Adhyaya 10
The Departure of Lord Kṛṣṇa from Hastināpura
ശൗനകന്റെ ചോദ്യത്തിന് മറുപടിയായി സൂതൻ പറയുന്നു—ഭീഷ്മോപദേശവും ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ഉപദേശവും മൂലം യുധിഷ്ഠിരന്റെ സംശയങ്ങൾ നീങ്ങി, അദ്ദേഹം ധർമ്മസാമ്രാട്ടായി രാജ്യം ഭരിച്ചു. ആ ഭരണത്തിൽ പ്രജകൾക്ക് സമൃദ്ധി, ആരോഗ്യം, ഋതുസമത്വം എന്നിവ ലഭിച്ചു—ഇത് രാജധർമ്മത്തിന്റെയും ഭഗവത്കൃപയുടെയും ലക്ഷണമായി. കുറെ മാസം ഹസ്തിനാപുരത്തിൽ താമസിച്ച് കുരുക്കളെ ആശ്വസിപ്പിക്കുകയും സുഭദ്രയെ സന്തോഷിപ്പിക്കുകയും ചെയ്ത ശേഷം ശ്രീകൃഷ്ണൻ ദ്വാരകയിലേക്കു മടങ്ങാൻ അനുമതി ചോദിക്കുന്നു. വിടവാങ്ങൽ വേളയിൽ വിരഹം മൂലം മുതിർന്നവരും രാജ്ഞിമാരും മൂർച്ചപ്പെടുന്നതുപോലെ വ്യാകുലരാകുന്നു; നഗരം സംഗീതം, പുഷ്പവൃഷ്ടി, ഛത്ര-ചാമരാദി രാജോപചാരങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തെ ആദരിക്കുന്നു. ഹസ്തിനാപുരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ ഭഗവാന്റെ സംക്ഷിപ്ത തത്ത്വം പറയുന്നു—സൃഷ്ടിക്ക് മുമ്പുള്ള സത്ത, പ്രകൃതിക്ക് ശക്തി നൽകൽ, ഭക്തിയാൽ ശുദ്ധി, അധാർമ്മിക രാജാക്കളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ അവതാരദൗത്യം—എന്ന്; തുടർന്ന് മഥുര, ദ്വാരക, അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്ഞിമാർ എന്നിവരെ സ്തുതിക്കുന്നു. യുധിഷ്ഠിരൻ ‘വൈരമില്ലാത്തവൻ’ ആയിട്ടും സ്നേഹവും ജാഗ്രതയും കൊണ്ട് നാലുവിധ കാവൽസേന ഒരുക്കുന്നു. പാണ്ഡവർ ദൂരത്തോളം കൂടെ പോയി, കൃഷ്ണന്റെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരം മടങ്ങുന്നു; കൃഷ്ണൻ പേരെടുത്ത പ്രദേശങ്ങൾ കടന്ന് സന്ധ്യാകർമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച് ദ്വാരകയിലേക്കു യാത്രചെയ്ത്, പുനഃസ്ഥാപിത കുരുവ്യവസ്ഥയെ അടുത്ത പാശ്ചാത്യഗമനകഥയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच हत्वा स्वरिक्थस्पृध आततायिनो युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठ: । सहानुजै: प्रत्यवरुद्धभोजन: कथं प्रवृत्त: किमकारषीत्तत: ॥ १ ॥
ശൗനകമുനി ചോദിച്ചു—തന്റെ ന്യായമായ അവകാശം കവർന്നെടുക്കാൻ ശ്രമിച്ച അതതായികളെ വധിച്ച ശേഷം, ധർമ്മധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം പ്രജയെ എങ്ങനെ ഭരിച്ചു? അവൻ നിർബന്ധമില്ലാതെ രാജഭോഗം ആസ്വദിക്കാനാവില്ലല്ലോ.
Verse 2
सूत उवाच वंशं कुरोर्वंशदवाग्निनिर्हृतं संरोहयित्वा भवभावनो हरि: । निवेशयित्वा निजराज्य ईश्वरो युधिष्ठिरं प्रीतमना बभूव ह ॥ २ ॥
സൂതഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു—ലോകത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്ന പരമേശ്വരൻ ഹരി ശ്രീകൃഷ്ണൻ, ക്രോധരൂപമായ മുള‑അഗ്നിയിൽ ക്ഷീണിച്ച കുരുവംശത്തെ വീണ്ടും പുനരുജ്ജീവിപ്പിച്ച്, യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ തന്റെ സ്വന്തം രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു; അതിനാൽ അവൻ പ്രീതിമാനായി.
