര, മഹോദര, അപരാജിത, പണ്ഡിതക, അത്യന്തം ദുര്ജയനായ വീരൻ വിശാലാക്ഷൻ—ഈ ഏഴ് ശത്രുമർദ്ദന സഹോദരന്മാർ വിചിത്ര വേഷഭൂഷകളാൽ അലങ്കരിച്ച്, അപൂർവ കവചങ്ങളും ധ്വജങ്ങളും ധരിച്ചു, യുദ്ധാഭിലാഷത്തോടെ സമരഭൂമിയിൽ പാണ്ഡുപുത്രൻ ഭീമസേനന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുവന്നു.

Verse 16

पाण्डवं चित्रसंनाहा विचित्रकवचधध्वजा: । अभ्यद्रवन्त संग्रामे योद्धुकामारिमर्दना:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിചിത്രമായ യുദ്ധസന്നാഹങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും, വിവിധ കവചങ്ങളും ധ്വജങ്ങളും ധരിച്ചും, ശത്രുമർദ്ദകരെന്നു പ്രസിദ്ധരായ ആ ഏഴ് സഹോദരന്മാർ യുദ്ധകാമനയോടെ രംഗത്തേക്ക് പാഞ്ഞുകയറി. ആദിത്യകേതു, ബഹ്നാശീ, കുണ്ഡധാര, മഹോദര, അപരാജിത, പണ്ഡിതക, അത്യന്തം ദുര്ജയനായ മഹാവീരൻ വിശാലാക്ഷ—ഇവരെല്ലാം വിചിത്ര വേഷഭൂഷയോടെ സുസജ്ജരായി പാണ്ഡുപുത്രൻ ഭീമസേനനെതിരെ യുദ്ധത്തിനായി रणഭൂമിയിൽ ചാടിപ്പാഞ്ഞു.

Verse 17

महोदरस्तु समरे भीम॑ विव्याध पत्रिभि: | नवभिर्वज्ञसंकाशैर्नमुचिं वृत्रहा यथा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമരത്തിൽ മഹോദരൻ വജ്രസമാനമായി ദീപ്തമായ ഒമ്പത് ശരങ്ങളാൽ ഭീമനെ കുത്തിപ്പൊളിച്ചു; വൃത്രഹന്തനായ ഇന്ദ്രൻ നമുചി ദൈത്യനെ പ്രഹരിച്ചതുപോലെ.

Verse 18

आदित्यकेतु: सप्तत्या बह्ॉलाशी चापि पञ्चभि: | नवत्या कुण्डधारश्न विशालाक्षश्न पञ्चभि:

മഹാരാജാ! ആദിത്യകേതു എഴുപത്, ബഹ്നാശീ അഞ്ച്, കുണ്ഡധാര തൊണ്ണൂറ്, വിശാലാക്ഷ അഞ്ച് ശരങ്ങളാൽ, അപരാജിതൻ കൂടി അനേകം ശരങ്ങളാൽ—മഹാബലനും മഹാരഥനും ആയ ഭീമസേനനെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഠിനമായി പീഡിപ്പിച്ചു.

Verse 19

अपराजितो महाराज पराजिएष्णुर्महारथम्‌ | शरैर्बहुभिरानर्च्छद्‌ भीमसेन॑ महाबलम्‌

മഹാരാജാ! പരാജയപ്പെടുത്താനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ അപരാജിതൻ മഹാബലനും മഹാരഥനും ആയ ഭീമസേനനെ അനേകം ശരങ്ങളാൽ ചുറ്റുമെല്ലാം മൂടി.

Verse 20

रणे पण्डितकश्नैनं त्रिभिर्बाणै: समार्पयत्‌ । स तन्न ममृषे भीम: शत्रुभिर्वधमाहवे

ആ യുദ്ധത്തിൽ പണ്ഡിതകൻ മൂന്ന് ബാണങ്ങളാൽ ഭീമസേനനെ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ रणഭൂമിയിൽ ശത്രുക്കൾ ഏല്പിച്ച ആ പ്രഹാരം ഭീമന് സഹിക്കാനായില്ല.

