Adhyaya 193
Ādi Parva, Adhyāya 193 — Hastināpura Mantra: Duryodhana’s Proposals to Divide the Pāṇḍavas
Upa-parva: Mantra-Pariṣad Nīti (Hastināpura Counsel on Counter-Strategy)
Dhṛtarāṣṭra opens by stating that he shares the same line of thought as his interlocutors yet does not wish to disclose his inner intention to Vidura, indicating a deliberate management of court transparency. He then invites Duryodhana and Karṇa (Rādheya) to articulate what course appears ‘attainable’ (prāpta) in the immediate political moment. Duryodhana outlines multiple policy options: employing skilled agents and persuasive brahmins to create divisions among Kuntī’s sons and Mādrī’s sons; attempting to influence King Drupada through wealth and inducements directed at his sons and ministers; encouraging the Pāṇḍavas to abandon Yudhiṣṭhira’s leadership or to prefer residence elsewhere by narrating defects of their current situation; using intermediaries adept at stratagems to set the brothers against one another; destabilizing Draupadī’s alignment with the brothers by targeted allurements; and prioritizing covert neutralization of Bhīma, described as the principal support of the Pāṇḍavas’ strength. The chapter argues that with Bhīma removed, morale and capacity for kingship decline, while Arjuna’s battlefield superiority is framed as contingent on Bhīma’s support. Duryodhana urges swift execution before trust solidifies with Drupada, and concludes by asking Karṇa to judge whether these measures are sound or unsound, thereby formalizing the counsel process and distributing responsibility across the advisory circle.
Chapter Arc: पुरोहित के वचनों और पाञ्चाल-आमंत्रण के संकेतों के बीच पाण्डवों का रथों पर आरूढ़ होकर द्रुपद-निवास की ओर प्रस्थान—एक अनजान परीक्षा का द्वार खुलता है। → युधिष्ठिर जिज्ञासा-वश अनेक द्रव्य, क्रीड़ा-सामग्री और आवश्यक वस्तुएँ जुटवाते हैं; कुन्ती और कृष्णा सहित सब एकत्र होकर राजकीय वैभव के साथ आगे बढ़ते हैं, पर भीतर-भीतर यह आशंका रहती है कि पाञ्चाल-राजसभा उन्हें किस दृष्टि से देखेगी—अतिथि या प्रत्याशी? → द्रुपद के भवन में पाण्डवों की सिंह-सी चाल, गूढ़ कंधे, भुजगेन्द्र-भोग-से दीर्घ बाहु और ऋषि-सा वेश देखकर राजा, मंत्री, पुत्र, सचिव और जनसमुदाय हर्ष से उमड़ पड़ते हैं—उनकी वीरता और कुलीनता का मौन प्रमाण सभा के सामने प्रकट हो जाता है। → द्रुपद-पुत्र तथा द्रुपद सहित समस्त राजपरिवार और अमात्यगण प्रसन्न होकर कुन्ती-सुतों का स्वागत-सत्कार करते हैं; पाण्डव पाञ्चाल-गृह में सम्मानित अतिथि के रूप में प्रतिष्ठित होते हैं। → यह सत्कार केवल अतिथि-धर्म है या द्रौपदी-स्वयंवर से पूर्व ‘परीक्षा’ का प्रथम चरण—अगला निर्णय अभी शेष है।
Shlokas
Verse 1
/ ऑपनआक्रात बछ। अ-काज जा त्रिनवर्त्याधिकशततमो< ध्याय: पाण्डवों और कुन्तीका द्रपदके घरमें जाकर सम्मानित होना और राजा द्रुपदद्वारा पाण्डवोंके शील-स्वभावकी परीक्षा दूत उवाच जन्यार्थमन्नं द्रुपदेन राज्ञा विवाहहेतोरुपसंस्कृतं च | तदाप्रुवध्वं कृतसर्वकार्या: कृष्णां च तत्रैव चिरं न कार्यम्
ദൂതൻ പറഞ്ഞു—വിവാഹത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി രാജാവ് ദ്രുപദൻ അതിഥികൾക്കായി ഉത്തമമായ അന്നവും ഭോജനസാമഗ്രികളും ഒരുക്കി, എല്ലാ ക്രമീകരണങ്ങളും പൂർത്തിയാക്കിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ നിങ്ങൾ നിത്യകർമ്മങ്ങൾ തീർത്തു അവിടെ എത്തുക; കൂടാതെ വിവാഹകർമ്മങ്ങൾക്കായി രാജകുമാരി കൃഷ്ണയെയും അവിടേക്കുതന്നെ കൊണ്ടുവരിക—വൈകരുത്.
