Adhyaya 55
यज्ञसमापन-दक्षिणा-आवभृथस्नान-वर्णनम् (Completion of the Sacrifice, Gifts, and Avabhṛtha Bath)
ഈ ഭാഗത്തിൽ രാജസത്തമൻ വേദപാരഗരായ ഋത്വിക്കുകളും സദസ്യരും ചേർന്ന് ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം സമൃദ്ധമായി യജ്ഞം സമാപിപ്പിക്കുന്നു. സുസജ്ജമായ വേദി, പാത്രങ്ങൾ, ക്രമബദ്ധമായ കർമങ്ങൾ എന്നിവയോടെ യജ്ഞം തീർന്ന ശേഷം അദ്ദേഹം ഋത്വിക്കുകൾക്ക് ദക്ഷിണ നൽകുന്നു; ബ്രാഹ്മണർക്കും യാചകർക്കും പ്രതീക്ഷയെക്കാൾ അധിക ധനം വിതരണം ചെയ്ത്, മുതിർന്നവരുടെ പാദങ്ങളിൽ സാഷ്ടാംഗ നമസ്കാരം ചെയ്ത് ക്ഷമയും ആശീർവാദവും അപേക്ഷിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സൂത‑മാഗധ‑വന്ദികളുടെ സ്തുതി, വാദ്യങ്ങൾ, ഛത്ര‑ചാമരം, നഗര അലങ്കാരം എന്നിവയോടെ പൊതുശോഭായാത്ര സരയൂ തീരത്ത് എത്തി അവഭൃഥ സ്നാനം നടത്തുന്നു. സ്നാനാനന്തരം വേദമന്ത്രഘോഷവും മംഗളവാദ്യങ്ങളും കൂടെ രാജാവ് നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി, യജ്ഞസമാപനം‑ദാനവിതരണം‑ജനപ്രശംസ എന്നിവ ധർമ്മവും രാജവൈധതയും ഉറപ്പിക്കുന്നതായി കാണിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे कपिलाश्रमस्थाश्वानयनं नाम चतुष्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५४// äः अभिनन्द्याशिषात्यर्थं लालयन्प्रशशंस ह
ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിൽ, വായു പ്രസ്താവിച്ച മധ്യമഭാഗത്തിലെ മൂന്നാം ഉപോദ്ധാതപാദത്തിൽ ‘കപിലാശ്രമസ്ഥ അശ്വാനയനം’ എന്ന പേരിലുള്ള അമ്പത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം. തുടർന്ന് അവൻ അവനെ അഭിനന്ദിച്ച്, അത്യധികം ആശീർവാദങ്ങൾ നൽകി സ്നേഹത്തോടെ പ്രശംസിച്ചു।
Verse 2
अथ ऋत्विक्सदस्यैश्च सहितो राजसत्तमः / उपाक्रमत तं यज्ञे विधिवद्वेदपारगैः
അതിനുശേഷം രാജശ്രേഷ്ഠൻ ഋത്വിക്കന്മാരും സഭാസദസ്സുകളും സഹിതം, വേദപാരംഗതന്മാർ നിർദേശിക്കുന്ന വിധിപ്രകാരം ആ യജ്ഞം ആരംഭിച്ചു।
Verse 3
ततः प्रववृते यज्ञः सर्वसंपद्गुणान्वितः / सम्यगौर्ववसिष्ठाद्यैर्मुनिभिः संप्रवर्त्तितः
അതിനുശേഷം സർവ്വസമ്പത്തും ഗുണങ്ങളും നിറഞ്ഞ യജ്ഞം ആരംഭിച്ചു; ഔർവൻ, വസിഷ്ഠൻ മുതലായ മുനിമാർ അതിനെ യഥാവിധി പ്രവർത്തിപ്പിച്ചു।
Verse 4
हिरण्मयमयी वेदिः पात्राण्युच्चावचानि च / सुसमृद्धं यथाशास्त्रं यज्ञे सर्वं बभूव ह
സ്വർണ്ണമയമായ വേദിയും, ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ പല പാത്രങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു; ശാസ്ത്രപ്രകാരം യജ്ഞത്തിൽ എല്ലാം സമൃദ്ധമായി ഒരുക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।
Verse 5
एवं प्रवर्त्तितं यज्ञमृत्विजः सर्व एव ते / क्रमात्समापयामासुर्यजमानपुरस्सराः
