Adhyaya 18
Vānaprastha-vidhi and Sannyāsa-dharma: Austerity, Detachment, and the Paramahaṁsa Ideal
ഉദ്ധവനോട് ക്രമബദ്ധമായി ഉപദേശിക്കുന്ന ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീകൃഷ്ണൻ വാനപ്രസ്ഥവിധിയിൽ നിന്ന് പരിപക്വ സന്ന്യാസധർമ്മവും ഒടുവിൽ പരമഹംസസ്ഥിതിയും വിശദീകരിക്കുന്നു. വനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ച് വന്യഫല-മൂലങ്ങളാൽ ജീവിക്കുക, ദേഹതപസ് സ്വീകരിക്കുക, അഹിംസയോടെ പരിമിത വൈദികകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുക, സംഭരണം ഒഴിവാക്കുക എന്നിവ പറയുന്നു. വാനപ്രസ്ഥം പാക്വമായാൽ ഹൃദയത്തിൽ അഗ്നി സ്ഥാപിച്ച് ധ്യാനദാഹം ചെയ്യുക അല്ലെങ്കിൽ അന്തർഗതമായി യജ്ഞാഗ്നിയെ ഉപസംഹരിച്ചു സന്ന്യാസം സ്വീകരിക്കുക എന്ന വഴികളും കാണിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ മോഹകരൂപങ്ങളാൽ പരീക്ഷിക്കാം എന്ന മുന്നറിയിപ്പോടെ, ബാഹ്യചിഹ്നങ്ങളല്ല; വാക്ക്-നിയമനം, കർമശുദ്ധി, പ്രാണനിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയ അന്തർശാസനങ്ങളാണ് യഥാർത്ഥ സന്ന്യാസലക്ഷണം എന്ന് നിർണ്ണയിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അഹിംസ, സമത്വം, വിനയം, സമദർശനം—ഒരേയൊരു ഭഗവാൻ എല്ലാ ജീവികളിലും വസിക്കുന്നു എന്ന സിദ്ധാന്തത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവസാനം വർണാശ്രമകർത്തവ്യങ്ങൾ കൃഷ്ണാർപ്പണമായി നിഷ്കാമമായി ചെയ്താൽ അവ ജീവനെ ശുദ്ധീകരിച്ച് വേഗത്തിൽ ഭക്തിയും പരമഗതിയും നൽകുന്നു എന്ന് സമന്വയത്തോടെ ഉപസംഹരിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच वनं विविक्षु: पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सहैव वा । वन एव वसेच्छान्तस्तृतीयं भागमायुष: ॥ १ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—വാനപ്രസ്ഥാശ്രമം സ്വീകരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ശാന്തമനസ്സോടെ വനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കണം; ഭാര്യയെ പ്രൗഢപുത്രന്മാരുടെ കൈയിൽ ഏൽപ്പിക്കുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ അവളെയും കൂടെ കൊണ്ടുപോകുകയോ ചെയ്ത്, ആയുസ്സിന്റെ മൂന്നാം ഭാഗം വനത്തിൽ തന്നെ വസിക്കണം।
Verse 2
कन्दमूलफलैर्वन्यैर्मेध्यैर्वृत्तिं प्रकल्पयेत् । वसीत वल्कलं वासस्तृणपर्णाजिनानि वा ॥ २ ॥
വാനപ്രസ്ഥനായവൻ വനത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന ശുദ്ധമായ കന്ദ‑മൂല‑ഫലങ്ങൾകൊണ്ട് ഉപജീവനം ക്രമീകരിക്കണം. വസ്ത്രമായി വൃക്ഷത്തൊലി, പുല്ല്‑ഇലകൾ അല്ലെങ്കിൽ മൃഗചർമ്മം ധരിക്കാം।
Verse 3
केशरोमनखश्मश्रुमलानि बिभृयाद् दत: । न धावेदप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशय: ॥ ३ ॥
വാനപ്രസ്ഥൻ തല, ശരീരം, മുഖം എന്നിവയിലെ കേശ-രോമങ്ങൾ അലങ്കരിക്കാതെയും നഖം മുറിക്കാതെയും ദന്തശുചിത്വത്തിന് പ്രത്യേക ശ്രമം നടത്താതെയും ഇരിക്കണം. മലമൂത്രവിസർജനം നിയമമായി നടത്തി, ദിനം മൂന്നു പ്രാവശ്യം സ്നാനം ചെയ്ത്, നിലത്ത് ശയിക്കണം.