Verse 3
निशम्य भीष्मोक्तमथाच्युतोक्तं प्रवृत्तविज्ञानविधूतविभ्रम: । शशास गामिन्द्र इवाजिताश्रय: परिध्युपान्तामनुजानुवर्तित: ॥ ३ ॥
ഭീഷ്മദേവന്റെയും അച്യുതൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെയും ഉപദേശം കേട്ട്, സമ്യക് ജ്ഞാനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചതോടെ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ എല്ലാ സംശയങ്ങളും നീങ്ങി. അജേയപ്രഭുവിന്റെ ആശ്രയത്തിൽ അവൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ഭൂമിയും സമുദ്രങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ ഭരിച്ചു; ഇളയ സഹോദരങ്ങൾ അനുഗമിച്ചു.
Verse 4
कामं ववर्ष पर्जन्य: सर्वकामदुघा मही । सिषिचु: स्म व्रजान् गाव: पयसोधस्वतीर्मुदा ॥ ४ ॥
യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ ഭരണകാലത്ത് മേഘങ്ങൾ ആവശ്യത്തിന് മഴ പെയ്തു; ഭൂമി സർവകാമദുഘയായി എല്ലാം സമൃദ്ധിയായി നൽകി. സന്തോഷത്തോടെ, പാലാൽ നിറഞ്ഞ അകിടുകളുള്ള പശുക്കൾ മേയൽപ്പുറങ്ങളെ പാലാൽ നനച്ചു.
Verse 5
नद्य: समुद्रा गिरय: सवनस्पतिवीरुध: । फलन्त्योषधय: सर्वा: काममन्वृतु तस्य वै ॥ ५ ॥
നദികൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ, വനസസ്യ-വള്ളികൾ, എല്ലാ ഔഷധികളും—എല്ലാ ഋതുക്കളിലും ആ രാജാവിന് സ്വമേധയാ സമൃദ്ധമായി കരഭാഗം അർപ്പിച്ചു.
Verse 6
नाधयो व्याधय: क्लेशा दैवभूतात्महेतव: । अजातशत्रावभवन् जन्तूनां राज्ञि कर्हिचित् ॥ ६ ॥
ആ രാജാവ് അജാതശത്രുവായതിനാൽ, ജീവികൾക്ക് ദൈവികം, ഭൗതികം, ആത്മികം എന്നീ കാരണങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള മാനസിക വേദന, രോഗം, അത്യധിക ചൂട്-തണുപ്പ് എന്നിവ ഒരിക്കലും ബാധിച്ചില്ല.
Verse 7
उषित्वा हास्तिनपुरे मासान् कतिपयान् हरि: । सुहृदां च विशोकाय स्वसुश्च प्रियकाम्यया ॥ ७ ॥
ശ്രീഹരി ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ കുറെ മാസങ്ങൾ ഹസ്തിനാപുരത്തിൽ പാർത്തു—സുഹൃത്തുക്കളുടെയും ബന്ധുക്കളുടെയും ശോകം ശമിപ്പാനും, തന്റെ സഹോദരി (സുഭദ്ര)യെ സന്തോഷിപ്പിക്കാനും.
Verse 8
आमन्त्र्य चाभ्यनुज्ञात: परिष्वज्याभिवाद्य तम् । आरुरोह रथं कैश्चित्परिष्वक्तोऽभिवादित: ॥ ८ ॥
പിന്നീട് പ്രഭു യാത്രയ്ക്ക് അനുമതി ചോദിച്ചു; രാജാവ് അനുവദിച്ചു. പ്രഭു മഹാരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു; രാജാവ് പ്രഭുവിനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. തുടർന്ന് മറ്റുള്ളവരുടെ ആലിംഗനവും നമസ്കാരവും സ്വീകരിച്ച് പ്രഭു രഥത്തിൽ കയറി.