ഇങ്ങനെ ആരംഭിച്ച യജ്ഞം, യജമാനനെ മുൻനിർത്തി, ആ എല്ലാ ഋത്വിജരും ക്രമമായി സമാപിപ്പിച്ചു।
Verse 6
समापयित्वा तं यज्ञं राजा विधिविदां वरः / यथावद्दक्षिणां चैव ऋत्विजां प्रददौ तदा
ആ യജ്ഞം സമാപിപ്പിച്ചതിന് ശേഷം, വിധിവിദഗ്ധരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവ് അപ്പോൾ ഋത്വിജർക്കു യഥോചിതമായ ദക്ഷിണ നൽകി।
Verse 7
अथ ऋत्विक्सदस्यानां ब्राह्मणानां तथार्थिनाम् / तत्काङ्क्षितादभ्यधिकं प्रददौ वसु सर्वशः
പിന്നീട് ഋത്വിജർക്കും സഭാസദസ്യർക്കും ബ്രാഹ്മണർക്കും അപേക്ഷകർക്കും, അവർ ആഗ്രഹിച്ചതിലും അധികമായി, എല്ലാ വിധ സമ്പത്തും അദ്ദേഹം നൽകി।
Verse 8
एवं संतर्प्य विप्रादीन्दक्षिणाभिर्यथाक्रमम् / क्षमापयामास गुरून्सदस्यान्प्रणिपत्य च
ഇങ്ങനെ യഥാക്രമം ദക്ഷിണകൾ നൽകി വിപ്രാദികളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, ഗുരുക്കന്മാരെയും സഭാസദസ്യരെയും നമസ്കരിച്ചു ക്ഷമ യാചിച്ചു।
Verse 9
ब्राह्मणाद्यैस्ततो वर्णैरृत्विग्भिश्च समन्वितः / वारकीयाकदंबैश्च सूतमागधवन्दिभिः
അപ്പോൾ അദ്ദേഹം ബ്രാഹ്മണാദി വർണക്കാരോടും ഋത്വിജന്മാരോടും കൂടി, വാരകീയ സംഘങ്ങളോടൊപ്പം സൂതന്മാർ, മാഗധന്മാർ, വന്ദികൾ എന്നിവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു।
Verse 10
अन्वीयमानः सस्त्रीकः श्वेतच्छत्रविराजितः / दोधूयमानचमरो वालव्यजनराजितः
അദ്ദേഹം ഭാര്യയോടുകൂടെ അനുഗമിക്കപ്പെട്ടു; ശ്വേതച്ഛത്രം കൊണ്ട് ദീപ്തനായി, ഇളകുന്ന ചാമരങ്ങളും വാൽ-വ്യജനങ്ങളും കൊണ്ട് ശോഭിച്ചു।
Verse 11
नानावादित्रनिर्घोषैर्बधिरीकृतदिङ्मुखः / स गत्वा सरयूतीरं यथाशाश्त्रं यथाविधि
നാനാവിധ വാദ്യങ്ങളുടെ ഘോഷം കൊണ്ട് ദിക്കുകൾ ബധിരമായതുപോലെ ആയി; അദ്ദേഹം ശാസ്ത്രാനുസാരവും വിധിപ്രകാരംയും സരയൂതീരത്തേക്ക് പോയി।
Verse 12
चकारावभृथस्नानं मुदितः सहबन्धुभिः / एवं स्नात्वा सपत्नीकः सुहृद्भिर्ब्राह्मणैः सह
അദ്ദേഹം ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം ആനന്ദത്തോടെ അവഭൃതസ്നാനം നടത്തി; ഇങ്ങനെ സ്നാനം കഴിഞ്ഞ്, ഭാര്യയോടുകൂടെ സുഹൃത്തുക്കളും ബ്രാഹ്മണരും ഒപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 13
वीणावेणुमृदङ्गादिनानावादित्रनिःस्वनैः / मङ्गल्यैर्वेदघोषैश्च सह विप्रजनेरितैः
വീണ, വേണു, മൃദംഗം മുതലായ നാനാവാദ്യങ്ങളുടെ നാദങ്ങളോടും, വിപ്രന്മാർ ഉച്ചരിച്ച മംഗളകരമായ വേദഘോഷങ്ങളോടും കൂടി।
Verse 14
संस्तूयमानः परितः सूतमागधबन्दिभिः / प्रविवेश पुरीं रम्यां हृष्टपुष्टजनायुतम्
സൂതന്മാരും മാഗധന്മാരും ബന്ദികളും ചുറ്റുമെല്ലാം സ്തുതിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ഹർഷവും സമൃദ്ധിയും നിറഞ്ഞ ജനസമൂഹമുള്ള ആ മനോഹര നഗരിയിൽ അദ്ദേഹം പ്രവേശിച്ചു.
