Adhyaya 25
Guṇa-vibhāga: The Three Modes and the Path Beyond Them
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഉദ്ധവനോട് സത്ത്വം, രജസ്, തമസ് എന്നീ മൂന്ന് ഗുണങ്ങളുടെ ജീവിതലക്ഷണങ്ങളും, സംഗം (സഹവാസം) എങ്ങനെ സ്വഭാവത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു എന്നും വിശദീകരിക്കുന്നു. ഓരോ ഗുണത്തിന്റെയും പെരുമാറ്റ‑മാനസിക ചിഹ്നങ്ങൾ പറഞ്ഞ ശേഷം, അവയുടെ സംയോജനത്തിൽ നിന്ന് ‘ഞാൻ’ ‘എന്റെ’ എന്ന മിശ്രബോധവും സാധാരണ ലോകവ്യവഹാരങ്ങളും എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്ന് കാണിക്കുന്നു. ഗുണങ്ങളെ ഉപാസനാപ്രേരണകൾ, ജാഗ്രത്‑സ്വപ്ന‑സുഷുപ്തി അവസ്ഥകൾ, ദേവ‑അസുര ഫലങ്ങൾ, ഉയർന്ന‑താഴ്ന്ന ജന്മങ്ങൾ, കൂടാതെ ജോലി, ജ്ഞാനം, വാസസ്ഥലം, വിശ്വാസം, ആഹാരം, സുഖം മുതലായ മേഖലകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം മോക്ഷക്രമം—സത്ത്വത്തിലൂടെ ഉയർച്ച, സത്ത്വമയ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ രജസ്‑തമസ് ജയിക്കൽ, പിന്നെ ഗുണങ്ങളോടുള്ള ഉദാസീനതയാൽ സത്ത്വവും അതിക്രമിച്ച് കൃഷ്ണഭക്തിയിൽ മാത്രം അനന്യശരണം സ്വീകരിക്കൽ—എന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच गुणानामसम्मिश्राणां पुमान् येन यथा भवेत् । तन्मे पुरुषवर्येदमुपधारय शंसत: ॥ १ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു: ഹേ പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക—ജീവൻ ഓരോ ഭൗതിക ഗുണങ്ങളുമായുള്ള സംഗത്തിലൂടെ എങ്ങനെ അതാത് സ്വഭാവം പ്രാപിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ നിനക്കു വിവരിക്കുന്നു.
Verse 2
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
മനസ്സിന്റെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും നിയന്ത്രണം, സഹിഷ്ണുത, വിവേചനം, തപസ്, സത്യം, കരുണ, സ്മൃതി, സംതൃപ്തി, ത്യാഗം, നിരാസക്തി, ഗുരുവിൽ ശ്രദ്ധ, അനാചാരത്തിൽ ലജ്ജ, ദാനം, ലാളിത്യം, വിനയം, ആത്മസന്തോഷം—ഇവ സത്ത്വഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. ആഗ്രഹം, മഹാപ്രയത്നം, ധൃഷ്ടത, ലാഭത്തിലും അസന്തോഷം, അഹങ്കാരം, ഭൗതിക പുരോഗതിക്കായി പ്രാർത്ഥിക്കൽ, താനെ മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് ശ്രേഷ്ഠനെന്നു കരുതൽ, വിഷയസുഖം, യുദ്ധത്തിനുള്ള അതിവേഗം, പുകഴ്ച കേൾക്കാനുള്ള മോഹം, മറ്റുള്ളവരെ പരിഹസിക്കൽ, സ്വന്തം വീര്യം പരസ്യമാക്കൽ, ബലത്തിന്റെ പേരിൽ പ്രവൃത്തിയെ ന്യായീകരിക്കൽ—ഇവ രജോഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. അസഹിഷ്ണു ക്രോധം, ലാഭലോഭം, ശാസ്ത്രാധാരമില്ലാത്ത വാക്ക്, ഹിംസ, പരജീവിതം, കപടത, ദീർഘക്ലാന്തി, കലഹം, ശോകം, മോഹം, വിഷാദം, അതിനിദ്ര, വ്യാജ പ്രതീക്ഷകൾ, ഭയം, ആലസ്യം—ഇവ തമോഗുണത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷണങ്ങൾ. ഇനി ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളുടെ സംയോജനം കേൾക്കുക।
Verse 3