Verse 21

धनु: प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शन: । शिरक्षिच्छेद समरे शरेणानतपर्वणा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇടങ്കൈകൊണ്ട് ധനുസ്സിനെ ദൃഢമായി അമർത്തിപ്പിടിച്ച്, അമിത്രകർഷകൻ സമരമദ്ധ്യേ അനതപർവ ശരംകൊണ്ട് എതിരാളിയുടെ ശിരഛേദം ചെയ്തു।

Verse 22

पराजितस्य भीमेन निपपात शिरो महीम्‌,भीमसेनसे पराजित हुए अपराजितका मस्तक धरतीपर जा गिरा। तत्पश्चात्‌ भीमसेनने एक-दूसरे भल्‍ल्लके द्वारा सब लोगोंके देखते-देखते महारथी कुण्डधारको यमराजके लोकमें भेज दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമനാൽ പരാജിതനായവന്റെ ശിരസ് ഭൂമിയിൽ വീണു. തുടർന്ന് എല്ലാവരും നോക്കിനിൽക്കെ ഭീമസേനൻ മറ്റൊരു തീക്ഷ്ണ ഭല്ലംകൊണ്ട് മഹാരഥൻ കുണ്ഡധാരകനെ യമലോകത്തിലേക്ക് അയച്ചു।

Verse 23

अथापरेण भल्‍्लेन कुण्डधारं महारथम्‌ | प्राहिणोन्मृत्युलोकाय सर्वलोकस्य पश्यत:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട് മറ്റൊരു ഭല്ലംകൊണ്ട്, എല്ലാവരും കാണുന്നവണ്ണം, ഭീമസേനൻ മഹാരഥൻ കുണ്ഡധാരനെ മൃത്യുലോകത്തിലേക്ക് അയച്ചു।

Verse 24

ततः पुनरमेयात्मा प्रसंधाय शिलीमुखम्‌ | प्रेषयामास समरे पण्डितं प्रति भारत,भरतनन्दन! तब अमेय आत्मबलसे सम्पन्न भीमने समरमें पुन: एक बाणका संधान करके उसे पण्डितककी ओर चलाया

ഹേ ഭാരതാ! തുടർന്ന് അമേയാത്മബലസമ്പന്നനായ ആ യോദ്ധാവ് വീണ്ടും ശിലീമുഖ ശരം ചാർത്തി സമരത്തിൽ പണ്ഡിതനോട് പ്രയോഗിച്ചു।

Verse 25

स शर: पण्डितं हत्वा विवेश धरणीतलम्‌ | यथा नरं निहत्याशु भुजग: कालचोदित:,जैसे कालप्रेरित सर्प किसी मनुष्यको शीघ्र ही डँँसकर लापता हो जाता है, उसी प्रकार वह बाण पण्डितककी हत्या करके धरतीमें समा गया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ശരം പണ്ഡിതനെ വധിച്ച് ധരണീതലത്തിൽ ലയിച്ചു; കാലചോദിതനായ സർപ്പം മനുഷ്യനെ വേഗത്തിൽ കടിച്ച് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെ।

Verse 26

विशालाक्षशिरश्छित्त्वा पातयामास भूतले । त्रिभि: शरैरदीनात्मा स्मरन्‌ क्लेशं पुरातनम्‌

അതിനുശേഷം ഉദാരഹൃദയനായ ഭീമൻ പഴയ ക്ലേശങ്ങൾ സ്മരിച്ച്, മൂന്നു ശരങ്ങളാൽ വിശാലാക്ഷന്റെ ശിരസ് ഛേദിച്ചു ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തി।

Verse 27

महोदरं महेष्वासं नाराचेन स्तनान्तरे । विव्याध समरे राजन्‌ स हतो न्‍्यपतद्‌ भुवि,राजन! तत्पश्चात्‌ उन्होंने महाधनुर्धर महोदरकी छातीमें एक नाराचसे प्रहार किया। उससे मारा जाकर वह युद्धमें धरतीपर गिर पड़ा

