Adhyaya 31

Verse 1

श्रीशुक उवाच अथ तत्रागमद् ब्रह्मा भवान्या च समं भव: । महेन्द्रप्रमुखा देवा मुनय: सप्रजेश्वरा: ॥ १ ॥

ശ്രീശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ പ്രഭാസത്തിലേക്ക് ബ്രഹ്മാവ് എത്തി; അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം ഭവൻ (ശിവൻ) ഭവാനിയോടുകൂടി വന്നു. ഇന്ദ്രപ്രമുഖ ദേവന്മാരും പ്രജാപതികളോടുകൂടിയ മുനിമാരും അവിടെ എത്തി.

Verse 2

पितर: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । चारणा यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजा: ॥ २ ॥ द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुका: । गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरे: कर्माणि जन्म च ॥ ३ ॥

പിതാക്കന്മാർ, സിദ്ധർ, ഗന്ധർവർ, വിദ്യാധരർ, മഹോരഗങ്ങൾ; കൂടാതെ ചാരണർ, യക്ഷർ, രാക്ഷസർ, കിന്നരർ, അപ്സരസ്സുകൾ, ഗരുഡന്റെ ബന്ധുക്കളും വന്നു. പരമപുരുഷനായ ഭഗവാന്റെ നിര്യാണം കാണാൻ അവർ അത്യന്തം ഉത്സുകരായി, വരുമ്പോൾ ശൗരി (ശ്രീകൃഷ്ണൻ)യുടെ ജന്മവും ലീലാകർമ്മങ്ങളും പാടി പുകഴ്ത്തി.

Verse 3

पितर: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । चारणा यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजा: ॥ २ ॥ द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुका: । गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरे: कर्माणि जन्म च ॥ ३ ॥

പിതാക്കന്മാർ, സിദ്ധർ, ഗന്ധർവർ, വിദ്യാധരർ, മഹോരഗങ്ങൾ; കൂടാതെ ചാരണർ, യക്ഷർ, രാക്ഷസർ, കിന്നരർ, അപ്സരസ്സുകൾ, ഗരുഡന്റെ ബന്ധുക്കളും വന്നു. പരമപുരുഷനായ ഭഗവാന്റെ നിര്യാണം കാണാൻ അവർ അത്യന്തം ഉത്സുകരായി, വരുമ്പോൾ ശൗരി (ശ്രീകൃഷ്ണൻ)യുടെ ജന്മവും ലീലാകർമ്മങ്ങളും പാടി പുകഴ്ത്തി.

Verse 4

ववृषु: पुष्पवर्षाणि विमानावलिभिर्नभ: । कुर्वन्त: सङ्कुलं राजन् भक्त्या परमया युता: ॥ ४ ॥

ഹേ രാജാവേ, അനവധി വിമാനങ്ങളാൽ ആകാശം നിറച്ച്, പരമഭക്തിയോടെ അവർ പുഷ്പവർഷം ചൊരിഞ്ഞു.

Verse 5

भगवान् पितामहं वीक्ष्य विभूतीरात्मनो विभु: । संयोज्यात्मनि चात्मानं पद्मनेत्रे न्यमीलयत् ॥ ५ ॥

സർവ്വവിഭുവായ ഭഗവാൻ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിനെയും മറ്റു ദേവന്മാരെയും—അവർ അവന്റെ തന്നെ ശക്തിമയ വിഭൂതികൾ—കണ്ട്, മനസ്സിനെ സ്വയംതന്നിൽ സ്ഥാപിച്ച് പദ്മനേത്രങ്ങൾ അടച്ചു।

Verse 6

लोकाभिरामां स्वतनुं धारणाध्यानमङ्गलम् । योगधारणयाग्नेय्यादग्ध्वा धामाविशत् स्वकम् ॥ ६ ॥

