Adhyaya 12
Brahmacarya and Vānaprastha Duties; Gradual Dissolution of Bodily Identity
നാരദമുനി യുധിഷ്ഠിരനോട് വർണാശ്രമധർമ്മം വിശദീകരിച്ചുകൊണ്ട് ഈ അധ്യായത്തിൽ ബ്രഹ്മചര്യത്തിന്റെ ശിക്ഷണം പറയുന്നു—ഇന്ദ്രിയനിയമനം, ഗുരുകുലത്തിൽ വിനയസേവ, നിത്യ സന്ധ്യാവന്ദനംയും ഗായത്രിജപവും, വേദാധ്യയനം, നിയന്ത്രിത വേഷ-ആചാരം, ഗുരുവിനായി ഭിക്ഷാസംഗ്രഹം, സ്ത്രീസംഗവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്ന ഭോഗവിലാസങ്ങളും കർശനമായി ഒഴിവാക്കൽ. തുടർന്ന് വാനപ്രസ്ഥധർമ്മം—വനവാസതപസ്, കൃഷിവർജിത യഥാലാഭാഹാരം, ശീത-ഉഷ്ണാദി കഷ്ടങ്ങൾ സഹിക്കൽ, അതിശയമില്ലാത്ത സംയമിത തപസ്സു. അവസാനം ദേഹാഭിമാനം ലയിപ്പിക്കുന്ന ധ്യാനമാർഗം—ദേഹഘടകങ്ങളെ പഞ്ചഭൂതങ്ങളിൽ ലയിപ്പിച്ച്, ഇന്ദ്രിയശക്തികളെ അധിദേവതകൾക്ക് സമർപ്പിച്ച്, ഉപാധികൾ ശമിച്ചാൽ ശേഷിക്കുന്ന ബ്രഹ്മസ്വരൂപം പരബ്രഹ്മസമഗുണമായി നിലനിൽക്കുന്നു; വിദ്യാർത്ഥിജീവിതത്തിൽ നിന്ന് വനസ്ഥാശ്രമത്തിലേക്കുള്ള ഈ പുരോഗതി തുടർന്നുള്ള സന്ന്യാസ-മോക്ഷോപദേശത്തിന് അടിത്തറയാകുന്നു।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच ब्रह्मचारी गुरुकुले वसन्दान्तो गुरोर्हितम् । आचरन्दासवन्नीचो गुरौ सुदृढसौहृद: ॥ १ ॥
ശ്രീനാരദൻ പറഞ്ഞു—ബ്രഹ്മചാരി ഗുരുകുലത്തിൽ വസിച്ച് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കണം; ഗുരുവിന്റെ ഹിതത്തിനായി മാത്രം പ്രവർത്തിക്കണം; ദാസനെപ്പോലെ വിനീതനായി, ഗുരുവിനോടു ദൃഢമായ സൗഹൃദഭാവം പുലർത്തണം.
Verse 2
सायं प्रातरुपासीत गुर्वग्न्यर्कसुरोत्तमान् । सन्ध्ये उभे च यतवाग्जपन्ब्रह्म समाहित: ॥ २ ॥
സായവും പ്രാതഃകാലവും—ഇരു സന്ധ്യകളിലും—അവൻ ഗുരുവിനെയും അഗ്നിയെയും സൂര്യദേവനെയും ദേവോത്തമനായ ശ്രീവിഷ്ണുവിനെയും ഉപാസിക്കണം; വാക്ക് നിയന്ത്രിച്ച് ഏകാഗ്രനായി ഗായത്രി (ബ്രഹ്മ) ജപിക്കണം.
Verse 3
छन्दांस्यधीयीत गुरोराहूतश्चेत् सुयन्त्रित: । उपक्रमेऽवसाने च चरणौ शिरसा नमेत् ॥ ३ ॥
ഗുരു വിളിക്കുമ്പോൾ ശിഷ്യൻ നിയന്ത്രിതനായി നിത്യവും വേദമന്ത്രങ്ങൾ പഠിക്കണം. പഠനത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലും അവസാനംതിലും ഗുരുപാദങ്ങളിൽ ശിരസാ നമസ്കരിക്കണം.
