Adhyaya 76
Duryodhana’s Anxiety, Bhīṣma’s Reassurance, and Renewed Mobilization (दुर्योधनचिन्ता–भीष्मप्रत्याश्वासन–सेनानिर्गमनम्)
Upa-parva: Bhīṣma-vadha-parva (War-day narration under Bhīṣma; tactical movements and counsel)
Saṃjaya reports that after a fierce exchange both sides withdraw to their own camps, blood-stained, then rest and re-honor one another before re-arming with intent to resume engagement. Duryodhana, troubled and physically marked by battle, approaches Bhīṣma and voices fear and urgency after encountering Bhīma’s aggressive pressure within a formidable formation. He petitions for victory and the neutralization of the Pāṇḍavas. Bhīṣma responds with composed confidence: he affirms his willingness to strive with full effort for Duryodhana’s aims, yet he also offers a sober assessment that the Pāṇḍava allies are numerous, highly trained, and not easily overcome quickly. He nevertheless vows to oppose them even at the cost of his life and promises to act in a manner pleasing to the king. Encouraged, Duryodhana orders the entire army to advance. The chapter closes with a vivid mobilization tableau—chariots, elephants, cavalry, and infantry moving in formation; dust rising to veil sunlight; banners swirling like lightning among clouds; and the terrifying roar of bowstrings and army-noise likened to primordial cosmic tumult.
Chapter Arc: पाँचवें दिन के रण में शंख-नाद के बीच विराट-भीष्म, अभिमन्यु-भीष्म और अन्य द्वन्द्व उभरते हैं; पर दृष्टि शीघ्र ही अर्जुन और द्रोणपुत्र अश्वत्थामा के आमने-सामने टिक जाती है। → भीष्म शान्तनव अपने रुक्मपुङ्ख बाणों से प्रहार कर पाण्डव पक्ष को दबाते हैं, और उसी उग्र प्रवाह में अश्वत्थामा गाण्डीवधारी अर्जुन के वक्षस्थल को लक्ष्य कर तीखे बाणों से बेधता है। दोनों महारथी निकट से निकटतर आते हैं; रथ, घोड़े, सारथि—सब संकट की परिधि में। → अर्जुन, शत्रुवीरहा, अश्वत्थामा का कार्मुक काट देता है और तीक्ष्ण पत्री-बाणों से उसे घेर लेता है; पर उसी क्षण वह मन में ठहरता है—‘यह आचार्यपुत्र है, द्रोण का प्रिय पुत्र; ब्राह्मण होने से विशेष माननीय’—और विजय के द्वार पर भी संयम का वरण करता है। → दोनों योद्धा परस्पर घावों से विक्षत होकर भी देवसंकाश शोभा पाते हैं; पर रणभूमि लाशों, गिरे रथों, हाथियों-घोड़ों और सैनिकों से पट जाती है—जैसे दावानल वन को जला दे। अध्याय युद्ध के व्यापक संहार और द्वन्द्वों की अनिर्णीत तीव्रता के साथ समाप्त होता है। → अर्जुन का संयम क्या आगे अश्वत्थामा को और उग्र प्रतिशोध की ओर धकेलेगा, और भीष्म का दबाव पाण्डव-सेना पर अगले प्रहर में कितना भारी पड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
[दाक्षिणात्य अधिक पाठका १६ “लोक मिलाकर कुल ३६ ३ “लोक हैं।] #-+>ोी श््नु हि कमी त्रिसप्ततितमो< ध्याय: विराट-भीष्म
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അപ്പോൾ മഹാരഥനായ വിരാടരാജാവ് മൂന്ന് ബാണങ്ങളാൽ മഹാരഥനായ ഭീഷ്മനെ വേദനിപ്പിച്ചു; പിന്നെ മൂന്ന് ബാണങ്ങളാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുതിരകളെയും പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.
Verse 2
त॑ प्रत्यविध्यद् दशभिर्भीष्म: शान्तनव: शरै: | रुक्मपुड्खैर्महेष्वास: कृतहस्तो महाबल:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ മഹാബലവാനും മഹാധനുർധരനും ക്ഷിപ്രഹസ്തനുമായ ശാന്തനുവിന്റെ പുത്രൻ ഭീഷ്മൻ സ്വർണ്ണപ്പക്ഷങ്ങളുള്ള പത്ത് ബാണങ്ങളാൽ പ്രത്യാക്രമണമായി വിരാടനെയും പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.