ലോകങ്ങളെല്ലാം ആകർഷിക്കുന്ന തന്റെ ദിവ്യദേഹം—ധ്യാനധാരണയ്ക്ക് മംഗളകരമായത്—യോഗത്തിന്റെ ആഗ്നേയീ ധാരണകൊണ്ട് ദഹിപ്പിക്കാതെ, ഭഗവാൻ കൃഷ്ണൻ തന്റെ സ്വധാമത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു।

Verse 7

दिवि दुन्दुभयो नेदु: पेतु: सुमनसश्च खात् । सत्यं धर्मो धृतिर्भूमे: कीर्ति: श्रीश्चानु तं ययु: ॥ ७ ॥

ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഭൂമിയെ വിട്ടതുമാത്രം സത്യം, ധർമ്മം, ധൃതി, കീർത്തി, ശ്രീ (ലക്ഷ്മി) എന്നിവ ഉടൻ തന്നെ അവനെ അനുഗമിച്ചു. ആകാശത്ത് ദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങി, പുഷ്പവൃഷ്ടി പെയ്തു।

Verse 8

देवादयो ब्रह्ममुख्या न विशन्तं स्वधामनि । अविज्ञातगतिं कृष्णं दद‍ृशुश्चातिविस्मिता: ॥ ८ ॥

ബ്രഹ്മാവിനെ മുൻപാക്കി പല ദേവന്മാരും മറ്റു ഉന്നത സത്തകളും, കൃഷ്ണന്റെ ഗതി വെളിപ്പെടാത്തതിനാൽ, അവൻ സ്വധാമത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നത് കാണാനായില്ല; എന്നാൽ ചിലർ ദർശിച്ചു, അവർ അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു।

Verse 9

सौदामन्या यथाक्लाशे यान्त्या हित्वाभ्रमण्डलम् । गतिर्न लक्ष्यते मर्त्यैस्तथा कृष्णस्य दैवतै: ॥ ९ ॥

മേഘമണ്ഡലം വിട്ട് പായുന്ന മിന്നലിന്റെ പാത സാധാരണ മനുഷ്യർ തിരിച്ചറിയാത്തതുപോലെ, കൃഷ്ണൻ സ്വധാമത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയ ഗതിയും ദേവന്മാർക്ക് കണ്ടെത്താനായില്ല।

Verse 10

ब्रह्मरुद्रादयस्ते तु द‍ृष्ट्वा योगगतिं हरे: । विस्मितास्तां प्रशंसन्त: स्वं स्वं लोकं ययुस्तदा ॥ १० ॥

ബ്രഹ്മാവും രുദ്രനും മുതലായ ദേവന്മാർ ഹരിയുടെ യോഗഗതി കണ്ടു വിസ്മയിച്ചു. അവർ ഭഗവാന്റെ മായാശക്തിയെ പുകഴ്ത്തി തത്തത് ലോകങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങി.

Verse 11

राजन् परस्य तनुभृज्जननाप्ययेहा मायाविडम्बनमवेहि यथा नटस्य । सृष्ट्वात्मनेदमनुविश्य विहृत्य चान्ते संहृत्य चात्ममहिनोपरत: स आस्ते ॥ ११ ॥

ഹേ രാജാവേ, പരമഭഗവാന്റെ അവതാരവും അന്തർധാനംയും ദേഹധാരികളുടേതുപോലെ തോന്നിയാലും, അത് നടന്റെ അഭിനയത്തെപ്പോലെ മായയുടെ വിനോദമാണ്. അവൻ ലോകം സൃഷ്ടിച്ച് അതിൽ പ്രവേശിച്ച് കുറെകാലം ലീല ചെയ്ത്, അവസാനം അത് സംഹരിച്ചു തന്റെ സ്വമഹിമയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 12

मर्त्येन यो गुरुसुतं यमलोकनीतं त्वां चानयच्छरणद: परमास्‍त्रदग्धम् । जिग्येऽन्तकान्तकमपीशमसावनीश: किं स्वावने स्वरनयन्मृगयुं सदेहम् ॥ १२ ॥