Verse 4
मेखलाजिनवासांसि जटादण्डकमण्डलून् । बिभृयादुपवीतं च दर्भपाणिर्यथोदितम् ॥ ४ ॥
ബ്രഹ്മചാരി കൈയിൽ ശുദ്ധ കുശപ്പുല്ല് പിടിച്ച് തൃണമേഖലയും മൃഗചർമ്മവസ്ത്രവും ധരിക്കണം. ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം ജട, ദണ്ഡം, കമണ്ഡലു, ഉപവീതം എന്നിവയും ധരിക്കണം.
Verse 5
सायं प्रातश्चरेद्भैक्ष्यं गुरवे तन्निवेदयेत् । भुञ्जीत यद्यनुज्ञातो नो चेदुपवसेत् क्वचित् ॥ ५ ॥
ബ്രഹ്മചാരി പ്രഭാതവും സായാഹ്നവും ഭിക്ഷ ശേഖരിക്കാൻ പോകുകയും ലഭിക്കുന്നതെല്ലാം ഗുരുവിന് സമർപ്പിക്കുകയും വേണം. ഗുരു അനുവാദം നൽകിയാൽ മാത്രമേ ഭക്ഷിക്കൂ; അല്ലെങ്കിൽ ചിലപ്പോൾ ഉപവാസം അനിവാര്യമായേക്കാം.
Verse 6
सुशीलो मितभुग्दक्ष: श्रद्दधानो जितेन्द्रिय: । यावदर्थं व्यवहरेत् स्त्रीषु स्त्रीनिर्जितेषु च ॥ ६ ॥
ബ്രഹ്മചാരി സുസ്വഭാവിയും മിതഭോജിയും ദക്ഷനുമായിരിക്കണം. ഗുരുവിന്റെയും ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ഉപദേശങ്ങളിൽ പൂർണ്ണ ശ്രദ്ധയോടെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ച്, സ്ത്രീകളോടോ സ്ത്രീകളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നവരോടോ ആവശ്യത്തിനത്ര മാത്രം ഇടപഴകണം.
Verse 7
वर्जयेत्प्रमदागाथामगृहस्थो बृहद्व्रत: । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्त्यपि यतेर्मन: ॥ ७ ॥
ഗൃഹസ്ഥാശ്രമം സ്വീകരിക്കാത്ത ബ്രഹ്മചാരി സ്ത്രീകളോടുള്ള സംഭാഷണവും സ്ത്രീകളെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയും കർശനമായി ഒഴിവാക്കണം. കാരണം ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അത്യന്തം ശക്തമാണ്; അവ സന്ന്യാസിയുടെ മനസ്സിനെയും കലക്കാൻ കഴിയും.
Verse 8
केशप्रसाधनोन्मर्दस्नपनाभ्यञ्जनादिकम् । गुरुस्त्रीभिर्युवतिभि: कारयेन्नात्मनो युवा ॥ ८ ॥
ഗുരുവിന്റെ പത്നി യുവതിയാണെങ്കിൽ, യുവ ബ്രഹ്മചാരി അവരെക്കൊണ്ട് മുടി ചീകിക്കാനോ, എണ്ണ തേപ്പിക്കാനോ, കുളിപ്പിക്കാനോ അനുവദിക്കരുത്.
Verse 9
नन्वग्नि: प्रमदा नाम घृतकुम्भसम: पुमान् । सुतामपि रहो जह्यादन्यदा यावदर्थकृत् ॥ ९ ॥
സ്ത്രീ അഗ്നിക്ക് തുല്യയും പുരുഷൻ നെയ്യ് നിറച്ച കുടത്തിന് തുല്യനുമാണ്. അതിനാൽ ഏകാന്തതയിൽ സ്വന്തം മകളോടൊപ്പം പോലും വസിക്കരുത്. മറ്റ് സ്ത്രീകളുടെ കാര്യം പറയേണ്ടതില്ലല്ലോ. അത്യാവശ്യ കാര്യങ്ങൾക്ക് മാത്രമേ സ്ത്രീകളുമായി ഇടപഴകാവൂ.