Verse 3
द्रौणिरगाण्डीवधन्चानं भीमधन्वा महारथ: । अविध्यदिषुभि: षड्भिद्दृढहस्त: स्तनान्तरे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭയങ്കര ധനുസ്സു ധരിച്ച മഹാരഥനായ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമൻ, തന്റെ കൈയുടെ ദൃഢത പ്രകടിപ്പിച്ച്, ഗാണ്ഡീവധാരിയായ അർജുനന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്ത് ആറു അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിച്ചു.
Verse 4
कार्मुक॑ तस्य चिच्छेद फाल्गुन: परवीरहा । अविध्यच्च भृशं तीकषणै: पत्रिभि: शत्रुकर्शन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പരവീരഹന്തനായ ഫാൽഗുണൻ (അർജുനൻ) അവന്റെ ധനുസ്സു മുറിച്ചുകളഞ്ഞു; പിന്നെ ശത്രുകർഷകൻ മൂർച്ചയുള്ള പക്ഷസഹിതമായ അമ്പുകളാൽ അവനെ അത്യന്തം വേദനിപ്പിച്ചു കുത്തിവെച്ചു।
Verse 5
सोअचन्यत् कार्मुकमादाय वेगवान् क्रो धमूर्च्छित: । अमृष्यमाण: पार्थेन कार्मुकच्छेदमाहवे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യുദ്ധത്തിൽ പാർഥൻ തന്റെ ധനുസ്സു മുറിച്ചതിനെ അവൻ സഹിച്ചില്ല. ക്രോധമൂർഛിതനായ ആ വേഗവാൻ മറ്റൊരു ധനുസ്സെടുത്തു പ്രതികാരത്തിന് ഒരുങ്ങി।
Verse 6
अविध्यत् फाल्गुनं राजन् नवत्या निशितै: शरै: । वासुदेवं च सप्तत्या विव्याध परमेषुभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അവൻ ഫാൽഗുണനായ അർജുനനെ തൊണ്ണൂറ് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ, വാസുദേവനായ ശ്രീകൃഷ്ണനെ എഴുപത് ഉത്തമ അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെച്ചു।
Verse 7
तब श्रीकृष्णसहित अर्जुनने क्रोधसे लाल आँखें करके बारंबार गरम-गरम लंबी साँस खींचकर सोच-विचार करनेके पश्चात् धनुषको बायें हाथसे दबाया। फिर उन शशत्रुसूदन गाण्डीवधारी पार्थने कुपित हो झुकी हुई गाँठवाले कुछ भयंकर बाण हाथमें लिये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ശ്രീകൃഷ്ണനോടുകൂടെ ഫാൽഗുണൻ ക്രോധത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, വീണ്ടും വീണ്ടും ദീർഘമായ ചൂടുള്ള നിശ്വാസം വലിച്ച് ആലോചിച്ച ശേഷം ഇടങ്കൈകൊണ്ട് ധനുസ്സിനെ അമർത്തിപ്പിടിച്ചു. പിന്നെ ഗാണ്ഡീവധാരിയായ ശത്രുസൂദനൻ പാർഥൻ കോപിച്ച്, സന്ധികൾ വളഞ്ഞ പ്രാണാന്തകരമായ ഭയങ്കര അമ്പുകൾ കൈയിൽ എടുത്ത് യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഉടൻ തന്നെ അശ്വത്ഥാമയെ വേദനിപ്പിച്ചു കുത്തിവെച്ചു।
Verse 8
ततः क्रोधाभिताम्राक्ष: कृष्णेन सह फाल्गुन: । दीर्घमुष्णं च नि:श्वस्य चिन्तयित्वा पुन: पुन: ७ ।।
അപ്പോൾ കൃഷ്ണനോടുകൂടെ ഫാൽഗുണൻ ക്രോധത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, വീണ്ടും വീണ്ടും ദീർഘമായ ചൂടുള്ള നിശ്വാസം വലിച്ച് ആലോചിച്ചു. തുടർന്ന് അമിത്രകർഷകനായ ഗാണ്ഡീവധാരി അർജുനൻ ഇടങ്കൈകൊണ്ട് ധനുസ്സിനെ അമർത്തിപ്പിടിച്ച് ക്രുദ്ധനായി, മൂർച്ചയുള്ള സുസന്ധിയുള്ള അമ്പുകൾ എടുത്തു।
Verse 9
