Adhyaya 100
नियोगप्रसङ्गः — The Niyoga Episode: Births of Dhṛtarāṣṭra, Pāṇḍu, and Vidura
Upa-parva: Sambhava Upa-Parva (Genealogical Origins and Dynastic Continuity)
Vaiśaṃpāyana narrates how Satyavatī instructs the newly-wedded queens to receive Vyāsa for niyoga at the appointed time. Ambikā, encountering Vyāsa’s ascetic appearance, closes her eyes in fear; Vyāsa prophesies that her son will be powerful and eminent yet blind due to the mother’s reaction, leading to the birth of Dhṛtarāṣṭra. Satyavatī seeks a second son for dynastic fitness; Ambālikā, frightened and turning pale, receives Vyāsa, and he declares her son will be pale (Pāṇḍu) and bear that very name. When the elder queen again fails to comply, she sends a well-adorned maid instead; the maid receives Vyāsa respectfully and without fear. Vyāsa blesses her with freedom from servitude and foretells a righteous, supremely intelligent child; Vidura is born, identified as Dharma incarnate due to a prior curse narrative (Māṇḍavya), and becomes brother to Dhṛtarāṣṭra and Pāṇḍu. The chapter closes by summarizing that these births, though through Vyāsa in Vicitravīrya’s field, become the principal continuers of the Kuru line.
Chapter Arc: शान्तनु, गङ्गा के रहस्य से व्याकुल, पूछते हैं—जिस पुत्र को तुमने दिया, उसने ऐसा कौन-सा कर्म किया कि उसे मनुष्यों में रहना पड़े? और जो वसु लोकाधीश्वर हैं, वे मानव-योनि में कैसे आए? → गङ्गा (जाह्नवी) वसुओं के पतन का कारण खोलती है—वसुओं ने वसिष्ठ के आश्रम से दिव्य कामधेनु का अपहरण किया; यह अपराध ऋषि-धर्म और तपोबल के विरुद्ध था। वसिष्ठ दिव्यदृष्टि से चोरी जान लेते हैं और क्रोध का ज्वार उठता है। → वसिष्ठ क्रोधावेश में वसुओं को शाप देते हैं—देवत्व से गिरकर मनुष्यलोक में जन्म लेना पड़ेगा; शाप का विधान अटल हो जाता है और वसु प्रसाद पाने में असफल रहते हैं। → शाप-बंधन के भीतर भी एक मार्ग निकलता है—वसु द्युनाम (महाभाग) शान्तनु के पुत्र रूप में जन्म लेते हैं; बालक का नाम देवव्रत (गाङ्गेय) पड़ता है। शान्तनु शोकाकुल होकर नगर लौटते हैं, और वंश-इतिहास की धारा आगे बढ़ती है। → देवव्रत के असाधारण गुणों का संकेत देकर कथा आगे के लिए छोड़ दी जाती है—यह बालक आगे चलकर वंश-धर्म को किस मूल्य पर थामेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ ३ श्लोक मिलाकर कुल २८३ लोक हैं) नवनवतितमो< ध्याय: महर्षि वसिष्ठद्वारा वसुओंको शाप प्राप्त होनेकी कथा शान्तनुरुवाच आपतवो नाम को न्वेष वसूनां कि च दुष्कृतम् । यस्याभिशापात् ते सर्वे मानुषी योनिमागता:
ശാന്തനു ചോദിച്ചു—ദേവീ! ‘ആപവ’ എന്ന പേരുള്ള ആ മഹാത്മാവ് ആരാണ്? വസുക്കൾ എന്ത് അപരാധം ചെയ്തതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശാപം മൂലം അവർ എല്ലാവരും മനുഷ്യയോനിയിൽ ജനിക്കേണ്ടിവന്നു?
Verse 2
अनेन च कुमारेण त्वया दत्तेन कि कृतम् । यस्य चैव कृतेनायं मानुषेषु निवत्स्यति,और तुम्हारे दिये हुए इस पुत्रने कौन-सा कर्म किया है, जिसके कारण यह मनुष्यलोकमें निवास करेगा
നീ നൽകിയ ഈ കുമാരൻ എന്ത് കർമ്മം ചെയ്തതിനാൽ അവൻ മനുഷ്യലോകത്തിൽ വസിക്കേണ്ടിവരും?