Verse 10
कल्पयित्वात्मना यावदाभासमिदमीश्वर: । द्वैतं तावन्न विरमेत्ततो ह्यस्य विपर्यय: ॥ १० ॥
ഒരു ജീവൻ പൂർണ്ണമായ ആത്മസാക്ഷാത്കാരം നേടുന്നത് വരെ, അതായത് ശരീരബോധത്തിൽ നിന്ന് മുക്തനാകുന്നത് വരെ, അവന് ദ്വൈതഭാവത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കില്ല. തന്മൂലം ബുദ്ധി ഭ്രമിച്ച് അധഃപതിക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ട്.
Verse 11
एतत्सर्वं गृहस्थस्य समाम्नातं यतेरपि । गुरुवृत्तिर्विकल्पेन गृहस्थस्यर्तुगामिन: ॥ ११ ॥
ഈ നിയമങ്ങളെല്ലാം ഗൃഹസ്ഥനും സന്യാസിക്കും ഒരുപോലെ ബാധകമാണ്. എന്നിരുന്നാലും, ഗൃഹസ്ഥന് ഗുരുവിന്റെ അനുവാദത്തോടെ സന്താനോൽപാദനത്തിന് അനുകൂലമായ സമയത്ത് ഭാര്യയുമായി ചേരാൻ അനുവാദമുണ്ട്.
Verse 12
अञ्जनाभ्यञ्जनोन्मर्दस्त्र्यवलेखामिषं मधु । स्रग्गन्धलेपालङ्कारांस्त्यजेयुर्ये बृहद्व्रता: ॥ १२ ॥
ബ്രഹ്മചര്യം വ്രതമായി സ്വീകരിച്ചവർ കണ്മെഴുതുക, എണ്ണ തേക്കുക, സ്ത്രീകളെ നോക്കുകയോ ചിത്രം വരയ്ക്കുകയോ ചെയ്യുക, മാംസം കഴിക്കുക, മദ്യം കഴിക്കുക, പൂമാല അണിയുക, സുഗന്ധലേപനം പൂശുക, ആഭരണങ്ങൾ അണിയുക എന്നിവ ഉപേക്ഷിക്കണം.
Verse 13
उषित्वैवं गुरुकुले द्विजोऽधीत्यावबुध्य च । त्रयीं साङ्गोपनिषदं यावदर्थं यथाबलम् ॥ १३ ॥ दत्त्वा वरमनुज्ञातो गुरो: कामं यदीश्वर: । गृहं वनं वा प्रविशेत्प्रव्रजेत्तत्र वा वसेत् ॥ १४ ॥
ഇങ്ങനെ ഗുരുകുലത്തിൽ ഗുരുവിന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ വസിച്ച് ദ്വിജൻ (ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ) തന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് വേദത്രയി, വേദാംഗങ്ങൾ, ഉപനിഷത്തുകൾ എന്നിവ അർത്ഥസഹിതം പഠിച്ച് ഗ്രഹിക്കണം। പിന്നെ ഗുരു ആഗ്രഹിക്കുന്ന ദക്ഷിണ നൽകി, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുമതി-ആജ്ഞപ്രകാരം ഗൃഹസ്ഥം, വാനപ്രസ്ഥം അല്ലെങ്കിൽ സന്ന്യാസം സ്വീകരിക്കണം।
Verse 14
उषित्वैवं गुरुकुले द्विजोऽधीत्यावबुध्य च । त्रयीं साङ्गोपनिषदं यावदर्थं यथाबलम् ॥ १३ ॥ दत्त्वा वरमनुज्ञातो गुरो: कामं यदीश्वर: । गृहं वनं वा प्रविशेत्प्रव्रजेत्तत्र वा वसेत् ॥ १४ ॥
ഇങ്ങനെ ഗുരുകുലത്തിൽ ഗുരുവിന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ വസിച്ച് ദ്വിജൻ (ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ) തന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് വേദത്രയി, വേദാംഗങ്ങൾ, ഉപനിഷത്തുകൾ എന്നിവ അർത്ഥസഹിതം പഠിച്ച് ഗ്രഹിക്കണം। പിന്നെ ഗുരു ആഗ്രഹിക്കുന്ന ദക്ഷിണ നൽകി, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുമതി-ആജ്ഞപ്രകാരം ഗൃഹസ്ഥം, വാനപ്രസ്ഥം അല്ലെങ്കിൽ സന്ന്യാസം സ്വീകരിക്കണം।
