Adhyaya 15
भीष्मपतनविषये धृतराष्ट्रस्य प्रश्नाः | Dhṛtarāṣṭra’s Questions on Bhīṣma’s Fall
Upa-parva: Bhīṣma-vadha (Prelude and Inquiry into Bhīṣma’s Fall)
Chapter 15 presents Dhṛtarāṣṭra’s extended interrogation upon hearing that Bhīṣma (Śāṃtanava, Devavrata) has been brought down in the engagement. The king asks how Śikhaṇḍin could be instrumental against a figure described as nearly unassailable, and requests operational detail: who advanced with Bhīṣma, who guarded each wheel-quarter of his chariot formation, who followed from the rear, and how the Pāṇḍava host managed even to strike him. The discourse is marked by grief and political disorientation: Bhīṣma is portrayed as the Kuru army’s stabilizing ‘island’ and as a standard of learning, restraint, and arms-mastery. Dhṛtarāṣṭra alternates between tactical curiosity and moral reflection—lamenting that he hears of the fall of a revered elder, attributing causality to poor counsel and to kāla, and questioning the harshness of kṣatra-dharma where sovereignty is sought through the defeat of seniors. The chapter functions as a narrative hinge that prepares for Saṃjaya’s detailed battle-account by formally enumerating the informational categories required: sequence, timing, formations, and principal agents.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के शोकाकुल प्रश्नों के बीच संजय युद्ध-वृत्तान्त का सूत्र पकड़ते हैं—और दुर्योधन, अपने भीतर के भय को छिपाते हुए, भीष्म की रक्षा के लिये दुःशासन को कठोर व्यवस्था का आदेश देता है। → संजय धृतराष्ट्र को स्मरण कराते हैं कि अशुभ फल भोगता मनुष्य अपने ही दुष्कर्मों से डरता है; निन्दनीय आचरण करने वाला लोक-निन्दा का पात्र बनता है। इसी नैतिक पृष्ठभूमि पर दुर्योधन की रणनीति उभरती है: शिखण्डी को ‘जम्बुक’ मानकर भीष्म-‘सिंह’ की सुरक्षा हेतु चारों दिशाओं के अस्त्र-कुशल वीरों की घेराबन्दी। → दुर्योधन का तीखा निष्कर्ष—‘अरक्षित सिंह को भी भेड़िया मार सकता है; शिखण्डी से पितामह को न मरने देना’—और साथ ही पाण्डव पक्ष की प्रतिरक्षा-रचना का संकेत: अर्जुन के रथ-चक्र की रक्षा युधामन्यु और उत्तमौजा करें, और अर्जुन स्वयं शिखण्डी का संरक्षक बने। → संजय धृतराष्ट्र को धैर्य बँधाते हैं—यह संग्राम अद्भुत, विचित्र और लोमहर्षक है; वर्षों से जिसकी प्रतीक्षा थी वही कौरव-पाण्डव समागम अब घटित हो रहा है। दोनों पक्षों की रचनाएँ स्पष्ट होती हैं: कौरवों का लक्ष्य भीष्म को बचाना, पाण्डवों का लक्ष्य शिखण्डी को ढाल बनाकर भीष्म के विरुद्ध मार्ग खोलना। → भीष्म ‘सिंह’ की रक्षा-व्यवस्था और अर्जुन-शिखण्डी की जोड़ी आमने-सामने खड़ी है—अब प्रश्न यह है कि रथ-चक्र की यह सुरक्षा-योजना किसके पक्ष में युद्ध की दिशा मोड़ेगी।
Shlokas
Verse 1
#5०3८5>- | अत । है पञ्चदशो<् ध्याय: संजयका युद्धके वृत्तान्तका वर्णन आरम्भ करना-- दुर्योधनका दुःशासनको भीष्मकी रक्षाके लिये समुचित व्यवस्था करनेका आदेश संजय उवाच त्वद्युक्तोडयमनुप्रश्नो महाराज यथाहसि । नतु दुर्योधने दोषमिममासंक्तुमहसि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ, നിങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് ചോദിക്കുന്ന ഈ ചോദ്യങ്ങൾ സർവ്വഥാ യുക്തവും നിങ്ങള്ക്ക് യോജിച്ചതുമാണ്; എന്നാൽ ഈ മുഴുവൻ ദോഷവും ദുര്യോധനന്റെ തലയിൽ മാത്രം ചുമത്തരുത്.
