Adhyaya 20
अौर्ध्वदेहिक-श्राद्धे दानयज्ञविस्तारः | Expansion of the Aurdhvadehika Śrāddha and the Donation-Rite
Upa-parva: Aurdhvadehika–Dāna-Śrāddha Anuśaṅga (Ritual Restitution and Gifts for the Departed)
Vaiśaṃpāyana reports that Dhṛtarāṣṭra, pleased by Vidura’s earlier counsel and by the conduct of King Yudhiṣṭhira (Jīṣṇu’s deeds are noted as a cause of satisfaction), initiates a vast śrāddha-centered donation program. He surveys numerous eminent brāhmaṇas and ṛṣi-leaders and organizes provisions: food and drink, vehicles, garments, gold, gems, household resources, blankets and skins, villages and fields, livestock, ornaments, elephants and horses, and also women and attendants as part of period-specific gift categories. Names of the departed—Bhīṣma, Droṇa, Somadatta, Bāhlika, Duryodhana, their sons, Jayadratha, and other allies—are invoked as the ritual intent is articulated, indicating offerings directed toward the dead (aurdhvadehika). The rite expands under Yudhiṣṭhira’s policy oversight, with accountants and scribes repeatedly confirming what should be given; the king orders amplified disbursements (multiplying standard amounts). The chapter uses extended metaphors of a ‘rain-cloud’ of wealth flooding society, emphasizing abundance, administrative order, and the social saturation of gifts across varṇas. After ten days of sustained giving—accompanied by celebratory arts—Dhṛtarāṣṭra is described as having discharged obligations to sons, grandsons, ancestors, himself, and Gāndhārī, thereby concluding the dāna-yajña.
Chapter Arc: हस्तिनापुर में शोक की धुंध छाई है—धृतराष्ट्र, गांधारी और कुन्ती के वनगमन के बाद नगर और पाण्डव-परिवार का मन राजमहल में नहीं, उस निर्जन वन में अटका है। → ब्राह्मण और पुरवासी बार-बार एक ही प्रश्न को कुरेदते हैं—“वृद्ध राजा अकेले वन में कैसे रहते होंगे? गांधारी और कुन्ती का क्या हाल होगा?” पाण्डव भी राज्य, स्त्रियों, वेदाध्ययन—किसी में रस नहीं पाते; द्रौपदी के पुत्रों और अन्य सुहृदों के वध की स्मृति बार-बार मन को चीरती है। → स्मृति का ज्वार चरम पर पहुँचता है: ‘हतप्रवीर’ और ‘हृतरत्न’ पृथ्वी का चित्र सामने आ जाता है—वीरों के नाश और प्रियजनों के वियोग ने पाण्डवों को किसी भी आश्वासन से परे कर दिया है; द्रौपदी और सुभद्रा का मातृ-शोक भी उसी क्षण कथा का हृदय बनता है। → जीवन को थामने का एकमात्र सहारा वंश-दीप है—उत्तरा के पुत्र परीक्षित को देखकर पाण्डव अपने प्राणों को धारण करते हैं; शोक के बीच उत्तरदायित्व और भविष्य की रेखा उभरती है। → नारद-वाक्य का संकेत अध्याय को आगे की ओर धकेलता है—वन में धृतराष्ट्रादि के जीवन और आगामी घटनाओं का समाचार अभी शेष है।
Shlokas
Verse 1
अपन ह< बक। है २ >> एकविशो< ध्याय: धृतराष्ट्र आदिके लिये पाण्डवों तथा पुरवासियोंकी चिन्ता वैशम्पायन उवाच वनं॑ गते कौरवेन्द्रे द:ःखशोकसमन्विता: । बभूवु: पाण्डवा राजन् मातृशोकेन चान्विता:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ (ജനമേജയ)! കൗരവേന്ദ്രനായ ധൃതരാഷ്ട്രൻ വനത്തിലേക്കു പോയപ്പോൾ പാണ്ഡവർ ദുഃഖവും ശോകവും കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടു; മാതൃവിയോഗത്തിന്റെ വേദന അവരുടെ ഹൃദയം നിരന്തരം ദഹിപ്പിച്ചു।
Verse 2
तथा पौरजन: सर्व: शोचन्नास्ते जनाधिपम् । कुर्वाणाश्व कथास्तत्र ब्राह्मणा नृपतिं प्रति
അതുപോലെ നഗരവാസികൾ എല്ലാവരും അവരുടെ അധിപനായ രാജാവിനെക്കുറിച്ച് ശോകത്തിൽ മുങ്ങി ഇരുന്നു; അവിടെ ബ്രാഹ്മണരും ആ വൃദ്ധനൃപനെക്കുറിച്ച് നിരന്തരം സംവദിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 3
कथं नु राजा वृद्ध: स वने वसति निर्जने । गान्धारी च महाभागा सा च कुन्ती पृथा कथम्
അയ്യോ! ആ വൃദ്ധ മഹാരാജാവ് ആ നിർജന വനത്തിൽ എങ്ങനെ വസിക്കുന്നുവോ? മഹാഭാഗ്യവതി ഗാന്ധാരിയും കുന്തിഭോജകുമാരി പൃഥാ (കുന്തി)യും അവിടെ ദിവസങ്ങൾ എങ്ങനെ കഴിക്കുന്നുവോ?