Verse 9
सुभद्रा द्रौपदी कुन्ती विराटतनया तथा । गान्धारी धृतराष्ट्रश्च युयुत्सुर्गौतमो यमौ ॥ ९ ॥ वृकोदरश्च धौम्यश्च स्त्रियो मत्स्यसुतादय: । न सेहिरे विमुह्यन्तो विरहं शार्ङ्गधन्वन: ॥ १० ॥
അപ്പോൾ സുഭദ്ര, ദ്രൗപദി, കുന്തി, വിരാടന്റെ പുത്രി ഉത്തര, ഗാന്ധാരി, ധൃതരാഷ്ട്രൻ, യുയുത്സു, കൃപാചാര്യർ, നകുലൻ-സഹദേവൻ, ഭീമസേനൻ, ധൗമ്യൻ, സത്യവതി മുതലായ സ്ത്രീകൾ—എല്ലാവരും ശാർങ്ഗധന്വനായ ശ്രീകൃഷ്ണനോടുള്ള വിരഹം സഹിക്കാനാവാതെ വിങ്ങി, മൂർച്ചയിലേക്കു വരെ എത്തി.
Verse 10
सुभद्रा द्रौपदी कुन्ती विराटतनया तथा । गान्धारी धृतराष्ट्रश्च युयुत्सुर्गौतमो यमौ ॥ ९ ॥ वृकोदरश्च धौम्यश्च स्त्रियो मत्स्यसुतादय: । न सेहिरे विमुह्यन्तो विरहं शार्ङ्गधन्वन: ॥ १० ॥
അപ്പോൾ സുഭദ്ര, ദ്രൗപദി, കുന്തി, ഉത്തര, ഗാന്ധാരി, ധൃതരാഷ്ട്രൻ, യുയുത്സു, കൃപാചാര്യൻ, നകുല-സഹദേവന്മാർ, ഭീമസേനൻ, ധൗമ്യൻ, സത്യവതി മുതലായവർ ശാർങ്ഗധന്വനായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ വിരഹം സഹിക്കാനാവാതെ വ്യാകുലരായി പ്രായം മൂർച്ചിച്ചു।
Verse 11
सत्सङ्गान्मुक्तदु:सङ्गो हातुं नोत्सहते बुध: । कीर्त्यमानं यशो यस्य सकृदाकर्ण्य रोचनम् ॥ ११ ॥ तस्मिन्न्यस्तधिय: पार्था: सहेरन् विरहं कथम् । दर्शनस्पर्शसंलापशयनासनभोजनै: ॥ १२ ॥
സത്സംഗം മൂലം ദുസ്സംഗത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായ ബുദ്ധിമാൻ, കീർത്തിക്കപ്പെടുന്ന അവന്റെ യശസ്സ് മധുരമാണെന്ന് ഒരിക്കൽ കേട്ടാൽ പോലും അത് ഒഴിവാക്കാൻ ധൈര്യമില്ല. അങ്ങനെ, മനസ്സിനെ മുഴുവനായി അവനിൽ നിക്ഷേപിച്ച പാണ്ഡവർ അവന്റെ വിരഹം എങ്ങനെ സഹിക്കും? അവർ അവനെ നേരിൽ കണ്ടും സ്പർശിച്ചും സംസാരിച്ചു കൂടി, കൂടെ കിടന്നും ഇരുന്നും ഭക്ഷിച്ചും അത്യന്തം അടുത്ത് ചേർന്നിരുന്നല്ലോ.
Verse 12
सत्सङ्गान्मुक्तदु:सङ्गो हातुं नोत्सहते बुध: । कीर्त्यमानं यशो यस्य सकृदाकर्ण्य रोचनम् ॥ ११ ॥ तस्मिन्न्यस्तधिय: पार्था: सहेरन् विरहं कथम् । दर्शनस्पर्शसंलापशयनासनभोजनै: ॥ १२ ॥
സത്സംഗം മൂലം ദുസ്സംഗത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായ ബുദ്ധിമാൻ, കീർത്തിക്കപ്പെടുന്ന അവന്റെ യശസ്സ് മധുരമാണെന്ന് ഒരിക്കൽ കേട്ടാൽ പോലും അത് ഒഴിവാക്കാൻ ധൈര്യമില്ല. അങ്ങനെ, മനസ്സിനെ മുഴുവനായി അവനിൽ നിക്ഷേപിച്ച പാണ്ഡവർ അവന്റെ വിരഹം എങ്ങനെ സഹിക്കും? അവർ അവനെ നേരിൽ കണ്ടും സ്പർശിച്ചും സംസാരിച്ചു കൂടി, കൂടെ കിടന്നും ഇരുന്നും ഭക്ഷിച്ചും അത്യന്തം അടുത്ത് ചേർന്നിരുന്നല്ലോ.