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
മനസ്സിന്റെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും നിയന്ത്രണം, സഹിഷ്ണുത, വിവേചനം, തപസ്, സത്യം, കരുണ, സ്മൃതി, സംതൃപ്തി, ത്യാഗം, നിരാസക്തി, ഗുരുവിൽ ശ്രദ്ധ, അനാചാരത്തിൽ ലജ്ജ, ദാനം, ലാളിത്യം, വിനയം, ആത്മസന്തോഷം—ഇവ സത്ത്വഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. ആഗ്രഹം, മഹാപ്രയത്നം, ധൃഷ്ടത, ലാഭത്തിലും അസന്തോഷം, അഹങ്കാരം, ഭൗതിക പുരോഗതിക്കായി പ്രാർത്ഥിക്കൽ, താനെ മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് ശ്രേഷ്ഠനെന്നു കരുതൽ, വിഷയസുഖം, യുദ്ധത്തിനുള്ള അതിവേഗം, പുകഴ്ച കേൾക്കാനുള്ള മോഹം, മറ്റുള്ളവരെ പരിഹസിക്കൽ, സ്വന്തം വീര്യം പരസ്യമാക്കൽ, ബലത്തിന്റെ പേരിൽ പ്രവൃത്തിയെ ന്യായീകരിക്കൽ—ഇവ രജോഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. അസഹിഷ്ണു ക്രോധം, ലാഭലോഭം, ശാസ്ത്രാധാരമില്ലാത്ത വാക്ക്, ഹിംസ, പരജീവിതം, കപടത, ദീർഘക്ലാന്തി, കലഹം, ശോകം, മോഹം, വിഷാദം, അതിനിദ്ര, വ്യാജ പ്രതീക്ഷകൾ, ഭയം, ആലസ്യം—ഇവ തമോഗുണത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷണങ്ങൾ. ഇനി ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളുടെ സംയോജനം കേൾക്കുക।
Verse 4
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
മനസ്സിന്റെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും നിയന്ത്രണം, ക്ഷമ, വിവേചനം, സ്വധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരത, സത്യം, കരുണ, സ്മൃതി, തൃപ്തി, ത്യാഗം, വിഷയഭോഗവിരക്തി, ഗുരുവിൽ ശ്രദ്ധ, അനാചാരത്തിൽ ലജ്ജ, ദാനം, ലാളിത്യം, വിനയം, ആത്മതൃപ്തി—ഇവ സത്ത്വഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. കാമന, മഹാപ്രയത്നം, ധൃഷ്ടത, ലാഭത്തിലും അസന്തോഷം, മിഥ്യാഭിമാനം, ഭൗതിക ഉന്നതിക്കായുള്ള പ്രാർത്ഥന, താനെ മറ്റുള്ളവരെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠൻ എന്നു കരുതൽ, ഇന്ദ്രിയസുഖം, യുദ്ധത്തിനുള്ള അതിവേഗം, സ്വന്തം പ്രശംസ കേൾക്കാനുള്ള ആസക്തി, മറ്റുള്ളവരെ പരിഹസിക്കൽ, സ്വന്തം വീര്യം പരസ്യമാക്കൽ, ബലത്തിന്റെ പേരിൽ കർമത്തെ ന്യായീകരിക്കൽ—ഇവ രജോഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. അസഹിഷ്ണു ക്രോധം, ലാഭലോഭം, ശാസ്ത്രാധാരമില്ലാത്ത വാക്ക്, ഹിംസാത്മക ദ്വേഷം, പരജീവി ജീവിതം, കപടം, ദീർഘ ക്ഷീണം, കലഹം, ശോകം, മോഹം, ദുഃഖം, വിഷാദം, അതിനിദ്ര, വ്യാജ പ്രതീക്ഷകൾ, ഭയം, ആലസ്യം—ഇവ തമോഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. ഇനി മൂന്നു ഗുണങ്ങളുടെ സംയോഗം കേൾക്കുക।
Verse 5
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