Verse 4
सुखा: स हि राजर्षिरसुखी तद् वनं महत् | किमवस्थ: समासाद्य प्रज्ञाचक्षुर्हतात्मज:
തന്റെ പുത്രന്മാരെല്ലാം നഷ്ടപ്പെട്ട പ്രജ്ഞാചക്ഷുവായ രാജർഷി ധൃതരാഷ്ട്രൻ—സുഖഭോഗത്തിന് യോഗ്യനായിരുന്നിട്ടും—ആ മഹാവനത്തിലേക്ക് ചെന്നു ഏതു അവസ്ഥയിൽ ദുഃഖദിനങ്ങൾ കഴിക്കുന്നുവോ?
Verse 5
सुदुष्कृतं कृतवती कुन्ती पुत्रानपश्यती । राज्यश्रियं परित्यज्य वनं सा समरोचयत्
കുന്തീദേവി അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ കര്മ്മം ചെയ്തു. പുത്രന്മാരുടെ ദർശനം നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും അവൾ രാജലക്ഷ്മിയെ ഉപേക്ഷിച്ച് വനവാസം തന്നെയെ തിരഞ്ഞെടുത്തു.
Verse 6
विदुर: किमवस्थकश्ष भ्रातु: शुश्रूषुरात्मवान् | स च गावल्गणिथर्थीमान् भर्तृपिण्डानुपालक:
സഹോദരന്റെ ശുശ്രൂഷയിൽ നിരതനായ ആത്മവാൻ വിദുരൻ ഏതു അവസ്ഥയിൽ ആകുമോ? കൂടാതെ തന്റെ പ്രഭുവിന്റെ ദേഹം കാത്തു പോഷിക്കുന്ന ബുദ്ധിമാൻ സഞ്ജയൻ എങ്ങനെയാകുമോ?
Verse 7
आकुमारं च पौरास्ते चिन्ताशोकसमाहता: । तत्र तत्र कथाश्षक्रु: समासाद्य परस्परम्,बच्चेसे लेकर बूढ़ेतक समस्त पुरवासी चिन्ता और शोकसे पीड़ित हो जहाँ-तहाँ एक- दूसरेसे मिलकर उपर्युक्त बातें ही किया करते थे
കുട്ടികളിൽ നിന്ന് വൃദ്ധന്മാരോളം, നഗരവാസികൾ എല്ലാവരും ചിന്തയും ശോകവും കൊണ്ട് പീഡിതരായി, ഇടവിടങ്ങളിൽ പരസ്പരം കണ്ടുമുട്ടി ആ കാര്യങ്ങളേ തന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 8
पाण्डवाश्वैव ते सर्वे भूशं शोकपरायणा: । शोचन्तो मातरं वृद्धामूषुर्नातिचिरं पुरे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ പാണ്ഡവർ എല്ലാവരും അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, ശോകത്തിൽ മുഴുവനായി ലീനരായി നിന്നു. വൃദ്ധയായ മാതാവിനെക്കുറിച്ച് വിലപിച്ചുകൊണ്ട് അവർ നഗരത്തിൽ അധികകാലം താമസിക്കാനായില്ല.
Verse 9
तथैव वृद्ध पितरं हतपुत्र॑ जनेश्वरम् । गान्धारी च महाभागां विदुरं च महामतिम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതുപോലെ, പുത്രന്മാർ വധിക്കപ്പെട്ട മനുഷ്യാധിപനായ വൃദ്ധ പിതാമഹൻ ധൃതരാഷ്ട്രനെയും, മഹാഭാഗയായ ഗാന്ധാരിയെയും, മഹാമതിയായ വിദുരനെയും കുറിച്ച് അവൻ നിരന്തരം ചിന്തയിൽ മുങ്ങിയിരുന്നു. ഈ സ്ഥിരചിന്ത മൂലം അവന് ഒരിക്കലും ശാന്തി ലഭിച്ചില്ല; രാജകാര്യങ്ങളിലും ഭോഗങ്ങളിലും വേദാധ്യയനത്തിലും പോലും മനസ്സ് പതിയുകയില്ലായിരുന്നു.
Verse 10
नैषां बभूव सम्प्रीतिस्तात् विचिन्तयतां तदा । न राज्ये न च नारीषु न वेदाध्ययनेषु च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പ്രിയനേ, അന്നത്തെ ആ വൃദ്ധർ ആശങ്കയിൽ മുങ്ങി യാതൊരു തൃപ്തിയും ലഭിച്ചില്ല. രാജ്യമാകട്ടെ, സ്ത്രീസുഖങ്ങളാകട്ടെ, വേദാധ്യയനമാകട്ടെ—ഒന്നിലും അവരുടെ മനസ്സ് സന്തോഷം കണ്ടില്ല.