Verse 13
सर्वे तेऽनिमिषैरक्षैस्तमनुद्रुतचेतस: । वीक्षन्त: स्नेहसम्बद्धा विचेलुस्तत्र तत्र ह ॥ १३ ॥
സ്നേഹബന്ധത്തിൽ കുടുങ്ങിയ അവരുടെ ഹൃദയം അവനെ പിന്തുടർന്ന് ഓടുന്നതുപോലെ ആയിരുന്നു; അവർ കണ്ണിമയ്ക്കാതെ അവനെ തന്നെ നോക്കി, വ്യാകുലതയിൽ ഇവിടെ അവിടെ അലഞ്ഞു നടന്നു।
Verse 14
न्यरुन्धन्नुद्गलद्बाष्पमौत्कण्ठ्याद्देवकीसुते । निर्यात्यगारान्नोऽभद्रमिति स्याद्बान्धवस्त्रिय: ॥ १४ ॥
ദേവകീസുതനായ ശ്രീകൃഷ്ണനെക്കുറിച്ചുള്ള ആകാംക്ഷയിൽ അവരുടെ കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് കണ്ണുനീർ ഒഴുകിപ്പൊങ്ങി. ബന്ധുസ്ത്രീകൾ കൊട്ടാരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നു; യാത്രതിരിക്കുന്ന വേളയിൽ കണ്ണുനീർ അപശകുനമാകുമോ എന്ന ഭയത്തിൽ അവർ വലിയ പ്രയാസത്തോടെ അത് തടഞ്ഞു.
Verse 15
मृदङ्गशङ्खभेर्यश्च वीणापणवगोमुखा: । धुन्धुर्यानकघण्टाद्या नेदुर्दुन्दुभयस्तथा ॥ १५ ॥
ഹസ്തിനാപുരത്തിലെ രാജപ്രാസാദത്തിൽ നിന്ന് ഭഗവാൻ പുറപ്പെടുമ്പോൾ മൃദംഗം, ശംഖം, ഭേരി, വീണ, പണവം, ഗോമുഖം, ധുന്ധുരി, ആനകം, ഘണ്ട തുടങ്ങിയവയും ദുന്ദുഭികളും ഒരുമിച്ച് മുഴങ്ങി—അവനെ ആദരിക്കാൻ।
Verse 16
प्रासादशिखरारूढा: कुरुनार्यो दिदृक्षया । ववृषु: कुसुमै: कृष्णं प्रेमव्रीडास्मितेक्षणा: ॥ १६ ॥
പ്രഭുവിനെ ദർശിക്കാനുള്ള പ്രേമാഭിലാഷത്തോടെ കുരുനാരികൾ പ്രാസാദശിഖരങ്ങളിൽ കയറി; പ്രേമവും ലജ്ജയും കലർന്ന സ്മിതനോട്ടത്തോടെ ശ്രീകൃഷ്ണനിൽ പുഷ്പവർഷം ചൊരിഞ്ഞു।
Verse 17
सितातपत्रं जग्राह मुक्तादामविभूषितम् । रत्नदण्डं गुडाकेश: प्रिय: प्रियतमस्य ह ॥ १७ ॥
അപ്പോൾ ഗുഡാകേശനായ അർജുനൻ—പരമപ്രിയനായ ഭഗവാന്റെ അത്യന്തം പ്രിയസഖാവ്—മുത്തുമാലകളാൽ അലങ്കരിച്ച, രത്നദണ്ഡമുള്ള വെളുത്ത കുട പിടിച്ചു।
Verse 18
उद्धव: सात्यकिश्चैव व्यजने परमाद्भुते । विकीर्यमाण: कुसुमै रेजे मधुपति: पथि ॥ १८ ॥
ഉദ്ധവനും സാത്യകിയും അത്യദ്ഭുതമായി അലങ്കരിച്ച വ്യജനങ്ങളാൽ ഭഗവാനെ വീശിത്തുടങ്ങി; വഴിയിലാകെ ചിതറിക്കിടന്ന പുഷ്പങ്ങൾക്കിടയിൽ മധുപതി ശ്രീകൃഷ്ണൻ ദിവ്യമായി ശോഭിച്ചു।
Verse 19
अश्रूयन्ताशिष: सत्यास्तत्र तत्र द्विजेरिता: । नानुरूपानुरूपाश्च निर्गुणस्य गुणात्मन: ॥ १९ ॥