മനസ്സിന്റെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും നിയന്ത്രണം, ക്ഷമ, വിവേചനം, സ്വധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരത, സത്യം, കരുണ, സ്മൃതി, തൃപ്തി, ത്യാഗം, വിഷയഭോഗവിരക്തി, ഗുരുവിൽ ശ്രദ്ധ, അനാചാരത്തിൽ ലജ്ജ, ദാനം, ലാളിത്യം, വിനയം, ആത്മതൃപ്തി—ഇവ സത്ത്വഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. കാമന, മഹാപ്രയത്നം, ധൃഷ്ടത, ലാഭത്തിലും അസന്തോഷം, മിഥ്യാഭിമാനം, ഭൗതിക ഉന്നതിക്കായുള്ള പ്രാർത്ഥന, താനെ മറ്റുള്ളവരെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠൻ എന്നു കരുതൽ, ഇന്ദ്രിയസുഖം, യുദ്ധത്തിനുള്ള അതിവേഗം, സ്വന്തം പ്രശംസ കേൾക്കാനുള്ള ആസക്തി, മറ്റുള്ളവരെ പരിഹസിക്കൽ, സ്വന്തം വീര്യം പരസ്യമാക്കൽ, ബലത്തിന്റെ പേരിൽ കർമത്തെ ന്യായീകരിക്കൽ—ഇവ രജോഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. അസഹിഷ്ണു ക്രോധം, ലാഭലോഭം, ശാസ്ത്രാധാരമില്ലാത്ത വാക്ക്, ഹിംസാത്മക ദ്വേഷം, പരജീവി ജീവിതം, കപടം, ദീർഘ ക്ഷീണം, കലഹം, ശോകം, മോഹം, ദുഃഖം, വിഷാദം, അതിനിദ്ര, വ്യാജ പ്രതീക്ഷകൾ, ഭയം, ആലസ്യം—ഇവ തമോഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. ഇനി മൂന്നു ഗുണങ്ങളുടെ സംയോഗം കേൾക്കുക।
Verse 6
सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मति: । व्यवहार: सन्निपातो मनोमात्रेन्द्रियासुभि: ॥ ६ ॥
പ്രിയ ഉദ്ധവാ! ‘ഞാൻ’ ‘എന്റെത്’ എന്ന മനോഭാവത്തിൽ തന്നെ മൂന്നു ഗുണങ്ങളുടെ സംയോജനം നിലകൊള്ളുന്നു. മനസ്സ്, വിഷയങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, ശരീരത്തിലെ പ്രാണവായുക്കൾ എന്നിവയുടെ വഴിയുള്ള ലോകവ്യവഹാരവും ഈ ഗുണസന്നിപാതത്തിൻമേലാണ് അധിഷ്ഠിതം.
Verse 7
धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठित: । गुणानां सन्निकर्षोऽयं श्रद्धारतिधनावह: ॥ ७ ॥
ഒരു വ്യക്തി ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവയിൽ ദൃഢമായി നിഷ്ഠിതനാകുമ്പോൾ, അവന്റെ പരിശ്രമഫലമായ ശ്രദ്ധ, ധനം, വിഷയരതി—ഇവയിൽ പ്രകൃതിയുടെ മൂന്നു ഗുണങ്ങളുടെ പരസ്പരസംയോഗം പ്രകടമാകുന്നു।
Verse 8
प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान् यर्हि गृहाश्रमे । स्वधर्मे चानुतिष्ठेत गुणानां समितिर्हि सा ॥ ८ ॥
പ്രവൃത്തിലക്ഷണമായ ഗൃഹാശ്രമത്തിൽ വിഷയഭോഗാഗ്രഹത്തോടെ ആസക്തനായി, അതിന്റെ ഫലമായി സ്വധർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കാൻ ഒരാൾ സ്ഥിരനാകുമ്പോൾ, പ്രകൃതിഗുണങ്ങളുടെ സംയോജനം പ്രകടമാകുന്നു।
Verse 9
पुरुषं सत्त्वसंयुक्तमनुमीयाच्छमादिभि: । कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैस्तमसा युतम् ॥ ९ ॥
ശമദമാദി ഗുണങ്ങളുള്ളവൻ സത്ത്വപ്രധാനനെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. കാമാദികളാൽ രജോഗുണി, ക്രോധാദികളാൽ തമോഗുണി തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു.
Verse 10
यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्ष: स्वकर्मभि: । तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात् पुरुषं स्त्रियमेव वा ॥ १० ॥
പുരുഷനോ സ്ത്രീയോ, ഫലാസക്തിയില്ലാതെ തന്റെ നിയതകർമ്മങ്ങൾ എനിക്കർപ്പിച്ച് ഭക്തിയോടെ എന്നെ ഭജിക്കുമ്പോൾ, അവനെ/അവളെ സത്ത്വപ്രകൃതിയിൽ സ്ഥിതനെന്ന് അറിയണം.