Verse 3
ईशा वै सर्वलोकस्य वसवस्ते च वै कथम् | मानुषेषूदपद्यन्त तन््ममाचक्ष्व जाहल्नवि,जाह्नवि! वसु तो समस्त लोकोंके अधीश्वर हैं, वे कैसे मनुष्यलोकमें उत्पन्न हुए? यह सब बात मुझे बताओ
ജാഹ്നവി! വസുക്കൾ സർവ്വലോകങ്ങളുടെയും അധീശ്വരന്മാരാണ്; എങ്കിൽ അവർ മനുഷ്യലോകത്തിൽ എങ്ങനെ ജനിച്ചു? ഇതെല്ലാം എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക.
Verse 4
वैशम्पायन उवाच एवमुक्ता तदा गड़ा राजानमिदमतब्रवीत् | भर्तरें जाह्नवी देवी शान्तनुं पुरुषर्षभ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ! ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ആ സമയത്ത് ജാഹ്നവീ ദേവിയായ ഗംഗ തന്റെ ഭർത്താവായ രാജാവ് ശാന്തനുവിനോട് ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു।
Verse 5
गजड़ोवाच यं लेभे वरुण: पुत्र पुरा भरतसत्तम । वसिष्ठनामा स मुनि: ख्यात आपव इत्युत
ഗംഗ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! പണ്ടുകാലത്ത് വരുണൻ പുത്രനായി ലഭിച്ച ആ മുനി വസിഷ്ഠനാണ്; ‘ആപവ’ എന്ന പേരിലും അദ്ദേഹം പ്രസിദ്ധനാണ്।
Verse 6
तस्याश्रमपदं पुण्यं मृगपक्षिसमन्वितम् । मेरो: पाश्वे नगेन्द्रस्य सर्वर्तुकुसुमावृतम्
പർവതരാജനായ മേരു പർവതത്തിന്റെ പാർശ്വത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുണ്യമായ ആശ്രമസ്ഥലം ഉണ്ടായിരുന്നു; അത് മൃഗപക്ഷികളാൽ സമൃദ്ധവും, എല്ലാ ഋതുക്കളിലും വിരിയുന്ന പുഷ്പങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവുമായിരുന്നു।
Verse 7
स वारुणिस्तपस्तेपे तस्मिन् भरतसत्तम | वने पुण्यकृतां श्रेष्ठ: स्वादुमूलफलोदके
ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ വനത്തിൽ രുചികരമായ കിഴങ്ങുകളും ഫലങ്ങളും ജലവും ലഭ്യമായിരുന്നു; പുണ്യവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വരുണനന്ദന മഹർഷി വസിഷ്ഠൻ അവിടെയായിരുന്നു തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചത്।
Verse 8
दक्षस्य दुहिता या तु सुरभीत्यभिशब्दिता | गां प्रजाता तु सा देवी कश्यपाद् भरतर्षभ,महाराज! दक्ष प्रजापतिकी पुत्रीने, जो देवी सुरभि नामसे विख्यात है, कश्यपजीके सहवाससे एक गौको जन्म दिया
ഹേ ഭരതർഷഭാ! ദക്ഷ പ്രജാപതിയുടെ പുത്രി, ‘സുരഭി’ എന്നു പ്രസിദ്ധയായ ആ ദേവി, കശ്യപനോടുള്ള സംയോഗത്തിലൂടെ ഒരു പശുവിനെ പ്രസവിച്ചു।
Verse 9
अनुग्रहार्थ जगत: सर्वकामदुहां वरा । तां लेभे गां तु धर्मात्मा होमधेनुं स वारुणि:
ആ പശു സർവ്വജഗത്തിനും അനുഗ്രഹം വരുത്തുവാൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടതും, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നല്കുന്നവയിൽ ശ്രേഷ്ഠയുമായിരുന്നു. വരുണപുത്രനായ ധർമ്മാത്മാവ് വസിഷ്ഠൻ ആ പശുവിനെ തന്റെ ഹോമധേനുവായി ലഭിച്ചു.