യമലോകത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോയ ഗുരുപുത്രനെ അതേ ദേഹത്തോടെ തിരികെ കൊണ്ടുവന്നവനും, ശരണദാതാവായി അശ്വത്ഥാമയുടെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിൽ ദഗ്ധനായ നിന്നെയും രക്ഷിച്ചവനും—മരണദൂതന്മാരുടെ അന്തകനായ ശിവനെയും യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ചവനും—വേട്ടക്കാരൻ ജരയെ മനുഷ്യദേഹത്തോടെയേ വൈകുണ്ഠത്തിലേക്കു അയച്ചവനും ആയ കൃഷ്ണൻ, തന്റെ സ്വയം സംരക്ഷിക്കാൻ അശക്തനാകുമോ?

Verse 13

तथाप्यशेषस्थितिसम्भवाप्यये- ष्वनन्यहेतुर्यदशेषशक्तिधृक् । नैच्छत् प्रणेतुं वपुरत्र शेषितं मर्त्येन किं स्वस्थगतिं प्रदर्शयन् ॥ १३ ॥

അനന്തശക്തികളുടെ അധിപനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ അനേകം ജീവികളുടെ സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, ലയം എന്നിവയുടെ ഏകകാരണമാണെങ്കിലും, ഈ ലോകത്തിൽ തന്റെ ദേഹം ഇനി നിലനിർത്താൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചില്ല. അങ്ങനെ ആത്മനിഷ്ഠരുടെ പരമഗതി വെളിപ്പെടുത്തി, മർത്ത്യലോകം സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ നിസ്സാരമാണെന്നും കാണിച്ചു.

Verse 14

य एतां प्रातरुत्थाय कृष्णस्य पदवीं पराम् । प्रयत: कीर्तयेद् भक्त्या तामेवाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ १४ ॥

ആരെങ്കിലും പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് ശ്രദ്ധയോടെ ഭക്തിയോടെ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പരമപദവി—അവന്റെ ദിവ്യപ്രയാണവും സ്വധാമപ്രാപ്തിയും—കീർത്തനം ചെയ്താൽ, അവൻ തീർച്ചയായും അതേ അനുത്തമ പരമഗതി പ്രാപിക്കും.

Verse 15

दारुको द्वारकामेत्य वसुदेवोग्रसेनयो: । पतित्वा चरणावस्रैर्न्यषिञ्चत् कृष्णविच्युत: ॥ १५ ॥

ദാരുകൻ ദ്വാരകയിൽ എത്തി വസുദേവനും ഉഗ്രസേനനും‍റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു; ശ്രീകൃഷ്ണവിയോഗത്തിൽ വിലപിച്ച് കണ്ണീരാൽ അവരുടെ പാദങ്ങൾ നനച്ചു।

Verse 16

कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्‍स्‍नशो नृप । तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया जना: शोकविर्मूर्च्छिता: ॥ १६ ॥ तत्र स्म त्वरिता जग्मु: कृष्णविश्लेषविह्वला: । व्यसव: शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ॥ १७ ॥

ഹേ നൃപാ! ദാരുകൻ വൃഷ്ണികളുടെ സമ്പൂർണ്ണ നാശവാർത്ത പറഞ്ഞു. അത് കേട്ടപ്പോൾ ജനങ്ങൾ ഹൃദയം വിറച്ച്, ദുഃഖത്തിൽ മയങ്ങി നിശ്ചലരായി।

Verse 17

कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्‍स्‍नशो नृप । तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया जना: शोकविर्मूर्च्छिता: ॥ १६ ॥ तत्र स्म त्वरिता जग्मु: कृष्णविश्लेषविह्वला: । व्यसव: शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ॥ १७ ॥