Verse 11
यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्वकर्मभि: । तं रज:प्रकृतिं विद्यात् हिंसामाशास्य तामसम् ॥ ११ ॥
ഭൗതിക ലാഭത്തിന്റെ ആശയോടെ തന്റെ നിയതകർമ്മങ്ങളാൽ എന്നെ ഭജിക്കുന്നവനെ രജഃപ്രകൃതിയെന്ന് അറിയണം. മറ്റുള്ളവർക്കെതിരെ ഹിംസ ചെയ്യാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ഭജിക്കുന്നവൻ താമസനാണ്.
Verse 12
सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे । चित्तजा यैस्तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते ॥ १२ ॥
സത്ത്വം, രജസ്, തമസ് എന്നീ ഗുണങ്ങൾ ജീവന്റേതാണ്; എന്റേതല്ല. അവ ചിത്തത്തിൽ ഉദിച്ച് ജീവനെ ദേഹാദി സൃഷ്ടവസ്തുക്കളിൽ ആസക്തനാക്കി ഇങ്ങനെ ബന്ധിക്കുന്നു.
Verse 13
यदेतरौ जयेत् सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् । तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञानादिभि: पुमान् ॥ १३ ॥
പ്രകാശമുള്ളതും ശുദ്ധവും മംഗളകരവുമായ സത്ത്വഗുണം രജസിനെയും തമസിനെയും ജയിച്ച് പ്രബലമാകുമ്പോൾ, മനുഷ്യൻ സ്വാഭാവികമായി സുഖം, ധർമ്മം, ജ്ഞാനം മുതലായ സദ്ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനാകുന്നു.
Verse 14
यदा जयेत्तम: सत्त्वं रज: सङ्गं भिदा चलम् । तदा दु:खेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥ १४ ॥
ആസക്തിയും ഭേദബോധവും ചഞ്ചലപ്രവർത്തനവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന രജോഗുണം തമസ്സിനെയും സത്ത്വത്തെയും ജയിക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യൻ യശസ്സും സമ്പത്തും നേടാൻ കഠിനമായി പരിശ്രമിക്കുന്നു. രജസ്സിൽ അവൻ ആശങ്കയും പോരാട്ടവും അനുഭവിക്കുന്നു.
Verse 15
यदा जयेद् रज: सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम् । युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रयाहिंसयाशया ॥ १५ ॥
മൂഢവും ജഡവുമായ തമോഗുണം രജസ്സിനെയും സത്ത്വത്തെയും ജയിക്കുമ്പോൾ, അത് ബോധത്തെ മൂടി മനുഷ്യനെ മണ്ടനും മന്ദനും ആക്കുന്നു. ശോകവും മോഹവും പിടിച്ചാൽ അവൻ അതിയായി ഉറങ്ങുന്നു, വ്യാജ പ്രതീക്ഷകൾ പോഷിപ്പിക്കുന്നു, മറ്റുള്ളവരോടു ഹിംസ കാണിക്കുന്നു.
Verse 16
यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृति: । देहेऽभयं मनोऽसङ्गं तत् सत्त्वं विद्धि मत्पदम् ॥ १६ ॥
ചിത്തം പ്രസന്നവും നിർമ്മലവും ആകുകയും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പിൻവാങ്ങി ശാന്തി പ്രാപിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, ദേഹത്തിൽ തന്നെയിരിക്കെ ഭയരഹിതതയും മനസ്സോടുള്ള അസംഗതയും ഉദിക്കുന്നു. ഇതിനെ സത്ത്വഗുണത്തിന്റെ പ്രാബല്യമെന്നു അറിയുക; ഇതിൽ എന്നെ സാക്ഷാത്കരിക്കാൻ അവസരമുണ്ട്.
Verse 17
विकुर्वन् क्रियया चाधीरनिवृत्तिश्च चेतसाम् । गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रान्तं रज एतैर्निशामय ॥ १७ ॥
അധിക പ്രവർത്തനത്താൽ ബുദ്ധി വികൃതമാകുക, ഗ്രഹണേന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് വിടുതൽ നേടാൻ കഴിയാതിരിക്കുക, പ്രവർത്തനേന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അസ്വാസ്ഥ്യം, മനസ്സിന്റെ അസ്ഥിരമായ ഭ്രമം—ഇവയാൽ രജോഗുണത്തെ തിരിച്ചറിയുക.