Verse 15
अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेष्वधोक्षजम् । भूतै: स्वधामभि: पश्येदप्रविष्टं प्रविष्टवत् ॥ १५ ॥
അഗ്നിയിൽ, ഗുരുവിൽ, സ്വന്തം ആത്മാവിൽ, എല്ലാ ജീവികളിലും—എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും—അധോക്ഷജനായ പരമപുരുഷൻ വിഷ്ണുവിനെ ദർശിക്കണം; അവൻ തന്റെ സ്വധാമ-ശക്തികളോടുകൂടെ പ്രവേശിച്ചവനായി തോന്നുകയും, പ്രവേശിക്കാത്തവനായി നിലകൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്നു. അവൻ അകത്തും പുറത്തും സർവ്വത്തിന്റെ പൂർണ്ണനിയന്താവായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു।
Verse 16
एवं विधो ब्रह्मचारी वानप्रस्थो यतिर्गृही । चरन्विदितविज्ञान: परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १६ ॥
ഇങ്ങനെ ആചരിക്കുന്നവൻ—അവൻ ബ്രഹ്മചാരിയായാലും, ഗൃഹസ്ഥനായാലും, വാനപ്രസ്ഥനായാലും, യതി (സന്ന്യാസി) ആയാലും—പരമേശ്വരന്റെ സർവ്വവ്യാപക സാന്നിധ്യം അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് ജീവിക്കുന്നു; അങ്ങനെ അവൻ പരബ്രഹ്മമായ പരമസത്യത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 17
वानप्रस्थस्य वक्ष्यामि नियमान्मुनिसम्मतान् । यानास्थाय मुनिर्गच्छेदृषिलोकमुहाञ्जसा ॥ १७ ॥
ഹേ രാജാവേ, ഇനി കുടുംബജീവിതത്തിൽ നിന്ന് വിരമിച്ച വാനപ്രസ്ഥനു മുനിമാർ അംഗീകരിച്ച നിയമങ്ങൾ ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു. ആ നിയമങ്ങൾ കർശനമായി പാലിച്ചാൽ വാനപ്രസ്ഥ മുനി എളുപ്പത്തിൽ ഋഷിലോകം (മഹർലോകം) പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 18
न कृष्टपच्यमश्नीयादकृष्टं चाप्यकालत: । अग्निपक्वमथामं वा अर्कपक्वमुताहरेत् ॥ १८ ॥
വാനപ്രസ്ഥൻ ഉഴുതി വളർത്തിയ ധാന്യം ഭക്ഷിക്കരുത്. ഉഴുതിട്ടില്ലെങ്കിലും പൂർണ്ണമായി പഴുക്കാത്ത ധാന്യവും സ്വീകരിക്കരുത്. അഗ്നിയിൽ പാകം ചെയ്തതോ കച്ചയോ അല്ല; സൂര്യപാകമായ ഫലങ്ങൾ മാത്രം ഭുജിക്കണം.
Verse 19
वन्यैश्चरुपुरोडाशान् निर्वपेत् कालचोदितान् । लब्धे नवे नवेऽन्नाद्ये पुराणं च परित्यजेत् ॥ १९ ॥
വാനപ്രസ്ഥൻ വനത്തിൽ സ്വാഭാവികമായി ലഭിക്കുന്ന ഫലങ്ങളും ധാന്യങ്ങളും കൊണ്ടു കാലാനുസൃതമായി യജ്ഞാർഥം ചരുവും പുരോഡാശവും ഒരുക്കണം. പുതിയ ധാന്യം ലഭിക്കുമ്പോൾ പഴയ സംഭാരം ഉപേക്ഷിക്കണം.
Verse 20
अग्न्यर्थमेव शरणमुटजं वाद्रिकन्दरम् । श्रयेत हिमवाय्वग्निवर्षार्कातपषाट्स्वयम् ॥ २० ॥
വാനപ്രസ്ഥൻ പരിശുദ്ധ അഗ്നിയെ നിലനിർത്തുന്നതിനായി മാത്രം കുടിലോ മലഗുഹയോ ആശ്രയിക്കണം. എന്നാൽ മഞ്ഞുവീഴ്ച, കാറ്റ്, അഗ്നി, മഴ, സൂര്യതാപം എന്നിവ സ്വയം സഹിക്കുന്ന അഭ്യാസം നടത്തണം.