ശ്രീകൃഷ്ണവിയോഗത്തിൽ വിഹ്വലരായ അവർ, ബന്ധുക്കൾ നിർജീവമായി കിടക്കുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പാഞ്ഞു; ദുഃഖത്തിൽ സ്വന്തം മുഖം തട്ടിക്കൊണ്ടായിരുന്നു അവർ പോകുന്നത്।

Verse 18

देवकी रोहिणी चैव वसुदेवस्तथा सुतौ । कृष्णरामावपश्यन्त: शोकार्ता विजहु: स्मृतिम् ॥ १८ ॥

ദേവകിയും രോഹിണിയും വസുദേവനും തങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരായ ശ്രീകൃഷ്ണനെയും ബലരാമനെയും കാണാതിരുന്നതുകൊണ്ട് ദുഃഖത്തിൽ വിങ്ങി ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു।

Verse 19

प्राणांश्च विजहुस्तत्र भगवद्विरहातुरा: । उपगुह्य पतींस्तात चितामारुरुहु: स्‍त्रिय: ॥ १९ ॥

ഭഗവാന്റെ വിരഹത്തിൽ പീഡിതരായി അവിടെയേ തന്നെ അവന്റെ മാതാപിതാക്കൾ പ്രാണം വിട്ടു. പ്രിയ പരീക്ശിതാ! തുടർന്ന് യാദവസ്ത്രീകൾ മരിച്ച ഭർത്താക്കളെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ചിതകളിൽ കയറി।

Verse 20

रामपत्न्‍यश्च तद्देहमुपगुह्याग्निमाविशन् । वसुदेवपत्न्‍यस्तद्गात्रं प्रद्युम्नादीन् हरे: स्‍नुषा: । कृष्णपत्न्‍योऽविशन्नग्निं रुक्‍मिण्याद्यास्तदात्मिका: ॥ २० ॥

ബലരാമന്റെ ഭാര്യമാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദേഹം ആലിംഗനം ചെയ്ത് ചിതാഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. വസുദേവന്റെ ഭാര്യമാരും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദാഹാഗ്നിയിൽ ചെന്നു അവന്റെ അവയവങ്ങളെ ചേർത്തുപിടിച്ചു. ഹരിയുടെ മരുമക്കൾ—പ്രദ്യുമ്നാദി ഭർത്താക്കന്മാരുടെ—തത്തത്തം ഭർത്താക്കന്മാരുടെ ചിതകളിൽ പ്രവേശിച്ചു. ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ രുക്മിണി മുതലായ ഭാര്യമാർ, ഹൃദയം മുഴുവനും അവനിൽ ലീനമായവർ, അവന്റെ അഗ്നിയിൽ ലയിച്ചു.

Verse 21

अर्जुन: प्रेयस: सख्यु: कृष्णस्य विरहातुर: । आत्मानं सान्त्वयामास कृष्णगीतै: सदुक्तिभि: ॥ २१ ॥

അത്യന്തപ്രിയ സഖാവായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ വിരഹത്തിൽ അർജുനൻ കടുത്ത ദുഃഖത്തിൽ ആകുലനായി; എന്നാൽ ഭഗവാൻ അവനോട് പാടിപ്പറഞ്ഞ ദിവ്യോപദേശവചനങ്ങൾ സ്മരിച്ചു അവൻ സ്വയം ആശ്വസിച്ചു.

Verse 22

बन्धूनां नष्टगोत्राणामर्जुन: साम्परायिकम् । हतानां कारयामास यथावदनुपूर्वश: ॥ २२ ॥

കുലത്തിൽ പുരുഷവംശജർ ആരും ശേഷിക്കാത്ത മരിച്ചവർക്കായി അർജുനൻ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ നടത്തിച്ചു. യാദവർക്കായി അവൻ ഓരോരുത്തർക്കും ക്രമമായി ആവശ്യമായ കർമങ്ങൾ യഥാവിധി നിർവഹിച്ചു.