Verse 18
सीदच्चित्तं विलीयेत चेतसो ग्रहणेऽक्षमम् । मनो नष्टं तमो ग्लानिस्तमस्तदुपधारय ॥ १८ ॥
ചിത്തം ക്ഷീണിച്ച് ഒടുവിൽ ലയിക്കുകയും ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കാൻ കഴിയാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, മനസ് നശിച്ചപോലെ ആയി അജ്ഞാനവും ഗ്ലാനിയും പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിനെ തമോഗുണത്തിന്റെ പ്രാബല്യമെന്നു മനസ്സിലാക്കുക.
Verse 19
एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलमेधते । असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम् ॥ १९ ॥
സത്വഗുണം വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ ദേവന്മാരുടെ ശക്തി വർദ്ധിക്കുന്നു. രജോഗുണം വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ അസുരന്മാരുടെയും, ഹേ ഉദ്ധവാ, തമോഗുണം വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ രാക്ഷസന്മാരുടെയും ശക്തി വർദ്ധിക്കുന്നു.
Verse 20
सत्त्वाज्जागरणं विद्याद् रजसा स्वप्नमादिशेत् । प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ॥ २० ॥
സത്വഗുണത്തിൽ നിന്ന് ജാഗ്രദാവസ്ഥയും, രജോഗുണത്തിൽ നിന്ന് സ്വപ്നാവസ്ഥയും, തമോഗുണത്തിൽ നിന്ന് സുഷുപ്തിയും (ഗാഢനിദ്ര) ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന് അറിയണം. തുരീയം എന്ന നാലാമത്തെ അവസ്ഥ ഇവ മൂന്നിലും വ്യാപിച്ചു നിൽക്കുന്നു.
Verse 21
उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जना: । तमसाधोऽध आमुख्याद् रजसान्तरचारिण: ॥ २१ ॥
സത്വഗുണത്താൽ വേദജ്ഞരായ ബ്രാഹ്മണർ ഉന്നത ലോകങ്ങളിലേക്ക് പോകുന്നു. തമോഗുണത്താൽ ജീവൻ അധോഗതി പ്രാപിച്ച് താഴ്ന്ന ജന്മങ്ങളിലേക്ക് വീഴുന്നു. രജോഗുണത്താൽ മനുഷ്യലോകത്തിൽ തന്നെ ചുറ്റിക്കറങ്ങുന്നു.
Verse 22
सत्त्वे प्रलीना: स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलया: । तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणा: ॥ २२ ॥
സത്വഗുണത്തിൽ ലയിച്ച് മരിക്കുന്നവർ സ്വർഗ്ഗലോകങ്ങളിൽ പോകുന്നു. രജോഗുണത്തിൽ മരിക്കുന്നവർ മനുഷ്യലോകത്തിൽ വസിക്കുന്നു. തമോഗുണത്തിൽ മരിക്കുന്നവർ നരകത്തിൽ പോകുന്നു. എന്നാൽ ത്രിഗുണങ്ങൾക്കും അതീതരായവർ എന്നെത്തന്നെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 23
मदर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निजकर्म तत् । राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ॥ २३ ॥
ഫലേച്ഛ കൂടാതെ എനിക്ക് സമർപ്പിക്കപ്പെടുന്ന കർമ്മം സാത്വികമാകുന്നു. ഫലത്തെ ആഗ്രഹിച്ചു ചെയ്യുന്ന കർമ്മം രാജസവും, ഹിംസയും അസൂയയും നിറഞ്ഞ കർമ്മം താമസവുമാകുന്നു.
Verse 24
कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत् । प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥ २४ ॥
കൈവല്യസ്വരൂപമായ ജ്ഞാനം സാത്ത്വികം; ദ്വൈത-വികൽപ്പത്തെ ആശ്രയിച്ച ജ്ഞാനം രാജസം; ജഡ പ്രാകൃത ജ്ഞാനം താമസം. എന്നാൽ എന്നിൽ നിഷ്ഠയുള്ള ജ്ഞാനം നിർഗുണം, ഗുണാതീതമെന്നു സ്മൃതം.