Verse 2
इमे रथा: काउचनपदझचित्रा: सदश्वयुक्ता वसुधाधिपार्हा: । एतान् समारुह समेत सर्वे पाञज्चालराजस्य निवेशनं तत्
ഇവ സ്വർണമയ കമലചിത്രങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന രഥങ്ങൾ; ഉത്തമ അശ്വങ്ങൾ ചേർത്ത, രാജോചിതമായ വാഹനങ്ങൾ. നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് ഇവയിൽ കയറി പാഞ്ചാലരാജന്റെ നിവാസത്തിലേക്ക് പോകുക.
Verse 3
वैशम्पायन उवाच ततः प्रयाता: कुरुपुड्रवास्ते पुरोहितं तं परियाप्य सर्वे | आस्थाय यानानि महान्ति तानि कुन्ती च कृष्णा च सहैकयाने
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ കുരുശ്രേഷ്ഠരായ പാണ്ഡവർ എല്ലാവരും ആ പുരോഹിതനെ വന്ദിച്ച് വിടപറഞ്ഞു, ആ മഹത്തായ വാഹനങ്ങളിൽ കയറി പുറപ്പെട്ടു. ആ സമയത്ത് കുന്തിയും കൃഷ്ണയും ഒരേ വാഹനത്തിൽ ഒരുമിച്ച് ഇരുന്നിരുന്നു.
Verse 4
श्रुत्वा तु वाक्यानि पुरोहितस्य यान्युक्तवान् भारत धर्मराज: । जिज्ञासयैवाथ कुरूत्तमानां द्रव्याण्यनेकान्युपसंजहार
പുരോഹിതന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്ന് ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, കുരുശ്രേഷ്ഠരായ വീരന്മാരുടെ ശീല-സ്വഭാവം പരീക്ഷിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ രാജാവ് ദ്രുപദൻ പലവിധ വിലയേറിയ വസ്തുക്കൾ ശേഖരിപ്പിച്ചു.
Verse 5
फलानि माल्यानि च संस्कृतानि वर्माणि चर्माणि तथा55सनानि । गाश्चैव राजन्नथ चैव रज्जू- बीजानि चान्यानि कृषीनिमित्तम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! അവിടെ ഫലങ്ങളും നന്നായി ഒരുക്കിയ മാലകളും, കവചങ്ങളും ചർമക്കവചങ്ങളും ഇരിപ്പിടങ്ങളും; അതുപോലെ പശുക്കൾ, കയറുകൾ, വിവിധ വിത്തുകൾ, കൃഷിക്കാവശ്യമായ മറ്റ് സാമഗ്രികൾ—എല്ലാം സമാഹരിച്ചിരുന്നതായിരുന്നു।
Verse 6
अन्येषु शिल्पेषु च यान्यपि स्यु: सर्वाणि कृत्यान्यखिलेन तत्र । क्रीडानिमित्तान्यपि यानि तत्र सर्वाणि तत्रोपजहार राजा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! വിവിധ ശില്പങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ജോലികളും ആവശ്യസാമഗ്രികളും—ഒന്നും ഒഴിവാക്കാതെ—അവിടെ സമാഹരിച്ചിരുന്നു. കൂടാതെ കളി-വിനോദത്തിനാവശ്യമായ വസ്തുക്കളും രാജാവ് അവിടെ എല്ലാം കൊണ്ടുവന്ന് ഒരുക്കിയിരുന്നു।
Verse 7
वर्माणि चर्माणि च भानुमन्ती खडगा महान्तो<श्वरथाश्न चित्रा: धनूंषि चाग्रयाणि शराश्न चित्रा: शक्त्यृष्टय:ः काउ्चनभूषणाश्व