Verse 2
य आत्मनो दुश्चरितादशुभ प्राप्तुयान्नर: । एनसा तेन नान््यं स उपाशड्कितुमर्हति,जो मनुष्य अपने दुष्कर्मोके कारण अशुभ फल भोग रहा हो, उसे उस पापकी आशंका दूसरेपर नहीं करनी चाहिये
സ്വന്തം ദുഷ്കൃത്യങ്ങളുടെ ഫലമായി അശുഭഫലം അനുഭവിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ, ആ പാപത്തിന്റെ സംശയം മറ്റൊരാളിൽ ചുമത്തരുത്; പാപവും അതിന്റെ ഫലവും കർത്താവിനേതാണ്, മറ്റൊരാളിനല്ല.
Verse 3
महाराज मनुष्येषु निन्द्यं यः सर्वमाचरेत् । स वध्य: सर्वलोकस्य निन्दितानि समाचरन्
മഹാരാജാ! മനുഷ്യരിൽ പൂർണ്ണമായും നിന്ദ്യമായ പെരുമാറ്റത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു, നിന്ദിതകർമ്മങ്ങൾ തന്നെ തുടർച്ചയായി ചെയ്യുന്നവൻ, ആ ദുഷ്പ്രവൃത്തിയുടെ കാരണത്താൽ സർവ്വജനങ്ങൾക്കും വധയോഗ്യനായി തീരുന്നു।
Verse 4
निकारो निकृतिप्रज्जै: पाण्डवैस्त्वत्प्रतीक्षया | अनुभूत: सहामात्यै: क्षान्तश्न सुचिरं वने
പാണ്ഡവർ നിങ്ങളാൽ തങ്ങളോടു ചെയ്ത അപമാനവും കപടവ്യവഹാരവും പൂർണ്ണമായി അറിഞ്ഞിട്ടും, നിങ്ങളിലേക്കു മാത്രം നോക്കി—നിങ്ങൾ നീതിപൂർവ്വം പെരുമാറുമെന്ന പ്രതീക്ഷയിൽ—മന്ത്രിമാരോടുകൂടി ദീർഘകാലം വനത്തിൽ കഷ്ടങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, ക്ഷമയോടെ എല്ലാം സഹിച്ചു।
Verse 5
हयानां च गजानां च राज्ञां चामिततेजसाम् । प्रत्यक्ष यन््मया दृष्ट॑ दृष्ट योगबलेन च
ഭൂപാലാ! ആനകൾ, കുതിരകൾ, അമിതതേജസ്സുള്ള രാജാക്കന്മാർ—ഇവയെക്കുറിച്ച് ഞാൻ കണ്ണാൽ കണ്ടതും യോഗബലത്താൽ സാക്ഷാത്കരിച്ചതുമായ സകല വൃത്താന്തവും ഞാൻ പറയുന്നു; കേൾക്കുക।
Verse 6
शृणु तत् पृथिवीपाल मा च शोके मन: कृथा: । दिष्टमेतत् पुरा नूनमिदमेव नराधिप
പൃഥിവീപാലാ! കേൾക്കുക; മനസ്സിനെ ശോകത്തിലേക്ക് തള്ളരുത്. നരാധിപാ! ഈ ഫലം നിശ്ചയമായും പണ്ടേ വിധിയാൽ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതുതന്നെ।
Verse 7
नमस्कृत्वा पितुस्ते5हं पाराशर्याय धीमते | यस्य प्रसादाद् दिव्यं तत् प्राप्तं ज्ञानमनुत्तमम्
രാജാവേ! നിങ്ങളുടെ പിതാവായ പരാശരനന്ദനൻ ധീമാനായ വ്യാസനു നമസ്കരിച്ചു—അവന്റെ കൃപാപ്രസാദത്താൽ എനിക്ക് ആ അനുത്തമ ദിവ്യജ്ഞാനം ലഭിച്ചതിനാൽ—ഞാൻ ഇപ്പോൾ ഭാരതവംശികളുടെ ഈ അത്യന്തം അത്ഭുതകരവും രോമാഞ്ചകരവും ആയ യുദ്ധവൃത്താന്തം ആരംഭിക്കുന്നു; എല്ലാം എങ്ങനെ സംഭവിച്ചുവെന്ന് വിശദമായി കേൾക്കുക।
Verse 8
दृशिश्चातीन्द्रिया राजन् दूराच्छूवणमेव च । परचित्तस्य विज्ञानमतीतानागतस्य च
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൃപയാൽ എനിക്ക് ദിവ്യജ്ഞാനം ലഭിച്ചു; ഇന്ദ്രിയാതീതമായ വിഷയങ്ങളെയും പ്രത്യക്ഷമായി കാണുന്ന ദൃഷ്ടി, ദൂരത്തുനിന്നും കേൾക്കുന്ന ശക്തി, മറ്റുള്ളവരുടെ മനസ്സറിയാനുള്ള സാമർത്ഥ്യം, ഭൂതവും ഭാവിയും അറിയുന്ന ജ്ഞാനം എന്നിവ എനിക്ക് ലഭിച്ചു।
Verse 9