Verse 21
केशरोमनखश्मश्रुमलानि जटिलो दधत् । कमण्डल्वजिने दण्डवल्कलाग्निपरिच्छदान् ॥ २१ ॥
വാനപ്രസ്ഥൻ ജട ധരിച്ചു, മുടി-രോമം-നഖം-മീശ എന്നിവ വളരാൻ വിടണം; ശരീരത്തിലെ മലിനം കഴുകി നീക്കരുത്. കമണ്ഡലു, മൃഗചർമ്മം, ദണ്ഡം എന്നിവ കൈവശം വച്ച്, വൃക്ഷത്തൊലി വസ്ത്രമാക്കി ധരിച്ചു, അഗ്നിവർണ്ണ വസ്ത്രങ്ങളും ഉപയോഗിക്കണം.
Verse 22
चरेद्वने द्वादशाब्दानष्टौ वा चतुरो मुनि: । द्वावेकं वा यथा बुद्धिर्न विपद्येत कृच्छ्रत: ॥ २२ ॥
വളരെ ചിന്താപൂർവ്വം വാനപ്രസ്ഥൻ പന്ത്രണ്ട്, എട്ട്, നാല്, രണ്ട് അല്ലെങ്കിൽ കുറഞ്ഞത് ഒരു വർഷം വനത്തിൽ താമസിക്കണം. അതികഠിന തപസ്സാൽ ബുദ്ധി കലങ്ങുകയോ പീഡിക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്യാതിരിക്കുവാൻ വിധത്തിൽ പെരുമാറണം.
Verse 23
यदाकल्प: स्वक्रियायां व्याधिभिर्जरयाथवा । आन्वीक्षिक्यां वा विद्यायां कुर्यादनशनादिकम् ॥ २३ ॥
രോഗമോ വാർദ്ധക്യമോ കാരണം നിശ്ചിത കർത്തവ്യങ്ങളോ വേദാധ്യയനമോ ചെയ്യാൻ കഴിയാതിരുന്നാൽ, ആത്മോന്നതിക്കായി ഉപവാസാദി, അഥവാ അന്നത്യാഗം അഭ്യസിക്കണം।
Verse 24
आत्मन्यग्नीन् समारोप्य सन्न्यस्याहं ममात्मताम् । कारणेषु न्यसेत् सम्यक्सङ्घातं तु यथार्हत: ॥ २४ ॥
സ്വന്തം ഉള്ളിൽ അഗ്നിതത്ത്വത്തെ യഥാവിധി സ്ഥാപിച്ച് ‘ഞാൻ’ ‘എന്റെത്’ എന്ന ദേഹാത്മബോധം ഉപേക്ഷിക്കണം. പിന്നെ ഭൗതിക ദേഹസമുച്ചയത്തെ യഥാക്രമം പഞ്ചഭൂതങ്ങളിൽ ലയിപ്പിക്കണം।
Verse 25
खे खानि वायौ निश्वासांस्तेज:सूष्माणमात्मवान् । अप्स्वसृक्श्लेष्मपूयानि क्षितौ शेषं यथोद्भवम् ॥ २५ ॥
ജ്ഞാനവും സംയമവും ഉള്ളവൻ ശരീരഭാഗങ്ങളെ അവയുടെ ആദിമ ഉറവിടങ്ങളിൽ ലയിപ്പിക്കണം—ആകാശത്തിൽ ശരീരത്തിലെ രന്ധ്രങ്ങൾ, വായുവിൽ ശ്വാസപ്രശ്വാസം, അഗ്നിയിൽ ശരീരോഷ്മാവ്, ജലത്തിൽ വീര്യം-രക്തം-ശ്ലേഷ്മം-പൂയം, ഭൂമിയിൽ ത്വക്ക്-മാംസം-അസ്ഥി പോലുള്ള കഠിനാംശങ്ങൾ।
Verse 26