രാജാവേ! തുടർന്ന് യുദ്ധത്തിൽ അദ്ദേഹം മഹാധനുർധരനായ മഹോദരന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്ത് ഒരു നാരാചശരത്തോടെ കുത്തിവെച്ചു; ഹതനായ അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണു।

Verse 28

आदित्यकेतो: केतुं च छित्त्वा बाणेन संयुगे । भल्लेन भृशतीक्ष्णेन शिरश्रिच्छेद भारत,भारत! तदनन्तर भीमने रणक्षेत्रमें एक बाणसे आदित्यकेतुकी ध्वजा काटकर अत्यन्त तीखे भल्लके द्वारा उसका मस्तक भी काट दिया

ഭാരതാ! തുടർന്ന് ഭീമൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഒരു ശരത്തോടെ ആദിത്യകേതുവിന്റെ ധ്വജം ഛേദിച്ചു; പിന്നെ അത്യന്തം തീക്ഷ്ണമായ ഭല്ലശരത്തോടെ അവന്റെ ശിരസ്സും മുറിച്ചു।

Verse 29

बह्बाशिनं ततो भीम: शरेणानतपर्वणा । प्रेषयामास संक़रुद्धो यमस्य सदन प्रति,इसके बाद क्रोधमें भरे हुए भीमसेनने झुकी हुई गाँठवाले बाणसे मारकर बह्लाशीको यमलोक भेज दिया

അതിനുശേഷം ക്രോധം നിറഞ്ഞ ഭീമൻ വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള ശരത്തോടെ ബഹ്വാശിനനെ വധിച്ച് യമന്റെ സദനത്തിലേക്ക് അയച്ചു।

Verse 30

प्रदुद्रुवुस्ततस्ते<न्ये पुत्रास्तव विशाम्पते । मन्यमाना हि तत्‌ सत्यं सभायां तस्य भाषितम्‌,प्रजानाथ! तब आपके दूसरे पुत्र भीमसेनके द्वारा सभामें की हुई उस प्रतिज्ञाको सत्य मानकर वहाँसे भाग खड़े हुए

വിശാംപതേ! അപ്പോൾ നിന്റെ മറ്റു പുത്രന്മാർ സഭയിൽ അവൻ പറഞ്ഞ വാക്ക് സത്യമെന്നു കരുതി അവിടെ നിന്ന് ഓടിപ്പോയി।

Verse 31

ततो दुर्योधनो राजा भ्रातृव्यसनकर्शित: । अबवीत्‌ तावकान्‌ योधान्‌ भीमो<यं युधि वध्यताम्‌

അപ്പോൾ സഹോദരന്മാർക്കുണ്ടായ ദുരന്തത്തിൽ വേദനിച്ച രാജാവ് ദുര്യോധനൻ നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കളോട് പറഞ്ഞു—“ഈ ഭീമനെ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കൂ.”

Verse 32

एवमेते महेष्वासा: पुत्रास्तव विशाम्पते । भ्रातृन्‌ संदृश्य निहतानू प्रास्मरंस्ते हि तद्‌ वच:

പ്രജാനാഥാ! ഇങ്ങനെ നിങ്ങളുടെ മഹാധനുര്ധര പുത്രന്മാർ സഹോദരന്മാർ ഹതരായതു കണ്ടപ്പോൾ, ആ വചനങ്ങളെയേ സ്മരിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 33

यदुक्तवान्‌ महाप्राज्ञ: क्षत्ता हितमनामयम्‌ | तदिदं समनुप्राप्तं वचन दिव्यदर्शिन:

മഹാപ്രാജ്ഞനായ ക്ഷത്താ വിദുരൻ ഹിതകരവും അനാമയവുമായ വചനം പറഞ്ഞിരുന്നു; ദിവ്യദർശിയുടെ അതേ വാക്ക് ഇപ്പോൾ സംഭവമായി വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു.