व्युत्थितोत्पत्तिविज्ञानमाकाशे च गति: शुभा । अस्त्रेरसंगो युद्धेषु वरदानान्महात्मन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാത്മാവിന്റെ വരദാനത്താൽ എനിക്ക് ജീവികളുടെ ഉദ്ഭവവും ഉത്പത്തിയും തിരിച്ചറിയുന്ന വിവേകജ്ഞാനം ലഭിച്ചു; ആകാശത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കാനുള്ള മംഗളകരമായ ശക്തിയും ലഭിച്ചു; യുദ്ധങ്ങളിൽ ആയുധങ്ങൾ എന്നെ സ്പർശിക്കുകയില്ല, എനിക്ക് ഹാനിയും വരുത്തുകയില്ല. ഈ അത്ഭുതദാനങ്ങൾ സാധ്യമാക്കിയ പരാശരനന്ദനായ ജ്ഞാനിയായ വ്യാസമുനിയെ നമസ്കരിച്ച്, രാജാവേ, ഭാരതരുടെ ഈ അത്യന്തം അത്ഭുതകരവും രോമാഞ്ചകരവും ആയ യുദ്ധം നടന്നതുപോലെ ഞാൻ ഇപ്പോൾ വിവരിക്കാൻ ആരംഭിക്കുന്നു।
Verse 10
शृणु मे विस्तरेणेदं विचित्र परमाद्भुतम् । भरतानामभूद् युद्ध यथा तल्लोमहर्षणम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ഈ വിചിത്രവും പരമ അത്ഭുതകരവും ആയ വൃത്താന്തം എനിക്കു നിന്നു വിശദമായി കേൾക്കുക—ഭാരതരുടെ ആ യുദ്ധം എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു, അത് എത്ര രോമാഞ്ചകരമായിരുന്നുവെന്ന്।
Verse 11
तेष्वनीकेषु यत्तिषु व्यूकेषु च विधानत: । दुर्योधनो महाराज दुःशासनमथाब्रवीत्
മഹാരാജാവേ, എല്ലാ സൈന്യവിഭാഗങ്ങളും ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം വ്യൂഹം ചമച്ച് തത്തത്ത സ്ഥാനങ്ങളിൽ യുദ്ധത്തിനായി സജ്ജമായപ്പോൾ, ദുര്യോധനൻ ദുഃശാസനനോടു പറഞ്ഞു।
Verse 12
दुःशासन रथास्तूर्ण युज्यन्तां भीष्मरक्षिण: | अनीकानि च सर्वाणि शीघ्र त्वमनुचोदय
“ദുഃശാസനാ, ഭീഷ്മന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി നിയോഗിച്ച രഥങ്ങളെ ഉടൻ കെട്ടിയൊരുക്കുക. പിന്നെ എല്ലാ സൈന്യവ്യൂഹങ്ങളെയും വേഗത്തിൽ പ്രേരിപ്പിക്കുക—വിലംബമില്ലാതെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംരക്ഷണത്തിനായി സജ്ജരാകുവാൻ ആജ്ഞാപിക്കുക.”
Verse 13
अयं स मामभिप्राप्तो वर्षपूगाभिचिन्तित: । पाण्डवानां ससैन्यानां कुरूणां च समागम:,“मैं वर्षोसे जिसके लिये चिन्तित था, वह यह सेनासहित कौरव-पाण्डवोंका महान् संग्राम मेरे सामने उपस्थित हो गया है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വർഷങ്ങളായി ഞാൻ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചിരുന്ന അതേ സംഭവം ഇന്നെൻ മുന്നിൽ എത്തിച്ചേർന്നു—സൈന്യങ്ങളോടുകൂടിയ പാണ്ഡവരും കൗരവരും തമ്മിലുള്ള മഹാസമാഗമവും മഹാസമരവും.
Verse 14
नातः कार्यतमं मन्ये रणे भीष्मस्य रक्षणात् । हन्याद् गुप्तो हासौ पार्थान् सोमकांश्व ससृंजयान्
ഈ സമയത്ത് യുദ്ധത്തിൽ ഭീഷ്മ പിതാമഹനെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലധികം പ്രധാനമായ കാര്യം മറ്റൊന്നുമില്ലെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; കാരണം അദ്ദേഹം സുരക്ഷിതനായാൽ കുന്തീപുത്രന്മാരെയും സോമകരെയും സൃഞ്ജയരെയും പോലും സംഹരിക്കാൻ കഴിയും.