जीवितान्तकरान् घोरान् समादत्त शिलीमुखान् | तैस्तूर्ण समरे<विध्यद् द्रौणिं बलवतां वर:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ജീവിതാന്തകരമായ ഭീകര ശിലീമുഖ അമ്പുകൾ എടുത്ത്, ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഗാണ്ഡീവധാരി അർജുനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ വേഗത്തിൽ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമനെ വേദിച്ചു।
Verse 10
तस्य ते कवचं भित्त्वा पपु: शोणितमाहवे । न विव्यथे च निर्भिन्नो द्रौणिगाण्डीवधन्चना
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ അമ്പുകൾ അവന്റെ കവചം തകർത്തു യുദ്ധഭൂമിയിൽ രക്തം കുടിച്ചപോലെ ആയി; എങ്കിലും ഗാണ്ഡീവധാരി അർജുനൻ വേദിച്ചിട്ടും ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമൻ വേദനയിൽ കുലുങ്ങിയില്ല।
Verse 11
तथैव च शरान् द्रौणि: प्रविमुज्चन्नविह्नल: । तस्थौ स समरे राजंस्त्रातुमिच्छन् महाव्रतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമൻ അല്പവും വിഹ്വലനാകാതെ, മുൻപുപോലെ തന്നെ അമ്പുകൾ തുടർച്ചയായി വിട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു; മഹാവ്രതം സംരക്ഷിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഉറച്ചു നിന്നു।
Verse 12
तस्य तत् सुमहत् कर्म शशंसु: कुरुसत्तमा: । यत् कृष्णाभ्यां समेताभ्यामभ्यापतत संयुगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കുരുശ്രേഷ്ഠന്മാർ അവന്റെ അത്യന്തം മഹത്തായ ആ കൃത്യത്തെ ഉച്ചത്തിൽ പ്രശംസിച്ചു; യുദ്ധത്തിൽ അവൻ ഒരുമിച്ച് കൃഷ്ണനും അർജുനനും—ഇരുവരോടും നേരെ പാഞ്ഞുകയറിയതുകൊണ്ട്।
Verse 13
(तथार्जुनोडपि संदहृष्ट अश्वत्थामानमाहवे । शशंस सर्वभूतानां शृुण्वतामपि भारत ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭാരതാ! അർജുനനും യുദ്ധഭൂമിയിൽ അത്യന്തം ആഹ്ലാദത്തോടെ, സർവ്വജീവികളും കേൾക്കേ, അശ്വത്ഥാമനെ പലവട്ടം പ്രശംസിച്ചു। കാരണം ദ്രോണാചാര്യനിൽ നിന്ന് ഉപസംഹാരവിധിയോടുകൂടിയ ദുർലഭവും ഭീകരവുമായ അസ്ത്രസമൂഹം ലഭിച്ച്, നിർഭയനായി അവൻ നിത്യവും വ്യൂഹങ്ങളുടെ നടുവിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു।
Verse 14
ममैष आचार्यसुतो द्रोणस्यापि प्रिय: सुतः । ब्राह्मणश्न विशेषेण माननीयो ममेति च
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഇവൻ എന്റെ ആചാര്യന്റെ പുത്രൻ; ദ്രോണന്റെയും അതിപ്രിയ പുത്രൻ. കൂടാതെ ബ്രാഹ്മണനായതിനാൽ എന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ അവൻ പ്രത്യേകമായി മാന്യനാണ്.” ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ച് ശത്രുതാപകനായ രഥശ്രേഷ്ഠൻ അർജുനൻ യുദ്ധമദ്ധ്യത്തിലും ആചാര്യപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമനോടു കരുണ കാണിച്ച് കൈ പിന്വലിച്ചു।
Verse 15
समास्थाय मतिं वीरो बीभत्सु: शत्रुतापन: । कृपां चक्रे रथश्रेष्ठो भारद्वाजसुतं प्रति