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ കവചങ്ങളും ചർമരക്ഷകളും, ദീപ്തമായ പരിചകളും മഹത്തായ ഖഡ്ഗങ്ങളും; അതുപോലെ വിചിത്രമായ അശ്വങ്ങളും രഥങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. കൂടാതെ ശ്രേഷ്ഠ ധനുസ്സുകൾ, വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള ശരങ്ങൾ, സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച ശക്തികളും ഋഷ്ടികളും സംഭരിച്ചിരുന്നതായിരുന്നു।
Verse 8
प्रासा भुशुण्ड्यश्न परश्वधाश्न सांग्रामिकं चैव तथैव सर्वम् | शय्यासनान्युत्तमवस्तुवन्ति तथैव वासो विविध च तत्र
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ പ്രാസങ്ങൾ, ഭുശുണ്ഡികൾ, പരശ്വധങ്ങൾ—യുദ്ധത്തിനുള്ള എല്ലാ തരത്തിലുള്ള ആയുധങ്ങളും—സംഭരിച്ചിരുന്നു. കൂടാതെ ഉത്തമ വസ്തുക്കൾകൊണ്ട് ഒരുക്കിയ ശയ്യാ-ആസനങ്ങളും, വിവിധ തരത്തിലുള്ള വസ്ത്രങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 9
कुन्ती तु कृष्णां परिगृहा साध्वी- मन्त:पुरं द्रुपदस्याविवेश । स्त्रियश्ष॒ तां कौरवराजपत्नीं प्रत्यर्चयामासुरदीनसत्त्वा:
അപ്പോൾ സദ്ഗുണസമ്പന്നയായ കുന്തി, കൃഷ്ണയെ (ദ്രൗപദിയെ) കൂട്ടിക്കൊണ്ട് ദ്രുപദന്റെ അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അവിടെയുള്ള ഉദാരഹൃദയ സ്ത്രീകൾ കൌരവരാജന്റെ ധർമ്മപത്നിയെന്ന നിലയിൽ അവളെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു സത്കരിച്ചു।
Verse 10
तान् सिंहविक्रान्तगतीन् निरीक्ष्य महर्षभाक्षानजिनोत्तरीयान् । गूढोत्तरांसान् भुजगेन्द्र भोग- प्रलम्बबाहून् पुरुषप्रवीरान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! സിംഹസമമായ വിക്രമഗതിയുള്ളവരും, മഹാബലവാനായ വൃഷഭത്തിന്റെ കണ്ണുകളെപ്പോലെ വിശാലനേത്രങ്ങളുള്ളവരും, കറുത്ത മൃഗചർമ്മം ഉത്തരീയമായി ധരിച്ചവരും, ദൃഢമാംസത്താൽ കണ്ഠസ്ഥികൾ മറഞ്ഞവരും, നാഗരാജന്റെ ഭോഗങ്ങളെപ്പോലെ സ്ഥൂലവും ദീർഘവുമായ ഭുജങ്ങളുള്ളവരുമായ ആ പുരുഷസിംഹ പാണ്ഡവരെ കണ്ടപ്പോൾ—ദ്രുപദരാജാവ് പുത്രന്മാരോടും മന്ത്രിമാരോടും സുഹൃത്തുക്കളോടും മിത്രങ്ങളോടും പരിചാരകരോടും കൂടി അവിടെ അത്യന്തം ആനന്ദിച്ചു.
Verse 11
राजा च राज्ञ: सचिवाश्न सर्वे पुत्राश्न॒ राज्ञ: सुहृदस्तथैव । प्रेष्याश्न सर्वे नेखिलेन राजन् हर्ष समापेतुरतीव तत्र
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അവിടെ രാജാവും, രാജാവിന്റെ എല്ലാ മന്ത്രിമാരും, രാജാവിന്റെ പുത്രന്മാരും, അതുപോലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സുഹൃത്തുക്കളും, ഒരു ഒഴിവുമില്ലാതെ എല്ലാ പരിചാരകരും—എല്ലാവരും അത്യന്തം ഹർഷത്തിൽ നിറഞ്ഞു.