वाचमग्नौ सवक्तव्यामिन्द्रे शिल्पं करावपि । पदानि गत्या वयसि रत्योपस्थं प्रजापतौ ॥ २६ ॥ मृत्यौ पायुं विसर्गं च यथास्थानं विनिर्दिशेत् । दिक्षु श्रोत्रं सनादेन स्पर्शेनाध्यात्मनि त्वचम् ॥ २७ ॥ रूपाणि चक्षुषा राजन् ज्योतिष्यभिनिवेशयेत् । अप्सु प्रचेतसा जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत् ॥ २८ ॥
അതിനുശേഷം വാക്കും വാകേന്ദ്രിയവും അഗ്നിയിലേയ്ക്ക് അർപ്പിക്കണം; ശില്പകൗശലവും ഇരുകൈകളും ഇന്ദ്രനിലേയ്ക്ക്; ഗമനശക്തിയോടുകൂടിയ പാദങ്ങൾ ശ്രീവിഷ്ണുവിലേയ്ക്ക്; രതിയോടുകൂടിയ ഉപസ്ഥം പ്രജാപതിയിലേയ്ക്ക്; പായുവും വിസർജനശക്തിയും യഥാസ്ഥാനം മൃത്യുവിലേയ്ക്ക്. ശ്രവണേന്ദ്രിയവും ശബ്ദവും ദിക്കുകളുടെ അധിദേവതകൾക്കു; സ്പർശവസ്തുക്കളോടുകൂടിയ ത്വക്ക് വായുവിലേയ്ക്ക്; ദൃഷ്ടിയോടുകൂടിയ രൂപം സൂര്യനിലേയ്ക്ക്; വരുണനോടുകൂടിയ ജിഹ്വ ജലത്തിലേയ്ക്ക്; അശ്വിനീകുമാരന്മാരോടുകൂടിയ ഘ്രാണം ഗന്ധവിഷയങ്ങളോടുകൂടി ഭൂമിയിലേയ്ക്ക് അർപ്പിക്കണം।
Verse 27
वाचमग्नौ सवक्तव्यामिन्द्रे शिल्पं करावपि । पदानि गत्या वयसि रत्योपस्थं प्रजापतौ ॥ २६ ॥ मृत्यौ पायुं विसर्गं च यथास्थानं विनिर्दिशेत् । दिक्षु श्रोत्रं सनादेन स्पर्शेनाध्यात्मनि त्वचम् ॥ २७ ॥ रूपाणि चक्षुषा राजन् ज्योतिष्यभिनिवेशयेत् । अप्सु प्रचेतसा जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत् ॥ २८ ॥
അതിനുശേഷം വാക്കും വാകേന്ദ്രിയവും അഗ്നിയിലേയ്ക്ക് അർപ്പിക്കണം; ശില്പകൗശലവും ഇരുകൈകളും ഇന്ദ്രനിലേയ്ക്ക്; ഗമനശക്തിയോടുകൂടിയ പാദങ്ങൾ ശ്രീവിഷ്ണുവിലേയ്ക്ക്; രതിയോടുകൂടിയ ഉപസ്ഥം പ്രജാപതിയിലേയ്ക്ക്; പായുവും വിസർജനശക്തിയും യഥാസ്ഥാനം മൃത്യുവിലേയ്ക്ക്. ശ്രവണേന്ദ്രിയവും ശബ്ദവും ദിക്കുകളുടെ അധിദേവതകൾക്കു; സ്പർശവസ്തുക്കളോടുകൂടിയ ത്വക്ക് വായുവിലേയ്ക്ക്; ദൃഷ്ടിയോടുകൂടിയ രൂപം സൂര്യനിലേയ്ക്ക്; വരുണനോടുകൂടിയ ജിഹ്വ ജലത്തിലേയ്ക്ക്; അശ്വിനീകുമാരന്മാരോടുകൂടിയ ഘ്രാണം ഗന്ധവിഷയങ്ങളോടുകൂടി ഭൂമിയിലേയ്ക്ക് അർപ്പിക്കണം।
Verse 28