ഇവിടെയും അവിടെയും ദ്വിജന്മാർ ഉച്ചരിച്ച സത്യാശീർവാദങ്ങൾ കേൾക്കപ്പെട്ടു; എന്നാൽ അവ യോജ്യവും അല്ല, അയോഗ്യവും അല്ല—കാരണം അവ നിർഗുണ പരതത്ത്വത്തിനായിരുന്നുവെങ്കിലും, അവൻ ഇപ്പോൾ മനുഷ്യലീലയിൽ ഗുണധാരിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടിരുന്നു।
Verse 20
अन्योन्यमासीत्सञ्जल्प उत्तमश्लोकचेतसाम् । कौरवेन्द्रपुरस्त्रीणां सर्वश्रुतिमनोहर: ॥ २० ॥
ഉത്തമശ്ലോകനായ ഭഗവാന്റെ ഗുണചിന്തയിൽ ലീനമായ ഹസ്തിനാപുരത്തിലെ വീടുകളുടെ മേൽക്കൂരകളിൽ നിന്ന സ്ത്രീകൾ പരസ്പരം അവനെക്കുറിച്ചേ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ആ സംഭാഷണം വേദസ്തുതികളേക്കാൾ പോലും മനോഹരമായിരുന്നു.
Verse 21
स वै किलायं पुरुष: पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनि । अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे निमीलितात्मन्निशि सुप्तशक्तिषु ॥ २१ ॥
അവർ പറഞ്ഞു—ഇവൻ തന്നെയാണ് ഞങ്ങൾ ഉറപ്പോടെ ഓർക്കുന്ന ആ ആദിപുരുഷൻ. പ്രകൃതിഗുണങ്ങൾ പ്രകടമാകുന്നതിന് മുമ്പ് അവിശേഷ ആത്മസ്വരൂപത്തിൽ അവൻ ഒരുത്തൻ മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ; ജഗദാത്മനായ ആ പരമേശ്വരനിൽ എല്ലാ ജീവികളും രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങുന്നതുപോലെ, ശക്തികൾ നിർത്തപ്പെട്ട നിലയിൽ ലയിക്കുന്നു.
Verse 22
स एव भूयो निजवीर्यचोदितां स्वजीवमायां प्रकृतिं सिसृक्षतीम् । अनामरूपात्मनि रूपनामनी विधित्समानोऽनुससार शास्त्रकृत् ॥ २२ ॥
അവൻ തന്നെയാണ് വീണ്ടും തന്റെ സ്വശക്തിയാൽ പ്രേരിതമായ സൃഷ്ടികാരിണിയായ പ്രകൃതിയെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നത്. തന്റെ അംശങ്ങളായ ജീവികൾക്ക് നാമവും രൂപവും നിശ്ചയിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അവരെ പ്രകൃതിയുടെ അധീനത്തിലാക്കി; ശാസ്ത്രകർത്താവായി ആ ക്രമം അനുസരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.
Verse 23
स वा अयं यत्पदमत्र सूरयो जितेन्द्रिया निर्जितमातरिश्वन: । पश्यन्ति भक्त्युत्कलितामलात्मना नन्वेष सत्त्वं परिमार्ष्टुमर्हति ॥ २३ ॥
ഇവൻ തന്നെയാണ് ആ പരമപുരുഷൻ; അവന്റെ ദിവ്യരൂപം മഹാഭക്തർ അനുഭവിക്കുന്നു—ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവരും, പ്രാണവായുവിനെ നിയന്ത്രിച്ചവരും, കഠിന ഭക്തിസേവനാൽ അന്തഃകരണം നിർമ്മലമായവരും. സത്തയെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന ഏക മാർഗം ഇതുതന്നെ.