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുതാപകനായ വീരൻ ബീഭത്സു അർജുനൻ മനസ്സിൽ നിശ്ചയമുറപ്പിച്ച്, രഥശ്രേഷ്ഠനായി, ഭാരദ്വാജപുത്രൻ (അശ്വത്ഥാമ) പ്രതി കരുണ കാണിച്ചു।
Verse 16
द्रौणिं त्यक्त्वा ततो युद्धे कौन्तेय: श्वेतवाहन: । युयुधे तावकान् निष्नंस्त्वरमाण: पराक्रमी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ശ്വേതാശ്വവാഹനനായ കൗന്തേയൻ പരാക്രമശാലിയായ അർജുനൻ ദ്രോണപുത്രനെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ തന്നെയാക്കി വിട്ട്, അതിവേഗം നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ വെട്ടിവീഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് അവരോടു യുദ്ധം തുടങ്ങി।
Verse 17
दुर्योधनस्तु दशभिर्गार्ध्रपत्रै: शिलाशितै: । भीमसेनं महेष्वासं रुक्मपुड्खै: समार्पयत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്നാൽ ദുര്യോധനൻ ശിലയിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ, ഗൃദ്ധ്രപക്ഷങ്ങളോടും സ്വർണ്ണപുങ്ഖങ്ങളോടും കൂടിയ പത്ത് അമ്പുകളാൽ മഹാധനുർധരനായ ഭീമസേനനെ കുത്തി ഗുരുതരമായി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു।
Verse 18
भीमसेन: सुसंक्रुद्ध: परासुकरणं दृढम् | चित्र कार्मुकमादत्त शरांश्व निशितान् दश
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേനൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി; പ്രാണഹരണത്തിനുള്ള ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ, തന്റെ മനോഹരമായ ധനുസ്സ് എടുത്തു, മൂർച്ചയുള്ള പത്ത് അമ്പുകളും കൈയിലെടുത്തു।
Verse 19
आकर्णप्रहितैस्ती3्ष्णैवेंगवद्धिरजिद्वागै: । अविध्यत् तूर्णमव्यग्र: कुरुराज॑ महोरसि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കാതുവരെ വലിച്ചുവിട്ട, കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുചെല്ലുന്ന, അപ്രതിഹതമായ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ അവൻ അവ്യഗ്രനായി ഉടൻ തന്നെ കുരുരാജനെ വിശാലവക്ഷസ്ഥലത്തിൽ കുത്തിത്തുളച്ചു.
Verse 20
इससे भीमसेन अत्यन्त क्रोधसे जल उठे। उन्होंने एक विचित्र धनुष हाथमें लिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുര്യോധനന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ സ്വർണസൂത്രത്തിൽ കോർത്ത ഒരു മാണിക്യം ഉണ്ടായിരുന്നു. ഭീമസേനന്റെ അമ്പുകൾ അതിനെ മൂടിയപ്പോൾ, അത് കൂടുതൽ ദീപ്തിയായി—ആകാശത്ത് ഗ്രഹങ്ങൾ ചുറ്റിയിരിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ.
Verse 21
पुत्रस्तु तव तेजस्वी भीमसेनेन ताडित: । नामृष्यत यथा नागस्तलशब्दं मदोत्कट:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേനന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ താഡിതനായ നിന്റെ തേജസ്വിയായ പുത്രൻ ആ അടിയെ സഹിച്ചില്ല; മദോന്മത്തനായ ഗജം കൈതട്ടിന്റെ കഠിനശബ്ദം സഹിക്കാത്തതുപോലെ.