Verse 12
ते तत्र वीरा: परमासनेषु सपादपीठेष्वविशड्कमाना: । यथानुपूर्व विविशुर्नराग्रया- स्तथा महार्हेषु न विस्मयन्त:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ആ നരശ്രേഷ്ഠ വീരന്മാർ പാദപീഠങ്ങളോടുകൂടിയ അത്യന്തം വിലയേറിയ ഉത്തമാസനങ്ങളിൽ യാതൊരു മടിയുമില്ലാതെ, ജ്യേഷ്ഠ-കനിഷ്ഠ ക്രമത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ഇരുന്നു; അത്ര മഹാർഹമായ സിംഹാസനങ്ങൾ കണ്ടിട്ടും അവർക്കു ലേശമാത്രം വിസ്മയം തോന്നിയില്ല.
Verse 13
उच्चावचं पार्थिवभोजनीयं पात्रीषु जाम्बूनदराजतीषु । दासाश्ष दास्यश्व सुमृष्टवेषा: सम्भोजकाश्षाप्युपजहुरज्ञम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ വൃത്തിയുള്ള മനോഹരവേഷം ധരിച്ച ദാസന്മാരും ദാസിമാരും സേവകരും സ്വർണ്ണ-വെള്ളി പാത്രങ്ങളിൽ രാജാക്കന്മാർക്ക് യോജ്യമായ പലവിധ സാധാരണവും വിശേഷവുമായ ഭക്ഷണസാമഗ്രികൾ കൊണ്ടുവന്ന് അവരുടെ മുമ്പിൽ വച്ചു.
Verse 14
डबल >> -अिया दा "3७.ाइ इक: लक लिए ८ - 0७
അവിടെ ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠ പാണ്ഡവർ തങ്ങളുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം ഭക്ഷിച്ചു അത്യന്തം തൃപ്തിയും സന്തോഷവും നേടി. തുടർന്ന്, രാജാവേ, അവിടെ ശേഖരിച്ചിരുന്ന മറ്റു എല്ലാ വൈഭവ-ഭോഗസാമഗ്രികളും വിട്ടുവെച്ച്, ആ വീരന്മാർ യുദ്ധോപകരണങ്ങൾ സൂക്ഷിച്ചിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി.
Verse 15
तल््लक्षयित्वा ट्रुपदस्य पुत्रो राजा च सर्व: सह मन्त्रिमुख्यै: । समर्थयामासुरुपेत्य हृष्टा: कुन्तीसुतान् पार्थिव राजपुत्रान्
ഇതു കണ്ട ദ്രുപദന്റെ പുത്രനും, സ്വയം രാജാവ് ദ്രുപദനും, പ്രധാന മന്ത്രിമാരോടുകൂടി എല്ലാവരും ഹർഷത്തോടെ അവരുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു ദൃഢമായി നിശ്ചയിച്ചു—ഈ രാജകുമാരന്മാർ, രാജാക്കന്മാരുടെ പുത്രന്മാർ, നിശ്ചയമായും കുന്തിയുടെ പുത്രന്മാരാണ്, ജനമേജയ!
Verse 193
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि युधिष्ठिरादिपरीक्षणे त्रिनवत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിലെ വൈവാഹികപർവത്തിൽ യുദ്ധിഷ്ഠിരാദി-പരീക്ഷണവിഷയകമായ നൂറ്റി തൊണ്ണൂറ്റിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether political security can justify concealment from an ethical counselor (Vidura) and the use of divisive, covert, or manipulative measures against kin. The chapter stages the conflict between rājānīti as expediency and dharma as restraint.
The passage illustrates that intent, method, and counsel structure outcomes: policies built on secrecy and fragmentation may yield short-term advantage but deepen systemic instability. It also shows how identifying a community’s ‘support pillar’ (here, Bhīma) becomes a strategic lens in political reasoning.
No explicit phalaśruti is stated. The meta-level significance is implicit: the chapter functions as a diagnostic record of counsel and intention, helping readers interpret later events as consequences of deliberated policy rather than accidental escalation.