Verse 34

लोभमोहसमादविष्ट: पुत्रप्रीत्या जनाधिप । न बुध्यसे पुरा यत्‌ तत्‌ तथ्यमुक्तं वचो महत्‌

ജനാധിപാ! പുത്രസ്നേഹത്താൽ ലാഭമോഹങ്ങളിൽ ആകപ്പെട്ട്, മുമ്പ് ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ട ആ മഹത്തായ സത്യവചനം നിങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ചില്ല.

Verse 35

तथैव च वधार्थाय पुत्राणां पाण्डवो बली । नूनं जातो महाबाहुर्यथा हन्ति सम कौरवान्‌

അതുപോലെ തന്നെ നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരുടെ വധത്തിനായാണ് ആ ബലവാനായ പാണ്ഡവ മഹാബാഹു ജനിച്ചത്; നിശ്ചയമായും അവൻ കൗരവരെ ഒരുപോലെ വെട്ടിവീഴ്ത്തുന്നവനായി പിറന്നിരിക്കുന്നു.

Verse 36

ततो दुर्योधनो राजा भीष्ममासाद्य संयुगे । दुःखेन महता5<विष्टो विललाप सुदु:ःखित:,उस समय राजा दुर्योधन युद्धभूमिमें भीष्मके पास जाकर महान्‌ दुःखसे व्याप्त एवं अत्यन्त शोकमग्न होकर विलाप करने लगा--

അപ്പോൾ രാജാവായ ദുര്യോധനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭീഷ്മനെ സമീപിച്ച്, മഹാദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി അത്യന്തം ശോകാകുലനായി വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി।

Verse 37

निहता भ्रातर: शूरा भीमसेनेन मे युधि | यतमानास्तथान्ये5पि हन्यन्ते सर्वसैनिका:

‘പിതാമഹാ! യുദ്ധത്തിൽ ഭീമസേനൻ എന്റെ വീര സഹോദരന്മാരെ വധിച്ചു; മറ്റെല്ലാ സൈനികരും ജയത്തിനായി പരമശ്രമം ചെയ്തിട്ടും അവന്റെ കൈകളാൽ തന്നെ കൊല്ലപ്പെടുന്നു.’

Verse 38

भवांश्व॒ मध्यस्थतया नित्यमस्मानुपेक्षते । सो<हं कुपथमारूढ: पश्य दैवमिदं मम,“आप मध्यस्थ बने रहनेके कारण सदा हम-लोगोंकी उपेक्षा करते हैं। मैं बड़े बुरे मार्गपर चढ़ आया। मेरे इस दुर्भाग्यको देखिये"

‘നിങ്ങൾ എപ്പോഴും മധ്യസ്ഥനായി നിന്നുകൊണ്ട് ഞങ്ങളെ അവഗണിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ കുപഥത്തിലേറി പോയത്—എന്റെ ഈ ദൈവവിപരീതിയെ നോക്കുക.’

Verse 39

एतच्छुत्वा वचः क्रूरं पिता देवव्रतस्तव । दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्‌ साश्रुलोचन:,यह क्रूरतापूर्ण वचन सुनकर आपके ताऊ भीष्म अपने नेत्रोंसे आँसू बहाते हुए वहाँ दुर्योधनसे इस प्रकार बोले--

ആ ക്രൂരവാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ പിതാമഹനായ ദേവവ്രതൻ (ഭീഷ്മൻ) കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ ദുര്യോധനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।

Verse 40

उक्तमेतन्मया पूर्व द्रोणेन विदुरेण च । गान्धार्या च यशस्विन्या तत्‌ त्वं तात न बुद्धवान्‌

‘മകനേ! ഇത് മുമ്പേ ഞാൻ, ദ്രോണാചാര്യൻ, വിദുരൻ, യശസ്വിനിയായ ഗാന്ധാരീദേവിയും പറഞ്ഞതാണ്; എങ്കിലും നീ ബുദ്ധിയോടെ അത് സ്വീകരിച്ചില്ല.’