Verse 22
अभिमन्युका युद्ध-कौशल तत: शरैर्महाराज रुक्मपुड्खै: शिलाशितै: । भीम विव्याध संक्रुद्धस्त्रासयानो वरूथिनीम्
മഹാരാജാ! തുടർന്ന് ക്രോധം നിറഞ്ഞ ദുര്യോധനൻ ശിലയിൽ ഉരച്ച് മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ, സ്വർണപക്ഷങ്ങളുള്ള അമ്പുകളാൽ ഭീമനെ കുത്തിവെച്ചു; സൈന്യനിരയെ ഭീതിയിലാഴ്ത്തുകയും ചെയ്തു.
Verse 23
तौ युध्यमानौ समरे भृशमन्योन्यविक्षतौ । पुत्री ते देवसंकाशौ व्यरोचेतां महाबलौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമരത്തിൽ അവർ ഇരുവരും പരസ്പരം ഭീകരമായി യുദ്ധം ചെയ്ത്, ഒരാളാൽ മറ്റാൾ കഠിനമായി ക്ഷതവിച്ഛതരായിട്ടും, നിന്റെ ആ രണ്ടു മഹാബലവാന്മാരായ പുത്രന്മാർ ദേവന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തിയായി തെളിഞ്ഞു.
Verse 24
चित्रसेनं नरव्याप्र॑ं सौभद्र: परवीरहा । अविध्यद् दशभिर्बाणै: पुरुमित्रं च सप्तभि:,शत्रुवीरोंका नाश करनेवाले सुभद्राकुमार अभिमन्युने नरश्रेष्ठ चित्रसेनको दस और पुरुमित्रको सात बाणोंसे बींध डाला
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പരവീരഹന്താവായ സുഭദ്രാപുത്രൻ അഭിമന്യു മനുഷ്യരിൽ വ്യാഘ്രനായ ചിത്രസേനനെ പത്ത് അമ്പുകളാൽ കുത്തി; പുരുമിത്രനെയും ഏഴ് അമ്പുകളാൽ വേധിച്ചു।
Verse 25
सत्यव्रतं च सप्तत्या विद्ध्वा शक्रसमो युधि । नृत्यन्निव रणे वीर आर्ति न: समजीजनत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ ശക്രസമനായ വീരൻ അഭിമന്യു സത്യവ്രതനെ എഴുപത് അമ്പുകളാൽ വേധിച്ചു; പിന്നെ രണത്തിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നവനെപ്പോലെ ചലിച്ച് ഞങ്ങളെയെല്ലാം അത്യന്തം വ്യഥിപ്പിച്ചു।
Verse 26
त॑ प्रत्यविध्यद् दशभिश्षित्रसेन: शिलीमुखै: । सत्यव्रतश्न नवशि: पुरुमित्रश्न सप्तभि:,तब चित्रसेनने दस, सत्यव्रतने नौ और पुरुमित्रने सात बाणोंसे मारकर अभिमन्युको घायल कर दिया
അപ്പോൾ ചിത്രസേനൻ പത്ത് ശിലീമുഖ അമ്പുകളാൽ, സത്യവ്രതൻ ഒമ്പത് അമ്പുകളാൽ, പുരുമിത്രൻ ഏഴ് അമ്പുകളാൽ പ്രത്യാക്രമിച്ച് അഭിമന്യുവിനെ വേധിച്ചു പരിക്കേൽപ്പിച്ചു।
Verse 27
स विद्धो विक्षरन् रक्त शत्रुसंवारणं महत् । चिच्छेद चित्रसेनस्य चित्र कार्मुकमार्जुनि:
അവരിരുവരുടെയും പ്രഹരത്തിൽ വേധിക്കപ്പെട്ട് ശരീരത്തിൽ നിന്ന് രക്തം ചൊരിയുമ്പോഴും, അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യു ശത്രുനിവാരണത്തിന് പ്രസിദ്ധമായ ചിത്രസേനന്റെ മഹത്തായ അത്ഭുതധനുസ്സിനെ വെട്ടിമുറിച്ചു।
Verse 28
भित्त्वा चास्य तनुत्राणं शरेणोरस्यताडयत् | ततस्ते तावका वीरा राजपुत्रा महारथा:
പിന്നെ അവൻ ചിത്രസേനന്റെ കവചം ഭേദിച്ച് ഒരു അമ്പുകൊണ്ട് അവന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തെയും തട്ടി. ആ പ്രഹരത്തിന് ശേഷം നിങ്ങളുടെ പക്ഷത്തിലെ വീരന്മാരായ മഹാരഥ രാജപുത്രന്മാർ ക്രോധത്തോടെ ഒന്നിച്ചുകൂടി മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ അഭിമന്യുവിനെ വേധിക്കാൻ തുടങ്ങി; എന്നാൽ ഉത്തമ അസ്ത്രവിദ്യയിൽ നിപുണനായ അഭിമന്യു തന്റെ തീക്ഷ്ണ അമ്പുകളാൽ അവരെയെല്ലാം പ്രത്യാക്രമിച്ച് പരിക്കേൽപ്പിച്ചു।
Verse 29
समेत्य युधि संरब्धा विव्यधुर्निशितै: शरै: । तांश्व सर्वान् शरैस्तीक_््णर्जघान परमास्त्रवित्
യുദ്ധഭൂമിയിൽ പരസ്പരം അടുത്തുചേർന്ന്, ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച് അവർ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ അവനെ കുത്തിത്തുളയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി. എന്നാൽ പരമാസ്ത്രവിദനായ അഭിമന്യു തന്റെ തീക്ഷ്ണശരങ്ങളാൽ അവരെയെല്ലാം പ്രത്യാഘാതമായി വ്രണപ്പെടുത്തി. അതോടൊപ്പം ചിത്രസേനന്റെ കവചം പിളർത്തി അവന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിലും ഒരു അമ്പ് പതിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് നിങ്ങളുടെ വീര മഹാരഥി രാജകുമാരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ഒന്നിച്ചുകൂടി ക്രോധം നിറഞ്ഞ് അഭിമന്യുവിനെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ഭേദിക്കാൻ തുടങ്ങി; പക്ഷേ അഭിമന്യു തന്റെ ശിതശരങ്ങളാൽ അവരെയെല്ലാം ആഹതരാക്കി.
Verse 30
तस्य दृष्टवा तु तत् कर्म परिवद्रु: सुतास्तव । दहन्तं समरे सैन्यं वने कक्ष यथोल्बणम्
അവന്റെ ആ മഹാകൃത്യം കണ്ടപ്പോൾ—വനത്തിൽ കത്തുന്ന ഭീകരാഗ്നി ഉണങ്ങിയ പുല്ലും കുറ്റിക്കാടും എളുപ്പത്തിൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ—അഭിമന്യു സമരഭൂമിയിൽ കൗരവസൈന്യത്തെ ദഗ്ധമാക്കുകയായിരുന്നു. അത് കണ്ട നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ അവനെ എല്ലാദിക്കിലും വളഞ്ഞു.
Verse 31
अपेतशिशिरे काले समिद्धमिव पावकम् । अत्यरोचत सौभद्रस्तव सैन्यानि नाशयन्,महाराज! आपकी सेनाका संहार करता हुआ सुभद्राकुमार अभिमन्यु ग्रीष्म-ऋतुमें प्रज्वलित हुई प्रचण्ड अग्निसे भी बढ़कर शोभा पा रहा था
മഹാരാജാ! നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ സംഹരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന സുഭദ്രാപുത്രൻ അഭിമന്യു അത്യന്തം ദീപ്തനായി തെളിഞ്ഞു—ശിശിരത്തിന്റെ തണുപ്പ് അകന്ന്, ഗ്രീഷ്മത്തിൽ പൂർണ്ണമായി ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ.
Verse 32
तत् तस्य चरितं दृष्टवा पौत्रस्तव विशाम्पते । लक्ष्मणो5भ्यपतत् तूर्ण सात्वतीपुत्रमाहवे,प्रजानाथ! उसका वह पराक्रम देखकर आपका पौत्र लक्ष्मण तुरंत ही युद्धमें सुभद्राकुमारका सामना करनेके लिये आ पहुँचा
പ്രജാനാഥാ! അവന്റെ ആ പരാക്രമം കണ്ട നിങ്ങളുടെ പൗത്രൻ ലക്ഷ്മണൻ ഉടൻ തന്നെ യുദ്ധത്തിൽ സുഭദ്രാപുത്രൻ അഭിമന്യുവിനെ നേരിടാൻ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞെത്തി.