Verse 25
वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते । तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम् ॥ २५ ॥
വനവാസം സാത്ത്വികം; ഗ്രാമ/നഗരവാസം രാജസം; ചൂതാട്ടശാലയിലെ വാസം താമസം. എന്നാൽ ഞാൻ വസിക്കുന്ന ഇടം നിർഗുണം, ഗുണാതീതം.
Verse 26
सात्त्विक: कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजस: स्मृत: । तामस: स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रय: ॥ २६ ॥
ആസക്തിയില്ലാത്ത പ്രവർത്തകൻ സാത്ത്വികൻ; രാഗത്തിൽ അന്ധനായ പ്രവർത്തകൻ രാജസൻ; സ്മൃതിഭ്രഷ്ടനായി ധർമ്മാധർമ്മ വിവേകം നഷ്ടപ്പെട്ട പ്രവർത്തകൻ താമസൻ. എന്നാൽ എന്റെ ആശ്രയം സ്വീകരിച്ച പ്രവർത്തകൻ നിർഗുണൻ, ഗുണാതീതൻ.
Verse 27
सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी । तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ २७ ॥
ആധ്യാത്മികജീവിതത്തിലേക്കുള്ള ശ്രദ്ധ സാത്ത്വികം; ഫലാപേക്ഷയുള്ള കർമത്തിലേക്കുള്ള ശ്രദ്ധ രാജസം; അധർമ്മത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ശ്രദ്ധ താമസം. എന്നാൽ എന്റെ സേവാഭക്തിയിലുള്ള ശ്രദ്ധ നിർഗുണം, ശുദ്ധ ഗുണാതീതം.
Verse 28
पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् । राजसं चेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि ॥ २८ ॥
പഥ്യവും ശുദ്ധവും എളുപ്പം ലഭ്യവും ആയ ആഹാരം സാത്ത്വികം എന്നു സ്മൃതം; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അതിപ്രിയമായി ഉടൻ സുഖം തരുന്ന ആഹാരം രാജസം; അശുചിയും ദുഃഖം വരുത്തുന്നതും ആയ ആഹാരം താമസം.
Verse 29
सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् । तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ २९ ॥
ആത്മാവിൽ നിന്നുയരുന്ന സുഖം സാത്ത്വികം; വിഷയഭോഗത്തിൽ നിന്നുള്ളത് രാജസം; മോഹവും അധഃപതനവും ജനിപ്പിക്കുന്നത് താമസം. എന്നാൽ എന്നിൽ ആശ്രയിച്ചുള്ള സുഖം നിർഗുണവും അതീതവും ആകുന്നു.
Verse 30
द्रव्यं देश: फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारक: । श्रद्धावस्थाकृतिर्निष्ठा त्रैगुण्य: सर्व एव हि ॥ ३० ॥
ദ്രവ്യം, ദേശം, കർമഫലം, കാലം, ജ്ഞാനം, കർമം, കർത്താവ്, ശ്രദ്ധ, ചൈതന്യാവസ്ഥ, ജീവിയുടെ ആകൃതി/യോനി, മരണാനന്തര ഗതി—ഇവയെല്ലാം പ്രകൃതിയുടെ ത്രിഗുണങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്.
Verse 31
सर्वे गुणमया भावा: पुरुषाव्यक्तधिष्ठिता: । दृष्टं श्रुतमनुध्यातं बुद्ध्या वा पुरुषर्षभ ॥ ३१ ॥
ഹേ പുരുഷർഷഭാ! ഭോഗിക്കുന്ന ജീവൻ (പുരുഷൻ)യും അവ്യക്ത പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ നിന്നുള്ള എല്ലാ ഭാവങ്ങളും ഗുണമയമാണ്. കണ്ടതും, കേട്ടതും, ബുദ്ധിയിൽ ധ്യാനിച്ചതും—എല്ലാം ഗുണങ്ങളാൽ തന്നെയാണ്.