Verse 24
स वा अयं सख्यनुगीतसत्कथो वेदेषु गुह्येषु च गुह्यवादिभि: । य एक ईशो जगदात्मलीलया सृजत्यवत्यत्ति न तत्र सज्जते ॥ २४ ॥
ഓ സഖികളേ, ഇതാ ആ ഭഗവാൻ തന്നെ; അവന്റെ ആകർഷകവും രഹസ്യവുമായ ലീലാകഥകൾ വേദങ്ങളുടെ ഗുഹ്യഭാഗങ്ങളിൽ മഹാഭക്തർ വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു. അവൻ ഒരുത്തൻ തന്നെയാണ് ജഗദാത്മനായ ഈശ്വരൻ; തന്റെ ലീലയിൽ ലോകത്തെ സൃഷ്ടിക്കുകയും പാലിക്കുകയും സംഹരിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടും അതിൽ അസംഗനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 25
यदा ह्यधर्मेण तमोधियो नृपा जीवन्ति तत्रैष हि सत्त्वत: किल । धत्ते भगं सत्यमृतं दयां यशो भवाय रूपाणि दधद्युगे युगे ॥ २५ ॥
അധർമം നിറഞ്ഞ തമോബുദ്ധിയുള്ള രാജാക്കന്മാർ മൃഗങ്ങളെപ്പോലെ ജീവിക്കുമ്പോൾ, ഭഗവാൻ യുഗം യുഗമായി തന്റെ ദിവ്യരൂപത്തിൽ അവതരിച്ച് പരമശക്തി പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു; സത്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഭക്തർക്കു പ്രത്യേക കരുണ കാണിച്ച് ലോകഹിതാർത്ഥം വിവിധ രൂപങ്ങൾ ധരിക്കുന്നു।
Verse 26
अहो अलं श्लाघ्यतमं यदो: कुल- महो अलं पुण्यतमं मधोर्वनम् । यदेष पुंसामृषभ: श्रिय: पति: स्वजन्मना चङ्क्रमणेन चाञ्चति ॥ २६ ॥
അഹോ! യദുവംശം എത്രയോ ശ്രേഷ്ഠമായി പ്രശംസനീയം; മധുവനം (മഥുര) എത്രയോ പരമ പുണ്യമയം! അവിടെ സർവ്വജീവികളുടെ നേതാവായ ശ്രീപതി ഭഗവാൻ ജന്മം സ്വീകരിച്ച് ബാല്യത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച് ആ ഭൂമിയെ പാവനമാക്കി।
Verse 27
अहो बत स्वर्यशसस्तिरस्करी कुशस्थली पुण्ययशस्करी भुव: । पश्यन्ति नित्यं यदनुग्रहेषितं स्मितावलोकं स्वपतिं स्म यत्प्रजा: ॥ २७ ॥
നിസ്സംശയം അത്ഭുതം തന്നെ—കുശസ്ഥലി (ദ്വാരക) സ്വർഗ്ഗലോകത്തിന്റെ മഹിമയെയും മങ്ങിച്ചെറുത്ത് ഭൂമിയുടെ യശസ്സിനെ വർധിപ്പിച്ചു. അവിടത്തെ പ്രജകൾ തങ്ങളുടെ സ്വാമിയായ സർവ്വാത്മൻ ശ്രീകൃഷ്ണനെ നിത്യവും സ്നേഹഭാവത്തിൽ ദർശിക്കുന്നു; അവൻ മധുരസ്മിതമുള്ള ദൃഷ്ടിയാൽ അവരെ അനുഗ്രഹിക്കുന്നു।
Verse 28
नूनं व्रतस्नानहुतादिनेश्वर: समर्चितो ह्यस्य गृहीतपाणिभि: । पिबन्ति या: सख्यधरामृतं मुहु- र्व्रजस्त्रिय: सम्मुमुहुर्यदाशया: ॥ २८ ॥
സഖികളേ! ഭഗവാൻ കൈപിടിച്ചെടുത്ത അവന്റെ പത്നിമാർ നിശ്ചയം വ്രതം, സ്നാനം, ഹോമം എന്നിവ നടത്തി ജഗദീശ്വരനെ സമ്യകമായി ആരാധിച്ചിരിക്കണം; അതിനാലാണ് അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും അവന്റെ അധരാമൃതം ആസ്വദിക്കുന്നത്. വ്രജത്തിലെ ഗോപികൾ അത്തരം അനുഗ്രഹം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നതുമാത്രം കൊണ്ടു തന്നെ പലപ്പോഴും മൂർച്ചപ്പെടുമായിരുന്നു।