Verse 41

समयश्न मया पूर्व कृतो वै शत्रुकर्शन । नाहं युधि नियोक्तव्यो नाप्याचार्य: कथंचन

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കുന്നവനേ! ഞാൻ മുമ്പേ തന്നെ ഒരു നിശ്ചയം എടുത്തിരുന്നു—ഈ യുദ്ധത്തിൽ എന്നെ നിയോഗിക്കരുത്; ആചാര്യ ദ്രോണനെയും ഏതുവിധേനയും ഉപയോഗിക്കരുത്. ഇരുപക്ഷത്തോടും സമസ്നേഹം പുലർത്തുന്നവരെ പക്ഷപാതഹിംസയിലേക്കു നിർബന്ധിക്കുന്നത് ധർമ്മമല്ല।

Verse 42

य॑ य॑ हि धार्तराष्ट्राणां भीमो द्रक्ष्यति संयुगे । हनिष्यति रणे नित्यं सत्यमेतद्‌ ब्रवीमि ते

ഞാൻ നിന്നോട് സത്യം പറയുന്നു—ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരിൽ ഭീമൻ യുദ്ധത്തിൽ ആരെയാരെയോ കാണുമോ, അവരെ അവൻ ദിനംപ്രതി നടക്കുന്ന സമരത്തിൽ തീർച്ചയായും വധിക്കും।

Verse 43

स त्वं राजन्‌ स्थिरो भूत्वा रणे कृत्वा दृढां मतिम्‌ । योधयस्व रणे पार्थान्‌ स्वर्ग कृत्वा परायणम्‌

അതുകൊണ്ട്, രാജാവേ, സ്ഥിരനായി നിന്നു യുദ്ധത്തിൽ ദൃഢനിശ്ചയം കൈക്കൊൾക; സ്വർഗ്ഗത്തെ പരമാശ്രയമാക്കി റണത്തിൽ പൃഥാപുത്രന്മാരോടു യുദ്ധം ചെയ്ക।

Verse 44

“अतः राजन! तुम स्थिर होकर युद्धके विषयमें अपना दृढ़ निश्चय बना लो और स्वर्गको ही अन्तिम आश्रय मानकर रणभूमिमें पाण्डवोंके साथ युद्ध करो ।।

അതുകൊണ്ട്, രാജാവേ, സ്ഥിരനായി നിന്നു യുദ്ധത്തെക്കുറിച്ച് ദൃഢനിശ്ചയം കൈക്കൊൾക; സ്വർഗ്ഗത്തെ അന്തിമാശ്രയമാക്കി റണഭൂമിയിൽ പാണ്ഡവരോടു യുദ്ധം ചെയ്ക. ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ഒന്നിച്ചാലും പാണ്ഡവരെ ജയിക്കാനാവില്ല; അതിനാൽ, ഭാരതവംശജനേ, ആദ്യം യുദ്ധത്തിനായി മനസ്സിനെ സ്ഥിരമാക്കി, പിന്നെ യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിക്ക।

Verse 88

इति श्रीमहा भारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि सुनाभादिधृतराष्ट्रपुत्रवधे अष्टाशीतितमो<ध्याय:

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ഭീഷ്മപർവ്വത്തിൽ, ഭീഷ്മവധപർവ്വത്തിനകത്ത്, സുനാഭാദി ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രവധത്തെ വർണ്ണിക്കുന്ന എൺപത്തെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।

Verse 213

अपराजितस्य सुनसं तव पुत्रस्य संयुगे । उन शत्रुसूदन वीरने बायें हाथसे धनुषको अच्छी तरह दबाकर झुकी हुई गाँठवाले बाणसे समरभूमिमें आपके पुत्र अपराजितका सुन्दर नासिकासे युक्त मस्तक काट डाला

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശത്രുസൂദനനായ ആ വീരൻ ഇടങ്കൈകൊണ്ട് വില്ലിനെ ഉറപ്പോടെ അമർത്തി, വളഞ്ഞ കുരുക്കുള്ള അമ്പുകൊണ്ട് നിന്റെ പുത്രൻ അപരാജിതന്റെ സുന്ദരമായ, സുനാസിക ശിരസ് വെട്ടി വീഴ്ത്തി।