Verse 10
सा तस्मिंस्तापसारण्ये वसन्ती मुनिसेविते । चचार पुण्ये रम्ये च गौरपेतभया तदा,वह गौ मुनियोंद्वारा सेवित उस पवित्र एवं रमणीय तापसवनमें रहती हुई सब ओर निर्भय होकर चरती थी
മുനിമാർ സേവിക്കുന്ന ആ പുണ്യവും രമണീയവുമായ തപോവനത്തിൽ വസിച്ചിരുന്ന ആ പശു, അന്ന് എല്ലാടവും ഭയമില്ലാതെ സഞ്ചരിച്ചു മേയുകയായിരുന്നു.
Verse 11
अथ तद् वनमाजग्मु: कदाचिद् भरतर्षभ । पृथ्वाद्या वसव: सर्वे देवा देवर्षिसेवितम्,भरतश्रेष्ठी) एक दिन उस देवर्षिसेवित वनमें पृथु आदि वसु तथा सम्पूर्ण देवता पधारे
ഭരതവൃഷഭാ! ഒരിക്കൽ ദേവർഷികൾ സേവിക്കുന്ന ആ വനത്തിലേക്ക് പൃഥു മുതലായ വസുക്കളോടുകൂടി സർവ്വ ദേവന്മാരും എത്തി.
Verse 12
ते सदारा वनं तच्च व्यचरन्त समन्तत:ः । रेमिरे रमणीयेषु पर्वतेषु वनेषु च,वे अपनी स्त्रियोंक साथ उस वनमें चारों ओर विचरने तथा रमणीय पर्वतों और वनोंमें रमण करने लगे
അവർ ഭാര്യമാരോടുകൂടി ആ വനത്തിൽ എല്ലാടവും സഞ്ചരിച്ചു; രമണീയമായ പർവതങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും ആനന്ദത്തോടെ വിഹരിച്ചു.
Verse 13
तत्रैकस्थाथ भार्या तु वसोर्वासवविक्रम । संचरन्ती वने तस्मिन् गां ददर्श सुमध्यमा,इन्द्रके समान पराक्रमी महीपाल! उन वसुओंमेंसे एककी सुन्दरी पत्नीने उस वनमें घूमते समय उस गौको देखा
ഇന്ദ്രസമാന പരാക്രമമുള്ള രാജാവേ! ആ വസുക്കളിൽ ഒരാളുടെ സുമധ്യമയായ സുന്ദരിയായ ഭാര്യ, ആ വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ ആ പശുവിനെ കണ്ടു.
Verse 14
नन्दिनीं नाम राजेन्द्र सर्वकामधुगुत्तमाम् । सा विस्मयसमाविष्टा शीलद्रविणसम्पदा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! നന്ദിനി എന്ന പേരുള്ള ആ പശു, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നല്കുന്നവയിൽ ശ്രേഷ്ഠയായിരുന്നു. അവളെ കണ്ടപ്പോൾ ശീലവും സമ്പത്തും ഉള്ള ആ വസുപത്നി വിസ്മയത്തിൽ മുങ്ങി.
Verse 15
द्यवे वै दर्शयामास तां गां गोवृषभेक्षण । आपीनां च सुदोग्ध्रीं च सुवालधिखुरां शुभाम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഗോവൃഷഭദൃഷ്ടിയുള്ള രാജാവേ! ആ ദേവി ദ്യു എന്ന വസുവിന് ആ മംഗളകരമായ പശുവിനെ കാണിച്ചു—അവൾ നന്നായി പോഷിതയും ഉത്തമമായി പാലുതരുന്നവളും, മനോഹരമായ വാലും കുളമ്പുകളും ഉള്ളവളുമായിരുന്നു.
Verse 16
उपपन्नां गुणै: सर्वे: शीलेनानुत्तमेन च । एवंगुणसमायुक्तां वसवे वसुनन्दिनी
എല്ലാ ഗുണങ്ങളാലും സമ്പന്നയും, അനുത്തമമായ ശീലസ്വഭാവം ഉള്ളവളുമായ—അങ്ങനെ ഗുണസമാഹാരമുള്ള നന്ദിനിയെ ദേവി വസുവിന്, വസുക്കളുടെ ആനന്ദവർധനയ്ക്കായി, കാണിച്ചു.