Verse 29
या वीर्यशुल्केन हृता: स्वयंवरे प्रमथ्य चैद्यप्रमुखान् हि शुष्मिण: । प्रद्युम्नसाम्बाम्बसुतादयोऽपरा याश्चाहृता भौमवधे सहस्रश: ॥ २९ ॥
രുക്മിണി, സത്യഭാമ, ജാംബവതി മുതലായവരെ ഭഗവാൻ സ്വയംവരത്തിൽ വീര്യശുല്കം നൽകി, ശിശുപാലൻ (ചൈദ്യൻ) മുതലായ ശക്തരായ രാജാക്കളെ തോൽപ്പിച്ച് ഹരിച്ചെടുത്തു; അവരുടെ പുത്രന്മാർ പ്രദ്യുമ്നൻ, സാംബൻ, അംബ മുതലായവർ. കൂടാതെ ഭൗമാസുരനെ വധിച്ചപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിന് മറ്റ് സ്ത്രീകളെയും മോചിപ്പിച്ച് ഭഗവാൻ സ്വീകരിച്ചു—അവരൊക്കെയും മഹിമയുള്ളവരാണ്।
Verse 30
एता: परं स्त्रीत्वमपास्तपेशलं निरस्तशौचं बत साधु कुर्वते । यासां गृहात्पुष्करलोचन: पति- र्न जात्वपैत्याहृतिभिर्हृदि स्पृशन् ॥ ३० ॥
ഈ സ്ത്രീകൾക്ക് സ്വാതന്ത്ര്യവും ബാഹ്യശുചിതയും കുറവായിരുന്നാലും അവർ തങ്ങളുടെ ജീവിതം പരമ മംഗളമാക്കി. പുഷ്കരലോചനനായ ഭഗവാൻ തന്നെയായിരുന്നു അവരുടെ ഭർത്താവ്; അവൻ അവരെ വീട്ടിൽ ഒരിക്കലും ഒറ്റയ്ക്കാക്കി വിടാതെ, അമൂല്യ സമ്മാനങ്ങളാൽ അവരുടെ ഹൃദയം നിത്യവും സന്തോഷിപ്പിച്ചു.
Verse 31
एवंविधा गदन्तीनां स गिर: पुरयोषिताम् । निरीक्षणेनाभिनन्दन् सस्मितेन ययौ हरि: ॥ ३१ ॥
നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ ഇങ്ങനെ വന്ദിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോൾ, ഭഗവാൻ ഹരി മന്ദസ്മിതത്തോടെ അവരുടെ ശുഭാഭിവാദ്യം സ്വീകരിച്ചു; കൃപാദൃഷ്ടിയാൽ അവരെ നോക്കി നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 32
अजातशत्रु: पृतनां गोपीथाय मधुद्विष: । परेभ्य: शङ्कित: स्नेहात्प्रायुङ्क्त चतुरङ्गिणीम् ॥ ३२ ॥
അജാതശത്രുവായ മഹാരാജ യുദിഷ്ഠിരൻ, അസുരവൈരിയായ മധുദ്വിഷനായ ഭഗവാൻ കൃഷ്ണന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി, ശത്രുക്കളെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കയും പ്രഭുവിനോടുള്ള സ്നേഹവും കൊണ്ടു, രഥം-ആന-കുതിര-പടയാളി എന്നീ ചതുരംഗിണി സേനയെ നിയോഗിച്ചു.
Verse 33
अथ दूरागतान् शौरि: कौरवान् विरहातुरान् । सन्निवर्त्य दृढं स्निग्धान् प्रायात्स्वनगरीं प्रियै: ॥ ३३ ॥
പിന്നീട് ശൗരി (കൃഷ്ണൻ) ദൂരത്തോളം കൂടെ വന്ന, വിരഹത്തിൽ വ്യാകുലരും ദൃഢസ്നേഹമുള്ളവരുമായ കുരുജനങ്ങളെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് മടക്കി അയച്ചു; പ്രിയസഹചാരികളോടൊപ്പം തന്റെ നഗരമായ ദ്വാരകയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.