Verse 33
अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । विव्याध निशितै: षड्भि: सारथिं च त्रिभि: शरै:
അപ്പോൾ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച അഭിമന്യു ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള ലക്ഷ്മണനെ ആറു മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ഭേദിച്ചു; അവന്റെ സാരഥിയെയും മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ ആഹതനാക്കി.
Verse 34
तथैव लक्ष्मणो राजन् सौभद्रं निशितै: शरैः । अविध्यत महाराज तदद्भुतमिवाभवत्,राजन! इसी प्रकार लक्ष्मणने भी सुभद्राकुमारको अपने तीखे बाणोंसे घायल कर दिया। महाराज! वह अद्भुत-सी बात हुई
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അതുപോലെ ലക്ഷ്മണനും സുഭദ്രാപുത്രനായ സൗഭദ്രനെ (അഭിമന്യുവിനെ) മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ വേധിച്ചു. മഹാരാജാവേ! അത് അത്ഭുതംപോലെ തോന്നി.
Verse 35
तस्याश्चांश्व॒तुरो हत्वा सारथिं च महाबल: । अभ्यद्रवत सौभद्रो लक्ष्मणं निशितै: शरै:,यह देख महाबली सुभद्राकुमारने लक्ष्मणके चारों घोड़ों और सारथिको मारकर तीखे बाणोंद्वारा उसपर भी आक्रमण किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാബലനായ സൗഭദ്രൻ അവന്റെ നാലു കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിച്ച്, മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ലക്ഷ്മണനെതിരെ പാഞ്ഞാക്രമിച്ചു.
Verse 36
हताश्वे तु रथे तिषँल्लक्ष्मण: परवीरहा । शक्ति चिक्षेप संक्रुद्ध: सौभद्रस्य रथं प्रति,शत्रुवीरोंका नाश करनेवाले लक्ष्मणने उस अश्वहीन रथपर खड़े-खड़े ही क्रोधमें भरकर अभिमन्युके रथकी ओर एक शक्ति चलायी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കുതിരകൾ ഹതമായിട്ടും രഥത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന ശത്രുവീരഹന്താവായ ലക്ഷ്മണൻ, ക്രോധം നിറഞ്ഞ് സൗഭദ്രന്റെ രഥത്തേയ്ക്ക് ശക്തി ആയുധം എറിഞ്ഞു.
Verse 37
तामापतन्तीं सहसा घोररूपां दुरासदाम् । अभिमन्यु: शरैस्ती&णैश्विच्छेद भुजगोपमाम्,उस भयंकर एवं दुर्जय सर्पिणीके समान शक्तिको सहसा अपनी ओर आते देख अभिमन्युने तीखे बाणोंद्वारा उसके टुकड़े-टुकड़े कर डाले
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീകരരൂപവും ദുർജയവുമായ, സർപ്പസമാനമായ ആ ശക്തി സഹസാ തന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുവരുന്നത് കണ്ട അഭിമന്യു മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ അതിനെ ഖണ്ഡംഖണ്ഡമായി ചേദിച്ചു.
Verse 38
ततः स्वरथमारोप्य लक्ष्मणं गौतमस्तदा । अपोवाह रथेनाजौ सर्वसैन्यस्य पश्यत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഗൗതമൻ ലക്ഷ്മണനെ തന്റെ രഥത്തിൽ കയറ്റി, സർവ്വസൈന്യവും നോക്കിനിൽക്കെ, രഥത്തിൽ അവനെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് അകറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി.
Verse 39
तब कृपाचार्य सब सैनिकोंके देखते-देखते लक्ष्मणको अपने रथपर बिठाकर युद्धभूमिमें वहाँसे अन्यत्र हटा ले गये ।।
അതിനുശേഷം ആ മഹാഭയങ്കരമായ കലക്കത്തിൽ, എതിരാളിയെ കൊല്ലണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ യോദ്ധാക്കൾ പരസ്പരവധം തേടി തമ്മിൽ തമ്മിൽ പാഞ്ഞുകയറി.