Verse 17
दर्शयामास राजेन्द्र पुरा पौरवनन्दन । द्यौस्तदा तां तु दृष्टवैव गां गजेन्द्रेन्द्रविक्रम
രാജേന്ദ്രാ, പൗരവവംശത്തിന്റെ ആനന്ദവർധകാ! പുരാകാലത്ത് ആ ദേവി (ഭർത്താവ്) ദ്യുവിന് ആ പശുവിനെ കാണിച്ചു. ഗജേന്ദ്രസമമായ പരാക്രമമുള്ള ദ്യു അവളെ കണ്ടയുടൻ തന്നെ അവളുടെ മഹിമയിൽ വിസ്മയിച്ചു.
Verse 18
उवाच राजंस्तां देवीं तस्या रूपगुणान् वदन् | एषा गौरुत्तमा देवी वारुणेरसितेक्षणा
രാജൻ! അപ്പോൾ ദ്യു ആ ദേവിയോട് ആ പശുവിന്റെ രൂപവും ഗുണങ്ങളും വിവരിച്ച് പറഞ്ഞു—“ദേവീ! ഇതൊരു ഉത്തമ പശുവാണ്; വരുണകുമാരീ, കൃഷ്ണനേത്രേ!”
Verse 19
ऋषेस्तस्य वरारोहे यस्येदं वनमुत्तमम् | अस्या: क्षीरं पिबेन्मर्त्य: स्वादु यो वै सुमध्यमे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“വരാരോഹേ, ഈ ഉത്തമവനം ആ ഋഷിയുടേതാണ്. സുമധ്യമേ, ഈ പശുവിന്റെ മധുരക്ഷീരം ഏതൊരു മർത്ത്യൻ കുടിച്ചാലും അവൻ പത്തായിരം വർഷം ജീവിക്കും; അത്രകാലം അവന്റെ യൗവനവും അചഞ്ചലമായി നിലനിൽക്കും.”
Verse 20
दशवर्षसहस््त्राणि स जीवेत् स्थिरयौवन: । एतच्छुत्वा तु सा देवी नृपोत्तम सुमध्यमा
അവൻ പത്തായിരം വർഷം ജീവിക്കും; അവന്റെ യൗവനവും സ്ഥിരമായിരിക്കും. ഇത് കേട്ടപ്പോൾ, ഹേ നൃപോത്തമാ, ആ സുമധ്യമയായ ദേവി (മറുപടി പറയാൻ തുടങ്ങി).
Verse 21
तमुवाचानवद्याड्री भर्तारं दीप्ततेजसम् | अस्ति मे मानुषे लोके नरदेवात्मजा सखी
അപ്പോൾ അനവദ്യാംഗിയായ ആ ദേവി, ദീപ്തതേജസ്സുള്ള ഭർത്താവിനോട് പറഞ്ഞു—“മനുഷ്യലോകത്തിൽ എനിക്ക് ഒരു സഖിയുണ്ട്; അവൾ ഒരു രാജാവിന്റെ പുത്രിയാണ്.”
Verse 22
नाम्ना जितवती नाम रूपयौवनशालिनी । उशीनरस्य राजर्षे: सत्यसंधस्य धीमत:
“അവളുടെ പേര് ജിതവതി; അവൾ രൂപവും യൗവനവും കൊണ്ട് ദീപ്തയാണ്. സത്യസന്ധനും ധീമാനുമായ രാജർഷി ഉശീനരന്റെ പുത്രിയാണ് അവൾ.”
Verse 23
दुहिता प्रथिता लोके मानुषे रूपसम्पदा । तस्या हेतोर्महाभाग सवत्सां गां ममेप्सिताम्
“മനുഷ്യലോകത്തിൽ അവൾ രൂപസമ്പത്തിനാൽ പ്രസിദ്ധയാണ്. മഹാഭാഗാ, അവൾക്കായി തന്നെയാണ് ഞാൻ കിടാവോടുകൂടിയ ഈ പശുവിനെ നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.”