Verse 11
परं निर्वेदमगमंश्रिन्तयन्तो नराधिपम् | तं च ज्ञातिवधं घोरं संस्मरन्त: पुनः पुन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവായ ധൃതരാഷ്ട്രനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ അവർ അത്യന്തം നിര്വേദത്തിലും വിഷാദത്തിലും ആകപ്പെട്ടു. സ്വന്തം ബന്ധുക്കളുടെ ആ ഭീകരവധം വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്ത് അവർ കടുത്ത ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി.
Verse 12
अभिमन्योश्व बालस्य विनाशं रणमूर्थनि । कर्णस्य च महाबाहो संग्रामेष्वपलायिन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാബാഹു ജനമേജയാ! യുദ്ധത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ ബാലനായ അഭിമന്യുവിനെ അന്യായമായി നശിപ്പിച്ചതും, സമരത്തിൽ ഒരിക്കലും പിൻമാറാത്ത മഹാബാഹു കർണന്റെ വധവും ഓർത്തപ്പോൾ അവർ ഉള്ളിൽ തന്നെ വ്യാകുലരായി അശാന്തരായി.
Verse 13
तथैव द्रौपदेयानामन्येषां सूहदामपि । वध संस्मृत्य ते वीरा नातिप्रमनसो5भवन्,इसी प्रकार द्रौपदीके पुत्रों तथा अन्यान्य सुहृदोंके वधकी बात याद करके उनके मनकी सारी प्रसन्नता भाग जाती थी
അതുപോലെ ദ്രൗപദിയുടെ പുത്രന്മാരുടെയും മറ്റു പ്രിയ സുഹൃത്തുക്കളുടെയും വധം ഓർത്തപ്പോൾ ആ വീരന്മാരുടെ ഹൃദയം യഥാർത്ഥ സന്തോഷത്തിൽ നിലകൊള്ളാനായില്ല; നഷ്ടസ്മൃതി അവരുടെ ഹർഷം അകറ്റി।
Verse 14
हतप्रवीरां पृथिवीं हृतरत्नां च भारत । सदैव चिन्तयन्तस्ते न शर्म चोपलेभिरे
ഹേ ഭാരതാ! പ്രമുഖ വീരന്മാർ ഹതരായതും രത്നസമ്പത്ത് കവർന്നതുമായ ഭൂമിയുടെ ദുരവസ്ഥയെ നിരന്തരം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന പാണ്ഡവർക്ക് ഒരു നിമിഷം പോലും ശാന്തിയോ ആശ്വാസമോ ലഭിച്ചില്ല।
Verse 15
द्रौपदी हतपुत्रा च सुभद्रा चैव भाविनी । नातिप्रीतियुते देव्यौ तदा55स्तामप्रहछवत्
പുത്രന്മാർ ഹതരായ ദ്രുപദകുമാരി കൃഷ്ണാ ദ്രൗപദിയും മഹതിയായ സുഭദ്രയും—ആ രണ്ടു രാജദേവിമാരും—അന്ന് അധിക സന്തോഷത്തിലായിരുന്നില്ല; ദുഃഖം അമർത്തി ഹർഷരഹിതരായി മൗനമായി ഇരുന്നിരുന്നു।
Verse 16
वैराट्यास्तनयं दृष्टवा पितरं ते परीक्षितम् | धारयन्ति सम ते प्राणांस्तव पूर्वपितामहा:
ഓ ജനമേജയാ! ആ ദിവസങ്ങളിൽ നിന്റെ മുൻപിതാമഹന്മാരായ പാണ്ഡവർ, വൈരാടവംശത്തിലെ ഉത്തരയുടെ പുത്രനും നിന്റെ പിതാവുമായ പരീക്ഷിതനെ കണ്ടാൽ മാത്രമേ ജീവൻ നിലനിർത്താൻ കഴിയുമായിരുന്നുള്ളൂ।
Verse 20
इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्रमवासिकपव॑के अन्तर्गत आश्रमवासपर्वमें नारदजीका वाक्यविषयक बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആശ്രമവാസികപർവ്വത്തിനകത്തെ ആശ്രമവാസപർവ്വത്തിൽ, നാരദന്റെ വാക്യവിഷയകമായ ഇരുപതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
How a former sovereign associated with catastrophic outcomes can ethically respond afterward: whether restitution should remain symbolic, or be concretized through structured, large-scale giving that acknowledges communal loss and ritual duty.
Wealth and authority are presented as instruments for dharmic repair when deployed transparently and inclusively—linking śrāddha obligation, public welfare, and administrative accountability rather than personal display.
No formal phalaśruti is stated; instead, the chapter’s meta-logic frames ‘anṛṇatā’ (being free of debts/obligations) as the implied outcome of completing aurdhvadehika rites and the dāna-yajña in a regulated manner.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.