Verse 40
तावकाश्न महेष्वासा: पाण्डवाश्न महारथा: | जुद्वन्त: समरे प्राणान् निजघ्नुरितरेतरम्,आपके और पाण्डवपक्षके महाधनुर्धर महारथी वीर समरांगणमें प्राणोंकी आहुति देते हुए एक-दूसरेको मार रहे थे
നിങ്ങളുടെ പക്ഷത്തെയും പാണ്ഡവപക്ഷത്തെയും മഹാധനുർധര മഹാരഥന്മാർ സമരഭൂമിയിൽ യുദ്ധം ചെയ്തു പ്രാണങ്ങൾ അർപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പരസ്പരം ഒരുമേറെ മറ്റൊരാളെ വധിച്ചു.
Verse 41
मुक्तकेशा विकवचा विरथाश्शकछिन्नकार्मुका: । बाहुभि: समयुध्यन्त सूंजया: कुरुभि: सह
പല സൃഞ്ജയ വീരന്മാർ—മുടി അഴിച്ചുവിട്ട്, കവചമില്ലാതെ, രഥമില്ലാതെ, വില്ല് മുറിഞ്ഞ ശേഷം—കൗരവരോടൊപ്പം വെറും ഭുജബലത്തിൽ കൈയാങ്കളിയായി പോരാടുകയായിരുന്നു.
Verse 42
ततो भीष्मो महाबाहु: पाण्डवानां महात्मनाम् | सेनां जघान संक्रुद्धो दिव्यैरस्त्रैमहाबल:,तब महाबली महाबाहु भीष्म अत्यन्त कुपित हो अपने दिव्यास्त्रोंद्वारा महामना पाण्डवोंकी सेनाका संहार करने लगे
അപ്പോൾ മഹാബലവാനും മഹാബാഹുവുമായ ഭീഷ്മൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളാൽ മഹാത്മാക്കളായ പാണ്ഡവരുടെ സേനയെ സംഹരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 43
हतैरश्वैर्गजैस्तत्र नरैरश्वेश्न॒ पातितै: । रथिभश्रि: सादिभिश्नैव समास्तीर्यत मेदिनी,उस समय वहाँ मारे और गिराये गये हाथी, घोड़े, मनुष्य, रथी और सवारोंद्वारा सारी पृथ्वी आच्छादित हो गयी थी
അപ്പോൾ അവിടെ വധിക്കപ്പെട്ടും വീഴ്ത്തപ്പെട്ടും കിടന്ന ആനകൾ, കുതിരകൾ, മനുഷ്യർ, കുതിരകളിൽ നിന്ന് വീഴ്ത്തപ്പെട്ട സവാരികൾ, കൂടാതെ രഥികളും അശ്വാരോഹികളും—ഇവയാൽ ഭൂമി എല്ലാടവും മൂടപ്പെട്ടു.
Verse 72
इस प्रकार श्रीमह्माभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें पाँचवें दिनके युद्धसें सम्बन्ध रखनेवाला बद्तत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ഭീഷ്മപർവ്വത്തിൽ, ഭീഷ്മവധപർവ്വാന്തർഗതമായി, യുദ്ധത്തിന്റെ അഞ്ചാം ദിവസത്തെ സംഭവങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട എഴുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 73
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि द्वन्ड्ययुद्धे त्रिसप्ततितमो5ध्याय: ।। ७३ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें दन्धयुद्धविषयक तिहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ഭീഷ്മപർവ്വത്തിൽ, ഭീഷ്മവധപർവ്വത്തിൽ, ദ്വന്ദ്വയുദ്ധവിഷയകമായ എഴുപത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether leadership should speak in absolute assurances or in strategic realism: Duryodhana seeks immediate certainty and decisive outcomes, while Bhīṣma balances loyalty with an evidence-based appraisal of the opponent’s strength.
Bhīṣma models composed duty: commit fully to one’s role, avoid panic-driven decisions, and acknowledge constraints—an ethic of disciplined effort rather than guaranteed results.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative-ethical framing, using counsel and mobilization imagery to situate subsequent engagements within themes of resolve, realism, and consequence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.