वाचमग्नौ सवक्तव्यामिन्द्रे शिल्पं करावपि । पदानि गत्या वयसि रत्योपस्थं प्रजापतौ ॥ २६ ॥ मृत्यौ पायुं विसर्गं च यथास्थानं विनिर्दिशेत् । दिक्षु श्रोत्रं सनादेन स्पर्शेनाध्यात्मनि त्वचम् ॥ २७ ॥ रूपाणि चक्षुषा राजन् ज्योतिष्यभिनिवेशयेत् । अप्सु प्रचेतसा जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत् ॥ २८ ॥
അതിനുശേഷം വാക്കും ജിഹ്വയും അഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കണം; ശില്പകൗശലവും ഇരുകൈകളും ഇന്ദ്രനു നൽകണം; ഗമനശക്തിയും പാദങ്ങളും ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിനു സമർപ്പിക്കണം; രതിയും ഉപസ്ഥവും പ്രജാപതിക്കു അർപ്പിക്കണം. പായുവും വിസർജനശക്തിയും യഥാസ്ഥാനം മൃത്യുവിനു; ശ്രോത്രവും നാദത്തോടുകൂടി ദിക്കുദേവതകൾക്കു; സ്പർശേന്ദ്രിയവും സ്പർശവിഷയങ്ങളോടുകൂടി വായുദേവനു; രൂപവും ദൃഷ്ടിശക്തിയോടുകൂടി സൂര്യനു; ജിഹ്വ വരുൺനോടുകൂടി ജലത്തിൽ; ഘ്രാണം ഗന്ധവിഷയങ്ങളോടുകൂടി അശ്വിനീകുമാരന്മാരോടൊപ്പം ഭൂമിയിൽ സ്ഥാപിക്കണം.
Verse 29
मनो मनोरथैश्चन्द्रे बुद्धिं बोध्यै: कवौ परे । कर्माण्यध्यात्मना रुद्रे यदहं ममताक्रिया । सत्त्वेन चित्तं क्षेत्रज्ञे गुणैर्वैकारिकं परे ॥ २९ ॥ अप्सु क्षितिमपो ज्योतिष्यदो वायौ नभस्यमुम् । कूटस्थे तच्च महति तदव्यक्तेऽक्षरे च तत् ॥ ३० ॥
മനസ്സും അതിന്റെ എല്ലാ മനോരഥങ്ങളും ചന്ദ്രദേവനിൽ ലയിക്കട്ടെ; ബുദ്ധിയും ബോധ്യവിഷയങ്ങളും പരമകവി ബ്രഹ്മയിൽ സ്ഥാപിക്കട്ടെ. ഗുണാധീനമായി ‘ഞാൻ’ ‘എന്റെ’ എന്ന ഭാവം ഉണർത്തുന്ന അഹങ്കാരം, കർമങ്ങളോടുകൂടി, അഹങ്കാരാധിഷ്ഠാതാവായ രുദ്രനിൽ ലയിക്കട്ടെ. സത്ത്വത്താൽ ചിത്തം ക്ഷേത്രജ്ഞനായ ജീവനിൽ ലയിക്കട്ടെ; ഗുണപ്രേരിതമായ വൈകാരിക തത്ത്വം ദേവതകളോടുകൂടി പരമേശ്വരനിൽ ലയിക്കട്ടെ. ഭൂമി ജലത്തിൽ, ജലം സൂര്യതേജസ്സിൽ, ആ തേജസ് വായുവിൽ, വായു ആകാശത്തിൽ, ആകാശം അഹങ്കാരത്തിൽ, അഹങ്കാരം മഹത്തത്ത്വത്തിൽ, മഹത്തത്ത്വം അവ്യക്ത പ്രധാനം, ഒടുവിൽ അവ്യക്ത തത്ത്വം പരമാത്മയിൽ ലയിക്കട്ടെ.