Verse 32
एता: संसृतय: पुंसो गुणकर्मनिबन्धना: । येनेमे निर्जिता: सौम्य गुणा जीवेन चित्तजा: । भक्तियोगेन मन्निष्ठो मद्भावाय प्रपद्यते ॥ ३२ ॥
ഓ സൗമ്യനായ ഉദ്ധവാ! മനുഷ്യന്റെ ഈ വിവിധ സംസാരഘട്ടങ്ങൾ ഗുണങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന കർമബന്ധനങ്ങളാൽ ഉണ്ടാകുന്നു. ചിത്തത്തിൽ നിന്നു പ്രകടമായ ഈ ഗുണങ്ങളെ ജയിക്കുന്ന ജീവൻ ഭക്തിയോഗത്തിലൂടെ എന്നിൽ നിഷ്ഠനായി എന്റെ ശുദ്ധപ്രേമഭാവം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 33
तस्माद् देहमिमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् । गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणा: ॥ ३३ ॥
അതുകൊണ്ട് ജ്ഞാനവും വിജ്ഞാനവും വളർത്താൻ കഴിയുന്ന ഈ മനുഷ്യദേഹം ലഭിച്ച ശേഷം, വിവേകികൾ ഗുണസംഗം കഴുകിക്കളഞ്ഞ് എകാന്തമായി എന്നെ പ്രേമഭക്തിയോടെ ഭജിക്കട്ടെ.
Verse 34
नि:सङ्गो मां भजेद् विद्वानप्रमत्तो जितेन्द्रिय: । रजस्तमश्चाभिजयेत् सत्त्वसंसेवया मुनि: ॥ ३४ ॥
നിസ്സംഗനും അപ്രമത്തനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായ ജ്ഞാനി മുനി എന്നെ ഭജിക്കണം. സത്ത്വഗുണസേവയാൽ രജസും തമസും ജയിക്കണം.
Verse 35
सत्त्वं चाभिजयेद् युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्तधी: । सम्पद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम् ॥ ३५ ॥
ഭക്തിയിൽ സ്ഥിരനായി ശാന്തബുദ്ധിയോടെ, ഗുണങ്ങളോടുള്ള നിർപേക്ഷതയാൽ സത്ത്വത്തെയും ജയിക്കണം. അപ്പോൾ ഗുണമുക്തനായ ജീവൻ ബന്ധനകാരണം ഉപേക്ഷിച്ച് എന്നെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 36
जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसम्भवै: । मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर्नान्तरश्चरेत् ॥ ३६ ॥
മനസ്സിന്റെ സൂക്ഷ്മ സംസ്കാരങ്ങളെയും ഭൗതചേതനയിൽ നിന്നുയർന്ന ഗുണങ്ങളെയും വിട്ടു മോചിതനായ ജീവൻ, എന്റെ പരബ്രഹ്മസ്വരൂപാനുഭവത്തിൽ പൂർണ്ണതൃപ്തനാകുന്നു. അവൻ പുറത്തു ഭോഗം തേടുകയില്ല; ഉള്ളിലും അതിനെ ഓർക്കുകയില്ല.
Frequently Asked Questions
The chapter defines sattva through inner governance and clarity (sense control, tolerance, truthfulness, mercy, satisfaction, humility, faith in guru), rajas through acquisitive drive and egoic competition (material desire, intense endeavor, pride, craving for praise, agitation), and tamas through obscuration and degradation (anger, stinginess, hypocrisy, fatigue, delusion, depression, laziness, fear). These are not merely moral labels but diagnostic markers of consciousness shaped by association.
Because ahaṅkāra (false ego) and possessiveness arise when consciousness identifies with the mind-body complex, which itself operates through guṇic interaction (mind, senses, prāṇa, objects). The “I/mine” structure is therefore a product of prakṛti’s modes acting within conditioned awareness, not the intrinsic nature of the ātmā.
Kṛṣṇa correlates wakefulness with sattva, dreaming with rajas, and deep dreamless sleep with tamas, then states that a fourth state pervades these three and is transcendental. This indicates the witness-consciousness of the self (and ultimately realization of Bhagavān) that is not reducible to guṇic fluctuations.
The chapter outlines a sequence: subdue the senses and worship Kṛṣṇa; overcome rajas and tamas by engaging with sattvic supports (clarity, restraint, purity); then transcend sattva by indifference to the modes—remaining fixed in devotional service without identification with any guṇic state. Taking shelter of Kṛṣṇa is identified as the transcendental position beyond the modes.
Those who depart in sattva attain higher planetary destinations (svarga and upward trajectories), those in rajas remain within human-centered transmigration, and those in tamas fall to hellish conditions. Yet the chapter’s conclusion is that one free from all modes attains Kṛṣṇa (the āśraya), which supersedes guṇa-based destinations.