Verse 15
अब्रवीच्च विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम् । श्रूयते स्त्री हासौ पूर्व तस्माद् व््यो रणे मम
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിശുദ്ധാത്മാവായ പിതാമഹ ഭീഷ്മൻ പ്രഖ്യാപിച്ചു: “ഞാൻ ശിഖണ്ഡിയെ വധിക്കുകയില്ല; അവൻ മുമ്പ് സ്ത്രീയായിരുന്നു എന്ന് കേൾക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവൻ എനിക്ക് വर्ज്യൻ.”
Verse 16
तस्माद् भीष्मो रक्षितव्यो विशेषेणेति मे मति: । शिखण्डिनो वधे यत्ता: सर्वे तिष्ठन्तु मामका:
അതിനാൽ ഈ സമയത്ത് ഭീഷ്മ പിതാമഹനെ പ്രത്യേകമായി സംരക്ഷിക്കണം എന്നതാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം. എന്റെ സൈനികർ എല്ലാവരും ശിഖണ്ഡിയെ വധിക്കാൻ ഉത്സുകരായി നിലകൊള്ളട്ടെ.
Verse 17
तथा प्राच्या: प्रतीच्याश्न दाक्षिणात्योत्तरापथा: । सर्वथास्त्रेषु कुशलास्ते रक्षन्तु पितामहम्
അതുപോലെ കിഴക്ക്, പടിഞ്ഞാറ്, തെക്ക്, വടക്ക് എന്നീ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുള്ള—എല്ലാ വിധ ആയുധങ്ങളിലും നിപുണരായ—വീരന്മാർ പിതാമഹ ഭീഷ്മനെ കാത്തുരക്ഷിക്കട്ടെ.
Verse 18
अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यात् सिंहं महाबलम् । मा सिंहं जम्बुकेनेव घातयाम: शिखण्डिना
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കാവൽ ഇല്ലാതെ വിട്ടാൽ മഹാബലവാനായ സിംഹത്തെയും ഒരു ചെന്നായ കൊല്ലാം. അതിനാൽ സിംഹസമമായ വീരനായ ഭീഷ്മൻ, കുറുക്കൻ സിംഹത്തെ വീഴ്ത്തുന്നതുപോലെ, ശിഖണ്ഡിയുടെ കൈയിൽ വീഴാൻ അനുവദിക്കരുത്.
Verse 19
वाम॑ चक्र युधामन्युरुत्तमौजाश्न दक्षिणम् | गोप्तारौ फाल्गुन॑ प्राप्तो फाल्गुनोडपि शिखण्डिन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർജുനന്റെ ഇടത് ചക്രത്തെ യുധാമന്യു കാക്കുന്നു; വലത് ചക്രത്തെ ഉത്തമൗജാ കാക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) ഈ രണ്ടു രക്ഷകരെ ലഭിച്ചു; ഫാൽഗുനൻ തന്നെയാണ് ശിഖണ്ഡിയെ സംരക്ഷിക്കുന്നതും.
Verse 20
संरक्ष्यमाण: पार्थन भीष्मेण च विवर्जित: । यथा न हन्याद् गाड़ेयं दःशासन तथा कुरु
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുഃശാസനാ! ശിഖണ്ഡി പാർഥൻ (അർജുനൻ) കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു; ഭീഷ്മനും അവനെ നേരിട്ട് തടയാതെ വിട്ടുനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ ശിഖണ്ഡി ഗാംഗേയനായ ഭീഷ്മനെ വധിക്കാതിരിക്കുവാൻ നീ അങ്ങനെ ശ്രമിക്ക.
Frequently Asked Questions
Dhṛtarāṣṭra frames the crisis of pursuing kingship through conflict that includes the defeat of a venerable elder and teacher-figure, questioning how duty in warfare can coexist with reverence for age, instruction, and kinship obligations.
The chapter implies that prowess and virtue do not negate mortality; outcomes arise from an interplay of counsel, circumstance, and kāla, and thus political actors must scrutinize both ethical intent and the quality of decision-making under pressure.
No explicit phalaśruti is presented here; the meta-function is archival and procedural—defining the narrative parameters for accurate war-reporting (who, where, how, in what sequence) and situating the account within broader reflections on dharma and inevitability.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.