Verse 30
मनो मनोरथैश्चन्द्रे बुद्धिं बोध्यै: कवौ परे । कर्माण्यध्यात्मना रुद्रे यदहं ममताक्रिया । सत्त्वेन चित्तं क्षेत्रज्ञे गुणैर्वैकारिकं परे ॥ २९ ॥ अप्सु क्षितिमपो ज्योतिष्यदो वायौ नभस्यमुम् । कूटस्थे तच्च महति तदव्यक्तेऽक्षरे च तत् ॥ ३० ॥
മനസ്സും അതിന്റെ എല്ലാ മനോരഥങ്ങളും ചന്ദ്രദേവനിൽ ലയിക്കട്ടെ; ബുദ്ധിയും ബോധ്യവിഷയങ്ങളും പരമകവി ബ്രഹ്മയിൽ സ്ഥാപിക്കട്ടെ. ഗുണാധീനമായി ‘ഞാൻ’ ‘എന്റെ’ എന്ന ഭാവം ഉണർത്തുന്ന അഹങ്കാരം, കർമങ്ങളോടുകൂടി, അഹങ്കാരാധിഷ്ഠാതാവായ രുദ്രനിൽ ലയിക്കട്ടെ. സത്ത്വത്താൽ ചിത്തം ക്ഷേത്രജ്ഞനായ ജീവനിൽ ലയിക്കട്ടെ; ഗുണപ്രേരിതമായ വൈകാരിക തത്ത്വം ദേവതകളോടുകൂടി പരമേശ്വരനിൽ ലയിക്കട്ടെ. ഭൂമി ജലത്തിൽ, ജലം സൂര്യതേജസ്സിൽ, ആ തേജസ് വായുവിൽ, വായു ആകാശത്തിൽ, ആകാശം അഹങ്കാരത്തിൽ, അഹങ്കാരം മഹത്തത്ത്വത്തിൽ, മഹത്തത്ത്വം അവ്യക്ത പ്രധാനം, ഒടുവിൽ അവ്യക്ത തത്ത്വം പരമാത്മയിൽ ലയിക്കട്ടെ.
Verse 31
इत्यक्षरतयात्मानं चिन्मात्रमवशेषितम् । ज्ञात्वाद्वयोऽथ विरमेद् दग्धयोनिरिवानल: ॥ ३१ ॥
ഇങ്ങനെ എല്ലാ ഭൗതിക ഉപാധികളും തത്തത്ത തത്ത്വങ്ങളിൽ ലയിച്ച ശേഷം, ആത്മാവ് അക്ഷരമായ—ശുദ്ധ ചൈതന്യമാത്രമായ—അവശിഷ്ടമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, പരമത്തോടു ഗുണസാമ്യമുള്ള അദ്വയസ്വരൂപനായ ജീവൻ ഭൗതികാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് വിരമിക്കണം; ഇന്ധനം കത്തിത്തീർന്നാൽ ജ്വാല ശമിക്കുന്നതുപോലെ.
Frequently Asked Questions
The chapter’s logic is psychological and soteriological: until one is fully self-realized and free from bodily identification, the mind remains vulnerable to duality (especially man–woman polarity), which can bewilder intelligence and cause spiritual fall-down. Therefore, the brahmacārī adopts protective boundaries—not as hatred or denial of personhood, but as disciplined conservation of attention and vitality for Vedic study, guru-sevā, and Viṣṇu-smaraṇa.
SB 7.12 states that core rules of sense-restraint apply across āśramas, but the gṛhastha is specifically permitted sexual life under guru authorization and only during periods favorable for procreation. The principle is that household life is not license for indulgence; it is a regulated concession meant to integrate dharma with responsibility and gradual purification.
The text specifies the twice-born (dvija)—brāhmaṇa, kṣatriya, and vaiśya—residing under the spiritual master’s care to study the Vedas along with supplementary literatures (vedāṅgas) and Upaniṣads, according to capacity. Completion includes guru-dakṣiṇā (as requested) and then transition, by the guru’s order, into gṛhastha, vānaprastha, or sannyāsa.
It is a contemplative dissolution (nirodha-oriented practice) meant to dismantle bodily possessiveness. The practitioner recognizes each bodily component as arising from and belonging to its elemental source (earth, water, fire, air, sky), and similarly returns sensory powers to their presiding deities. This reverses the false ego’s claim—“I am the body, and everything related is mine”—so that, when material designations cease, the spiritual self remains.
The chapter teaches a non-sectarian but distinctly Vaiṣṇava theism: Viṣṇu is simultaneously ‘entered and not entered’—present within and without as the controller. Therefore worship at sandhyā includes guru, agni, sūrya, and Viṣṇu, not as competing absolutes but as loci through which the same Supreme Lord is recognized and served, cultivating constant awareness of His all-pervading presence.