Verse 24
आनयस्वामरश्रेष्ठ त्वरितं पुण्यवर्धन । यावदस्या: पय: पीत्वा सा सखी मम मानद
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ അമരശ്രേഷ്ഠാ, ഹേ പുണ്യവർധനാ! അവളെ വേഗത്തിൽ കൊണ്ടുവരിക. ഹേ മാനദാ! ഈ പശുവിന്റെ പാൽ കുടിച്ച് എന്റെ ആ സഖി മനുഷ്യലോകത്തിൽ ഒറ്റയ്ക്കായി ജരയും രോഗവും ഇല്ലാതെ ഇരിക്കട്ടെ. ഹേ മഹാഭാഗാ, ഹേ അനിന്ദിതാ! എന്റെ ഈ മനോരഥം പൂർത്തിയാക്കുക.
Verse 25
मानुषेषु भवत्वेका जरारोगविवर्जिता । एतन्मम महाभाग कर्तुमर्हस्यनिन्दित
മനുഷ്യരിൽ അവൾ ഒറ്റയ്ക്കായി ജരയും രോഗവും ഇല്ലാത്തവളാകട്ടെ. ഹേ മഹാഭാഗാ, ഹേ അനിന്ദിതാ! എന്റെ ഈ ആഗ്രഹം സാധിപ്പിക്കുക നിനക്കു യുക്തമാണ്.
Verse 26
प्रियं प्रियतरं हास्मान्नास्ति मेडन्यत् कथंचन । एतच्छुत्वा वचस्तस्या देव्या: प्रियचिकीर्षया
“എനിക്ക് ഇതിലധികം പ്രിയമോ അതിലും പ്രിയതമമോ മറ്റൊന്നും ഒരിക്കലുമില്ല.” ദേവിയുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട്, അവളെ സന്തോഷിപ്പിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ—
Verse 27
पृथ्वद्यैर्भातृभि: सार्थ द्यौस्तदा तां जहार गाम् तया कमलतपत्राक्ष्या नियुक्तो द्यौस्तदा नृप
ഹേ നൃപാ! കമലപത്രാക്ഷിയായ ഭാര്യയുടെ പ്രേരണയാൽ, പൃഥു മുതലായ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം വസുവായ ദ്യൗ അന്ന് ആ പശുവിനെ അപഹരിച്ചു.
Verse 28
ऋषेस्तस्य तपस्तीव्रं न शशाक निरीक्षितुम् ह्ृता गौ: सा सदा तेन प्रपातस्तु न तर्कित:
ആ ഋഷിയുടെ അതിതീവ്ര തപസ്സിന്റെ ഭയങ്കര ശക്തി അവർ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ആ പശുവിനെ അപഹരിച്ചിട്ടും, അതിനാൽ തങ്ങളുടേതായ പതനം സംഭവിക്കുമെന്ന് അവർ ചിന്തിച്ചില്ല.
Verse 29
अथाश्रमपदं प्राप्त: फलान्यादाय वारुणि: । न चापश्यत् स गां तत्र सवत्सां काननोत्तमे
കുറച്ച് കഴിഞ്ഞ് വരുണനന്ദനനായ വാരുണി ഫലമൂലങ്ങൾ എടുത്തുകൊണ്ട് ആശ്രമത്തിലെത്തി; എന്നാൽ ആ അതിസുന്ദരമായ കാനനത്തിൽ കിടാവോടുകൂടിയ തന്റെ പശുവിനെ അവൻ കണ്ടില്ല.
Verse 30
ततः स मृगयामास वने तस्मिंस्तपोधन: । नाध्यगच्छच्च मृगयंस्तां गां मुनिरुदारधी:,तब तपोधन वसिष्ठजी उस वनमें गायकी खोज करने लगे; परंतु खोजनेपर भी वे उदारबुद्धि महर्षि उस गायको न पा सके
അപ്പോൾ തപോധനനായ ആ മുനി ആ വനത്തിൽ പശുവിനെ തേടിത്തുടങ്ങി; എങ്കിലും തിരഞ്ഞിട്ടും ഉദാരബുദ്ധിയുള്ള ആ ഋഷിക്ക് ആ പശുവിനെ കണ്ടെത്താനായില്ല.