Verse 15
श्वेतव्यजन सच्छत्रपताकाध्वजमालिनीम् / सिक्तसंमृष्टभूभागापणशोभासमन्विताम्
ആ നഗരം വെളുത്ത വ്യജനങ്ങൾ, മനോഹര ഛത്രങ്ങൾ, പതാകകളും ധ്വജമാലകളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; നിലം വെള്ളം തളിച്ച് തുടച്ച് ശുദ്ധമാക്കി, വിപണികളുടെ ശോഭയാൽ സമ്പന്നമായിരുന്നു.
Verse 16
कैलासाद्रिप्रकाशाभिरुज्ज्वलां सौधपङ्क्तिभिः / स तत्रागरुधूपोत्थगन्धामोदितदिङ्मुखम्
കൈലാസപർവതത്തെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന സൗധശ്രേണികളാൽ നഗരം ഉജ്ജ്വലമായിരുന്നു; അവിടെ അഗരു ധൂപത്തിൽ നിന്നുയർന്ന സുഗന്ധം ദിക്കുകളെ ആനന്ദിപ്പിച്ചു.
Verse 17
विकीर्यमाणः परितः पौरनारीजनैर्मुहुः / लाजवर्षेण सानन्दं वीक्षमाणश्च नागरैः
നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ചുറ്റുമെല്ലാം ലാജവർഷം ചൊരിഞ്ഞു; നഗരവാസികൾ ആനന്ദത്തോടെ അദ്ദേഹത്തെ നോക്കി നിന്നു.
Verse 18
उपदाभिरनेकाभिस्तत्रतत्र वणिग्जनैः / संभाव्यमानः शनकैर्जगम स्वपुरं प्रति
അവൻ പലവിധ ഉപഹാരങ്ങളാൽ അവിടവിടെയുള്ള വ്യാപാരികളാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട്, പതുക്കെ തന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 19
स प्रविश्य गृहं रम्यं सर्वमण्डलमण्डितम् / सम्यक्संभावयामास सुहृदो ब्राह्मणानपि
അവൻ സർവ്വമണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട മനോഹരമായ ഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, സുഹൃത്തുക്കളെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു।
Verse 20
संसेव्यमानश्च तदा नानादेशेश्वरैर्नृपैः / सभायां राजशार्दूलो रेमे शक्र इवापरः
അപ്പോൾ പലദേശാധിപതികളായ രാജാക്കന്മാർ സേവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ആ രാജസിംഹം സഭയിൽ മറ്റൊരു ശക്രനെപ്പോലെ ആനന്ദിച്ചു।
Verse 21
एवं सुहृद्भिः सहितः पूरयित्वा मनोरथम् / सगरः सह भार्याभ्यां रेमे नृपवरोत्तमः
ഇങ്ങനെ സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം നിന്ന് മനോരഥം നിറവേറ്റി, നൃപശ്രേഷ്ഠനായ സഗരൻ തന്റെ രണ്ടു ഭാര്യമാരോടുകൂടെ ആനന്ദിച്ചു ജീവിച്ചു।
Verse 22
अंशुमन्तं ततः पौत्रं मुदा विनयशालिनम् / वसिष्ठानुमते राजा यौवराज्ये ऽभ्यषेचयत्
അതിനുശേഷം രാജാവ് വസിഷ്ഠന്റെ അനുമതിയോടെ, സന്തോഷത്തോടെ വിനയശീലനായ പൗത്രൻ അംശുമന്തനെ യുവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തു।
