Srimad Bhagavatam — Ekadasha Skandha, Shloka 5
Guṇa-vibhāga: The Three Modes and the Path Beyond Them
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
śamo damas titikṣekṣā tapaḥ satyaṁ dayā smṛtiḥ tuṣṭis tyāgo ’spṛhā śraddhā hrīr dayādiḥ sva-nirvṛtiḥ
മനസ്സിന്റെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും നിയന്ത്രണം, ക്ഷമ, വിവേചനം, സ്വധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരത, സത്യം, കരുണ, സ്മൃതി, തൃപ്തി, ത്യാഗം, വിഷയഭോഗവിരക്തി, ഗുരുവിൽ ശ്രദ്ധ, അനാചാരത്തിൽ ലജ്ജ, ദാനം, ലാളിത്യം, വിനയം, ആത്മതൃപ്തി—ഇവ സത്ത്വഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. കാമന, മഹാപ്രയത്നം, ധൃഷ്ടത, ലാഭത്തിലും അസന്തോഷം, മിഥ്യാഭിമാനം, ഭൗതിക ഉന്നതിക്കായുള്ള പ്രാർത്ഥന, താനെ മറ്റുള്ളവരെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠൻ എന്നു കരുതൽ, ഇന്ദ്രിയസുഖം, യുദ്ധത്തിനുള്ള അതിവേഗം, സ്വന്തം പ്രശംസ കേൾക്കാനുള്ള ആസക്തി, മറ്റുള്ളവരെ പരിഹസിക്കൽ, സ്വന്തം വീര്യം പരസ്യമാക്കൽ, ബലത്തിന്റെ പേരിൽ കർമത്തെ ന്യായീകരിക്കൽ—ഇവ രജോഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. അസഹിഷ്ണു ക്രോധം, ലാഭലോഭം, ശാസ്ത്രാധാരമില്ലാത്ത വാക്ക്, ഹിംസാത്മക ദ്വേഷം, പരജീവി ജീവിതം, കപടം, ദീർഘ ക്ഷീണം, കലഹം, ശോകം, മോഹം, ദുഃഖം, വിഷാദം, അതിനിദ്ര, വ്യാജ പ്രതീക്ഷകൾ, ഭയം, ആലസ്യം—ഇവ തമോഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. ഇനി മൂന്നു ഗുണങ്ങളുടെ സംയോഗം കേൾക്കുക।
FAQs
In 11.25.5, Krishna says the tendencies of sattva, rajas, and tamas have been described in order, and He will next explain their mixture—how combined modes shape a person’s behavior.
In the Uddhava-gītā section, Uddhava seeks clear guidance on spiritual life; Krishna explains how the gunas produce different traits and then proceeds to teach how their combinations operate, aiding discernment and transcendence.
By recognizing mixed motivations (clarity, restlessness, inertia) behind thoughts and habits, one can cultivate sattva through discipline and devotion, reduce rajas/tamas triggers, and steadily orient life toward bhakti and inner freedom.