Verse 31
ज्ञात्वा तथापनीतां तां वसुभिर्दिव्यदर्शन: । ययौ क्रोधवशं सद्यः शशाप च वसूंस्तदा
ദിവ്യദർശനത്തോടെ നോക്കി, വസുക്കൾ അവളെ അപഹരിച്ചതെന്ന് അദ്ദേഹം അറിഞ്ഞു. അതറിഞ്ഞ ഉടൻ തന്നെ അദ്ദേഹം ക്രോധവശനായി, അന്നേ നിമിഷം വസുക്കൾക്ക് ശാപം ചൊല്ലി.
Verse 32
यस्मान्मे वसवो जह्र्गा वै दोग्ध्रीं सुवालधिम् । तस्मात् सर्वे जनिष्यन्ति मानुषेषु न संशय:
“സുന്ദരവാലുള്ള എന്റെ ദോഗ്ധ്രീ പശുവിനെ വസുക്കൾ അപഹരിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവർ എല്ലാവരും മനുഷ്യരിൽ ജനിക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.”
Verse 33
एवं शशाप भगवान् वसूंस्तान् भरतर्षभ । वशं क्रोधस्य सम्प्राप्त आपवो मुनिसत्तम:,भरतर्षभ! इस प्रकार मुनिवर भगवान् वसिष्ठने क्रोधके आवेशमें आकर उन वसुओंको शाप दिया
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ഇങ്ങനെ ക്രോധവശനായ മുനിസത്തമൻ ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠൻ ആ വസുക്കൾക്ക് ശാപം ചൊല്ലി.
Verse 34
शप्त्वा च तान् महाभागस्तपस्येव मनो दधे । एवं स शप्तवान् राजन् वसूनष्टी तपोधन:
അവരെ ശപിച്ച ശേഷം ആ മഹാഭാഗൻ ഋഷി വീണ്ടും തപസ്സിലേക്കു തന്നെ മനസ്സു തിരിച്ചു. രാജാവേ! തപോധനനായ ആ ഋഷി എട്ടു വസുക്കളെയും ശപിച്ചു.
Verse 35
महाप्रभावो ब्रद्य॒र्षिदेवान् क्रोधसमन्वित: । अथाश्रमपदं प्राप्तास्ते वै भूयो महात्मन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാപ്രഭാവനായ ബ്രഹ്മർഷി ക്രോധസമന്വിതനായി ദേവന്മാരെയും ശപിച്ചു. തുടർന്ന് ആ മഹാത്മാക്കളായ വസുക്കൾ വീണ്ടും ആ മഹാമനസ്സിന്റെ ആശ്രമസ്ഥാനത്തെത്തി.
Verse 36
शप्ता: सम इति जानन्त ऋषिं तमुपचक्रमु: । प्रसादयन्तस्तमृषिं वसव: पार्थिवर्षभ
“ഞങ്ങൾ ശപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു” എന്ന് അറിഞ്ഞ്, രാജവൃഷഭാ, ആ വസുക്കൾ വീണ്ടും ആ ഋഷിയെ സമീപിച്ചു; അദ്ദേഹത്തെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു.
Verse 37
लेभिरे न च तस्मात् ते प्रसादमृषिसत्तमात् । आपपवात् पुरुषव्याप्र सर्वधर्मविशारदात्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പുരുഷവ്യാഘ്രാ! സർവ്വധർമ്മവിശാരദനായ ഋഷിസത്തമൻ ആപാപവനിൽ നിന്ന് ആ വസുക്കൾക്ക് പ്രസാദം ലഭിച്ചില്ല.
Verse 38
उवाच च स धर्मात्मा शप्ता यूयं धरादय: । अनुसंवत्सरात् सर्वे शापमोक्षमवाप्स्थथ
അപ്പോൾ ആ ധർമ്മാത്മാവ് പറഞ്ഞു—“ധര മുതലായ വസുക്കളേ! നിങ്ങൾ ശപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ വർഷംതോറും നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ശാപമോചനം പ്രാപിക്കും.”
Verse 39
अयं तु यत्कृते यूयं मया शप्ता: स वत्स्यति । द्यौस्तदा मानुषे लोके दीर्घकालं स्वकर्मणा,'किंतु यह द्यो, जिसके कारण तुम सबको शाप मिला है, मनुष्यलोकमें अपने कर्मानुसार दीर्घकालतक निवास करेगा
എന്നാൽ എന്റെ ശാപത്തിന് കാരണമായവൻ—ദ്യൗസ്—സ്വകൃത്യാനുസാരം മനുഷ്യലോകത്തിൽ ദീർഘകാലം വസിക്കും.