Verse 23
पौरजानपदानां तु बन्धूनां सुहृदामपि / स प्रियो ऽभवदत्यर्थमुदारैश्च गुणैर्नृपः
നഗരവും ജനപദവും ഉള്ളവർ, ബന്ധുക്കൾ, സുഹൃത്തുകൾ എന്നിവർക്കെല്ലാം ആ രാജാവ് തന്റെ ഉദാരഗുണങ്ങളാൽ അത്യന്തം പ്രിയനായി।
Verse 24
प्रजास्तमन्वरज्यन्त बालमप्यमितौजसम् / नवं च शुक्लपक्षादौशीतांशुमचिरोदितम्
അപരിമിത തേജസ്സുള്ള ആ ബാലനെയും പ്രജകൾ അനുഗമിച്ച് സ്നേഹിച്ചു; ശുക്ലപക്ഷാരംഭത്തിൽ പുതുതായി ഉദിച്ച നവചന്ദ്രനെപ്പോലെ।
Verse 25
स तेन सहितः श्रीमान्सुत्दृद्भिश्च नृपोत्तमः / भार्याभ्यामनुरूपाभ्यां रममाणो ऽवसच्चिरम्
ആ ശ്രീമാനായ ശ്രേഷ്ഠരാജാവ്, അവനോടും ദൃഢപുത്രന്മാരോടും കൂടി, അനുയോജ്യമായ രണ്ടു ഭാര്യമാരോടൊപ്പം ആനന്ദിച്ച് ദീർഘകാലം വസിച്ചു।
Verse 26
युवैव राजशार्दूलः साक्षाद्धर्म इवापरः / पालयामास वसुधां सशैलवनकाननाम्
യുവാവായിരുന്നിട്ടും ആ രാജസിംഹം ധർമ്മത്തിന്റെ മറ്റൊരു രൂപംപോലെ; പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും കാനനങ്ങളും ഉൾപ്പെട്ട ഭൂമിയെ അദ്ദേഹം പരിപാലിച്ചു।
Verse 27
एवं महानहिमदीधितिवंशमौलिरत्नाय यमानवपुरुत्तरकोसलेशः / पूर्णेन्दुवत्सकललोकमनो ऽभिरामः सार्द्ध प्रजाभिरखिलाभिरलं जहर्ष
ഇങ്ങനെ യമാനവപുരത്തിലെ ഉത്തരകോസലാധിപൻ, മഹാ-നഹിമ-ദീധിതി വംശത്തിന്റെ മൗലിരത്നം, പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ സർവ്വലോകമനോഹരൻ, സമസ്ത പ്രജകളോടും കൂടി പരമഹർഷത്തിൽ ആനന്ദിച്ചു।
Frequently Asked Questions
In the provided verses, the emphasis is not a Vamsha catalogue but a ritual closure sequence (yajña → dakṣiṇā → avabhṛtha). Any lineage data would likely be contextual or in adjacent chapters rather than explicitly enumerated in this excerpt.
The chapter stresses vedapāragā officiants, a properly prepared vedi and vessels (pātrāṇi), orderly completion (kramāt samāpanam), prescribed dakṣiṇā to ṛtviks/sadasyas, and the avabhṛtha-snāna—together forming the canonical closure and validation of the sacrifice.
Sarayū anchors the rite in sacred geography, while the procession with bards, Vedic chants, and civic decoration externalizes ritual success into public order—encoding how dharma is made visible and politically operative after the sacrificial act.