Verse 23

द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत् क्षणात् । वर्जयित्वा महाराज श्रीमद्भ‍गवदालयम् ॥ २३ ॥

മഹാരാജാവേ! ഭഗവാൻ ഹരി ദ്വാരകയെ ഉപേക്ഷിച്ച ഉടൻ സമുദ്രം ക്ഷണത്തിൽ എല്ലാ വശത്തുനിന്നും നഗരത്തെ മൂടിപ്പ്ലാവിച്ചു; ശ്രീമദ് ഭഗവാന്റെ മഹാലയം മാത്രം ഒഴിവാക്കി.

Verse 24

नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान् मधुसूदन: । स्मृत्याशेषाशुभहरं सर्वमङ्गलमङ्गलम् ॥ २४ ॥

ഭഗവാൻ മധുസൂദനൻ ദ്വാരകയിൽ നിത്യമായി സന്നിഹിതനാണ്. അത് സർവമംഗളങ്ങളിൽ പരമമംഗളം; അതിനെ സ്മരിക്കുന്നതുമാത്രം എല്ലാ അശുഭവും മലിനതയും നീക്കുന്നു.

Verse 25

स्‍त्रीबालवृद्धानादाय हतशेषान् धनञ्जय: । इन्द्रप्रस्थं समावेश्य वज्रं तत्राभ्यषेचयत् ॥ २५ ॥

ധനഞ്ജയനായ അർജുനൻ യദുവംശത്തിൽ ശേഷിച്ച സ്ത്രീകൾ, കുട്ടികൾ, വൃദ്ധന്മാർ എന്നിവരെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥത്തിലേക്ക് പോയി അവിടെ വജ്രനെ യാദവരുടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്തു।

Verse 26

श्रुत्वा सुहृद्वधं राजन्नर्जुनात्ते पितामहा: । त्वां तु वंशधरं कृत्वा जग्मु: सर्वे महापथम् ॥ २६ ॥

ഹേ രാജാവേ, അർജുനനിൽ നിന്ന് പ്രിയസുഹൃത്തിന്റെ വധവാർത്ത കേട്ട നിങ്ങളുടെ പിതാമഹന്മാർ നിങ്ങളെ വംശധാരകനാക്കി സ്ഥാപിച്ചു; പിന്നെ എല്ലാവരും മഹാപഥത്തിലേക്ക്—ഈ ലോകവിടവാങ്ങലിന്റെ ഒരുക്കത്തിലേക്ക്—പോയി।

Verse 27

य एतद् देवदेवस्य विष्णो: कर्माणि जन्म च । कीर्तयेच्छ्रद्धया मर्त्य: सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ २७ ॥

ശ്രദ്ധയോടെ ദേവദേവനായ വിഷ്ണുവിന്റെ ജന്മങ്ങളും കർമ്മലീലകളും കീർത്തിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനാകുന്നു।

Verse 28

इत्थं हरेर्भगवतो रुचिरावतार- वीर्याणि बालचरितानि च शन्तमानि । अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यो भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ॥ २८ ॥ कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥

ഇങ്ങനെ ഭഗവാൻ ഹരിയായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ മനോഹര അവതാരവീര്യങ്ങളും, ശാന്തിദായകമായ ബാലലീലകളും ശ്രീമദ്‌ഭാഗവതത്തിലും മറ്റു ശാസ്ത്രങ്ങളിലും വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവയെ വ്യക്തമായി കീർത്തിച്ചു സ്മരിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ പരമഹംസന്മാരുടെ ലക്ഷ്യമായ ശ്രീകൃഷ്ണനോടുള്ള പരമഭക്തി പ്രാപിക്കുന്നു. ഹേ രാജാവേ, കലിയുഗം ദോഷനിധിയെങ്കിലും ഒരു മഹാഗുണമുണ്ട്—കൃഷ്ണനാമകീർത്തനം മാത്രം കൊണ്ടു സംഗമുക്തനായി പരമഗതിയിലേക്കു പോകുന്നു।