Verse 40
नानृतं तच्चिकीर्षामि क्रुद्धो युष्मान् यदब्रुवम् । न प्रजास्यति चाप्येष मानुषेषु महामना:
കോപത്തിൽ ഞാൻ നിങ്ങളോടു പറഞ്ഞത് അസത്യമാക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. കൂടാതെ ഈ മഹാമനസ്സുള്ള ദ്യൗസ് മനുഷ്യരിൽ സന്താനോത്പത്തി ചെയ്യുകയുമില്ല.
Verse 41
भविष्यति च धर्मात्मा सर्वशास्त्रविशारद: । पितुः प्रियहिते युक्त: स्त्री भोगान् वर्जयिष्यति
അവൻ ധർമ്മാത്മാവായി, സർവ്വശാസ്ത്രങ്ങളിലും പാണ്ഡിത്യമുള്ളവനാകും. പിതാവിന്റെ പ്രിയവും ഹിതവും ലക്ഷ്യമാക്കി, സ്ത്രീസംബന്ധമായ ഭോഗങ്ങളെ അവൻ ഉപേക്ഷിക്കും.
Verse 42
एवमुक्क्त्वा वसून् सर्वान् स जगाम महानृषि: । ततो मामुपजग्मुस्ते समेता वसवस्तदा,उन सब वसुओंसे ऐसी बात कहकर वे महर्षि वहाँसे चल दिये। तब वे सब वसु एकत्र होकर मेरे पास आये
എല്ലാ വസുക്കളോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ആ മഹർഷി അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് ആ സമയത്ത് വസുക്കൾ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചു ചേർന്ന് എന്റെ അടുക്കൽ വന്നു.
Verse 43
अयाचन्त च मां राजन् वरं तच्च मया कृतम् । जाताउ्जातानू प्रक्षिपास्मान् स्वयं गड़े त्वमम्भसि
രാജാവേ! അപ്പോൾ അവർ എന്നോടു ഒരു വരം അപേക്ഷിച്ചു; ഞാൻ അത് അനുവദിച്ചു. അവരുടെ അപേക്ഷ ഇതായിരുന്നു—“ഗംഗേ! ഞങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ജനിക്കുമ്പോഴൊക്കെയും നീ സ്വയം ഞങ്ങളെ നിന്റെ ജലത്തിൽ എറിഞ്ഞുകളയണം.”
Verse 44
एवं तेषामहं सम्यक् शप्तानां राजसत्तम | मोक्षार्थ मानुषाल्लोकादू यथावत् कृतवत्यहम्,राजशिरोमणे! इस प्रकार उन शापग्रस्त वसुओंको इस मनुष्यलोकसे मुक्त करनेके लिये मैंने यथावत् प्रयत्न किया है
രാജസത്തമാ, രാജശിരോമണേ! ഇങ്ങനെ ശാപഗ്രസ്തരായ ആ വസുക്കളെ മനുഷ്യലോകത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുവാൻ വേണ്ടതെല്ലാം ഞാൻ യഥാവിധി സമ്യകായി നിർവഹിച്ചു.
Verse 45
अयं शापादृषेस्तस्य एक एव नृपोत्तम | द्यौ राजन मानुषे लोके चिरं वत्स्यति भारत,भारत! नृपश्रेष्ठ) यह एकमात्र द्यो ही महर्षिके शापसे दीर्घकालतक मनुष्यलोकमें निवास करेगा
ഭാരതാ, നൃപശ്രേഷ്ഠാ! ആ ഋഷിയുടെ ശാപഫലമായി ഈ ദ്യൗ ഒരുത്തൻ മാത്രമേ മനുഷ്യലോകത്തിൽ ദീർഘകാലം വസിക്കുകയുള്ളൂ.