Verse 34
कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् सयामुनान् । ब्रह्मावर्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतानथ ॥ ३४ ॥ मरुधन्वमतिक्रम्य सौवीराभीरयो: परान् । आनर्तान् भार्गवोपागाच्छ्रान्तवाहो मनाग्विभु: ॥ ३५ ॥
ഹേ ശൗനകാ! തുടർന്ന് ഭഗവാൻ കുരുജാങ്ഗല, പാഞ്ചാല, ശൂരസേന, യമുനാതീരദേശം, ബ്രഹ്മാവർത്തം, കുരുക്ഷേത്രം, മത്സ്യ, സാരസ്വത—ഇവയെല്ലാം കടന്ന്, മരുധന്വം (മരുഭൂമി) അതിക്രമിച്ച്, ക്രമേണ സൗവീരയും ആഭീരയും കഴിഞ്ഞ് പടിഞ്ഞാറുള്ള ആനർത്ത (ദ്വാരകാദേശം) എത്തി. വാഹനങ്ങൾ ക്ഷീണിച്ചിട്ടും പ്രഭു അല്പം വിശ്രമിച്ച് ഒടുവിൽ ദ്വാരകയെ പ്രാപിച്ചു.
Verse 35
कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् सयामुनान् । ब्रह्मावर्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतानथ ॥ ३४ ॥ मरुधन्वमतिक्रम्य सौवीराभीरयो: परान् । आनर्तान् भार्गवोपागाच्छ्रान्तवाहो मनाग्विभु: ॥ ३५ ॥
ഓ ശൗനകാ! തുടർന്ന് പ്രഭു കുരുജാംഗല, പാഞ്ചാല, ശൂരസേന, യമുനാതീരദേശങ്ങൾ, ബ്രഹ്മാവർത്തം, കുരുക്ഷേത്രം, മത്സ്യ, സാരസ്വതം, കൂടാതെ മരുധന്വ (മരുഭൂമി) എന്നിവ കടന്ന്, പിന്നെ സൗവീര-ആഭീര ജനപദങ്ങൾ താണ്ടി, അവയുടെ പടിഞ്ഞാറായി അവസാനം ദ്വാരകയിൽ എത്തി।
Verse 36
तत्र तत्र ह तत्रत्यैर्हरि: प्रत्युद्यतार्हण: । सायं भेजे दिशं पश्चाद्गविष्ठो गां गतस्तदा ॥ ३६ ॥
ഓരോ ദേശത്തിലും ജനങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവന്ന് ഹരിയെ സ്വീകരിച്ചു, ആരാധിച്ചു, പലവിധ ഉപഹാരങ്ങൾ സമർപ്പിച്ചു. സന്ധ്യയായാൽ പ്രഭു എല്ലായിടത്തും സന്ധ്യാവിധി നിർവഹിച്ചു, സൂര്യാസ്തമയത്തിനു ശേഷം നിയമമായി യാത്ര നിർത്തിവെക്കുമായിരുന്നു.
Frequently Asked Questions
The text presents the prosperity of clouds, earth, cows, rivers, and forests as a symptom of dharmic governance aligned with Bhagavān’s will. In Bhāgavata theology, rājadharma is not merely administrative efficiency; it is moral-spiritual order that reduces collective suffering (ādhyātmika/ādhibhautika/ādhidaivika distress) and allows the world to yield its ‘tax’ naturally—signaling harmony between human leadership and cosmic administration.
The chapter explicitly notes that praises offered to Kṛṣṇa are simultaneously fitting and unfitting: fitting because He is the Absolute (para-tattva), unfitting only in the sense that He is voluntarily masking majesty through humanlike līlā. This is a core Bhāgavata principle: Bhagavān remains unaffected while creating, maintaining, and dissolving the cosmos, yet He reciprocates intimately with devotees in accessible personal forms.
The narration attributes the theological praise to the ladies of Hastināpura (the city’s women observing from rooftops). Their discourse functions as a ‘public Vedānta’: they recall His pre-creation existence, His empowerment of material nature, the purifying power of bhakti, and His avatāra-purpose—compressing major siddhānta into devotional speech.
The chapter states two motives: awareness of possible danger (‘because of the enemy’) and affectionate honor. Even when a king is personally enemyless, prudence (kṣātra-dharma) and the duty to protect honored guests apply—especially for the Lord’s entourage traveling through multiple provinces. The escort also dramatizes the Kurus’ dependence on Kṛṣṇa as their protector.
It illustrates the Bhāgavata psychology of bhakti: once the heart tastes Bhagavān through pure association, it cannot relinquish His kathā or presence. The text generalizes this principle—those purified by sādhu-saṅga cannot avoid hearing His glories—and then intensifies it for the Pāṇḍavas, who had direct, intimate association (seeing, touching, speaking, living with Him), making separation a heightened form of devotion (viraha) rather than mere sentiment.