Srimad Bhagavatam — Ekadasha Skandha, Shloka 3
Guṇa-vibhāga: The Three Modes and the Path Beyond Them
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
śamo damas titikṣekṣā tapaḥ satyaṁ dayā smṛtiḥ tuṣṭis tyāgo ’spṛhā śraddhā hrīr dayādiḥ sva-nirvṛtiḥ
മനസ്സിന്റെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും നിയന്ത്രണം, സഹിഷ്ണുത, വിവേചനം, തപസ്, സത്യം, കരുണ, സ്മൃതി, സംതൃപ്തി, ത്യാഗം, നിരാസക്തി, ഗുരുവിൽ ശ്രദ്ധ, അനാചാരത്തിൽ ലജ്ജ, ദാനം, ലാളിത്യം, വിനയം, ആത്മസന്തോഷം—ഇവ സത്ത്വഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. ആഗ്രഹം, മഹാപ്രയത്നം, ധൃഷ്ടത, ലാഭത്തിലും അസന്തോഷം, അഹങ്കാരം, ഭൗതിക പുരോഗതിക്കായി പ്രാർത്ഥിക്കൽ, താനെ മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് ശ്രേഷ്ഠനെന്നു കരുതൽ, വിഷയസുഖം, യുദ്ധത്തിനുള്ള അതിവേഗം, പുകഴ്ച കേൾക്കാനുള്ള മോഹം, മറ്റുള്ളവരെ പരിഹസിക്കൽ, സ്വന്തം വീര്യം പരസ്യമാക്കൽ, ബലത്തിന്റെ പേരിൽ പ്രവൃത്തിയെ ന്യായീകരിക്കൽ—ഇവ രജോഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. അസഹിഷ്ണു ക്രോധം, ലാഭലോഭം, ശാസ്ത്രാധാരമില്ലാത്ത വാക്ക്, ഹിംസ, പരജീവിതം, കപടത, ദീർഘക്ലാന്തി, കലഹം, ശോകം, മോഹം, വിഷാദം, അതിനിദ്ര, വ്യാജ പ്രതീക്ഷകൾ, ഭയം, ആലസ്യം—ഇവ തമോഗുണത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷണങ്ങൾ. ഇനി ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളുടെ സംയോജനം കേൾക്കുക।
FAQs
This verse lists rajo-guna traits such as lust, restless striving, pride/intoxication, craving, stubbornness, divisiveness, fame-attachment, frivolity, and strenuous overendeavoring.
Krishna teaches Uddhava how material nature binds the soul through the gunas; by recognizing rajas and its symptoms, one can cultivate detachment and move toward transcendence and bhakti.
Use it as a self-check: reduce impulsive desire, fame-seeking, and overwork; choose steady practices (sādhana), humility, and service to shift from agitation toward clarity and devotion.