Verse 46
(अयं देवब्रतश्वैव गड्भादत्तश्न मे सुतः | द्विनामा शान्तनो: पुत्र: शान्तनोरधिको गुणै: ।।
രാജൻ! എന്റെ ഈ പുത്രൻ ‘ദേവവ്രതൻ’ എന്നും ‘ഗംഗാദത്തൻ’ എന്നും—ഇരുനാമങ്ങളാൽ പ്രസിദ്ധനാകും. അവൻ ശാന്തനുവിന്റെ പുത്രൻ; ഗുണങ്ങളിൽ ശാന്തനുവിനേക്കാൾ പോലും ഉന്നതനാകും. ഈ കുഞ്ഞ് ഇപ്പോഴും ബാലനാണ്; വളർന്നാൽ വീണ്ടും നിന്റെ അടുക്കൽ മടങ്ങിവരും. കൂടാതെ, നൃപാ! നീ എന്നെ വിളിക്കുന്നപ്പോൾ എല്ലാം ഞാൻ നിന്റെ സന്നിധിയിൽ പ്രത്യക്ഷമാകും. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ ദേവി അവിടെയേ അന്തർധാനം ചെയ്തു; ആ കുമാരനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് തനിക്കിഷ്ടമായ സ്ഥാനത്തേക്ക് പോയി.
Verse 47
स तु देवब्रतो नाम गाड़ेय इति चाभवत् | द्युनामा शान्तनो: पुत्र: शान्तनोरधिको गुणै:,उस बालकका नाम हुआ देवव्रत। कुछ लोग गांगेय भी कहते थे। द्यु- नामवाले वसु शान्तनुके पुत्र होकर गुणोंमें उनसे भी बढ़ गये
ആ ബാലന് ‘ദേവവ്രതൻ’ എന്ന നാമം ലഭിച്ചു; ‘ഗാംഗേയൻ’ എന്നും അവൻ പ്രസിദ്ധനായി. ‘ദ്യുനാമ’ എന്ന വസു ശാന്തനുവിന്റെ പുത്രനായി ജനിച്ച്, ഗുണങ്ങളിൽ ശാന്തനുവിനേക്കാൾ പോലും ഉന്നതനായി.
Verse 48
शान्तनुश्वापि शोकार्तो जगाम स्वपुरं तत:ः । तस्याहं कीर्तयिष्यामि शान्तनोरधिकान् गुणान्,इधर शान्तनु शोकसे आतुर हो पुनः अपने नगरको लौट गये। शान्तनुके उत्तम गुणोंका मैं आगे चलकर वर्णन करूँगा
അതിനുശേഷം ശാന്തനുവും ദുഃഖത്തിൽ ആകുലനായി തന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. യഥാകാലം ഞാൻ ശാന്തനുവിന്റെ വിശിഷ്ടഗുണങ്ങളെ വർണ്ണിക്കും.
Verse 49
महाभाग्यं च नृपतेर्भारतस्य महात्मन: । यस्येतिहासो द्युतिमान् महाभारतमुच्यते,उन भरतवंशी महात्मा नरेशके महान् सौभाग्यका भी मैं वर्णन करूँगा, जिनका उज्ज्वल इतिहास “महाभारत” नामसे विख्यात है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഭരതവംശത്തിലെ ആ മഹാത്മാവായ രാജാവിന്റെ മഹാസൗഭാഗ്യവും ഞാനും വർണ്ണിക്കും; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദ്യുതിമാനമായ ഇതിഹാസം ‘മഹാഭാരതം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്।
Verse 99
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि आपवोपाख्याने नवनवतितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑के अन्तर्गत यम्भवपववनमें आपवोपाख्यानविषयक निन््यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിനകത്തെ സംഭവപർവത്തിൽ ‘ആപവ-ഉപാഖ്യാനം’ എന്ന ഉപകഥയിലെ തൊണ്ണൂറ്റൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപിച്ചു।
Frequently Asked Questions
The narrative presents a dharma-sankat between dynastic obligation (producing heirs for political continuity) and individual psychological limits (fear, aversion, and consent within a constrained royal duty).
Inner disposition matters: the text links embodied outcomes to mental states, implying that fear, composure, and ethical attentiveness can shape both personal destiny and public history.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is etiological—explaining the origins and defining traits of Dhṛtarāṣṭra, Pāṇḍu, and Vidura to contextualize later ethical and political developments.