Verse 4
ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्वासारषाड्जले । आकण्ठमग्न: शिशिर एवंवृत्तस्तपश्चरेत् ॥ ४ ॥
ഇങ്ങനെ വാനപ്രസ്ഥവൃത്തിയിൽ നിലകൊണ്ട്, ഗ്രീഷ്മത്തിൽ നാലുവശത്തും അഗ്നിയും മുകളിലെ ദഹിക്കുന്ന സൂര്യനും ഇടയിൽ പഞ്ചാഗ്നി തപം ചെയ്യണം; മഴക്കാലത്ത് പുറത്തുതന്നെ നിന്ന് കനത്ത മഴധാരകൾ സഹിക്കണം; ശിശിരത്തിൽ കഴുത്തുവരെയായി വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങി തപസ്സു ചെയ്യണം.
Verse 5
अग्निपक्वं समश्नीयात् कालपक्वमथापि वा । उलूखलाश्मकुट्टो वा दन्तोलूखल एव वा ॥ ५ ॥
അഗ്നിയിൽ പാകം ചെയ്ത ധാന്യാദി ഭക്ഷിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ കാലംകൊണ്ട് പാകമായ ഫലാദി കഴിക്കാം. ആഹാരം ഉലൂഖലവും കല്ലും കൊണ്ട് അരച്ചോ, അല്ലെങ്കിൽ സ്വന്തം പല്ലുകളെ തന്നെ ഉലൂഖലമാക്കി ചവച്ചോ സ്വീകരിക്കണം.
Verse 6
स्वयं सञ्चिनुयात् सर्वमात्मनो वृत्तिकारणम् । देशकालबलाभिज्ञो नाददीतान्यदाहृतम् ॥ ६ ॥
വാനപ്രസ്ഥൻ ശരീരധാരണത്തിന് ആവശ്യമായതെല്ലാം സ്വയം ശേഖരിക്കണം; ദേശം, കാലം, സ്വന്തം ശേഷി എന്നിവ അറിഞ്ഞുകൊണ്ട്. ഭാവിക്കായി സംഭരിക്കരുത്; മറ്റുള്ളവർ കൊണ്ടുവന്നത് ഒരിക്കലും സ്വീകരിക്കരുത്.
Verse 7
वन्यैश्चरुपुरोडाशैर्निर्वपेत् कालचोदितान् । न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी ॥ ७ ॥
വനാശ്രമിയായ വാനപ്രസ്ഥൻ കാലാനുസൃതമായി വനത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന ധാന്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ചരുവും പുരോഡാശവും മുതലായ ഹവിസ്സുകൾ അർപ്പിച്ച് ঋതുയാഗങ്ങൾ നടത്തണം. എന്നാൽ വേദങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടെങ്കിലും ശ്രൗത പശുയാഗംകൊണ്ട് എന്നെ ഒരിക്കലും യജിക്കരുത്.
Verse 8
अग्निहोत्रं च दर्शश्च पौर्णमासश्च पूर्ववत् । चातुर्मास्यानि च मुनेराम्नातानि च नैगमै: ॥ ८ ॥
വാനപ്രസ്ഥൻ ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിൽ ചെയ്തതുപോലെ അഗ്നിഹോത്രം, ദർശം, പൗർണമാസ യാഗങ്ങൾ നടത്തണം. കൂടാതെ വേദജ്ഞന്മാർ വാനപ്രസ്ഥാശ്രമത്തിന് വിധിച്ച ചാതുർമാസ്യ വ്രതങ്ങളും യജ്ഞങ്ങളും ഭക്തിയോടെ ആചരിക്കണം.
Verse 9
एवं चीर्णेन तपसा मुनिर्धमनिसन्तत: । मां तपोमयमाराध्य ऋषिलोकादुपैति माम् ॥ ९ ॥
ഇങ്ങനെ കഠിനതപസ്സാൽ ക്ഷീണിച്ച്, ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ ആവശ്യങ്ങൾ മാത്രം സ്വീകരിക്കുന്ന വാനപ്രസ്ഥ മുനി ത്വക്കും അസ്ഥിയും മാത്രമായതുപോലെ തോന്നുന്നു. ഈ തപോമയ ആരാധനയാൽ അവൻ മഹർലോകം (ഋഷിലോകം) പ്രാപിച്ച് ഒടുവിൽ നേരിട്ട് എന്നെയെത്തുന്നു.
Verse 10
यस्त्वेतत् कृच्छ्रतश्चीर्णं तपो नि:श्रेयसं महत् । कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद् बालिश: कोऽपरस्तत: ॥ १० ॥
ദീർഘശ്രമത്തോടെ നിർവഹിക്കുന്ന ഈ കഷ്ടസാധ്യമായെങ്കിലും പരമ ശ്രേയസ്സും മോക്ഷവും നൽകുന്ന തപസ്സിനെ, ചെറുതായ ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുന്നവൻ പരമ മൂഢൻ; അവനേക്കാൾ വലിയ മൂഢൻ ആരുണ്ട്?
Verse 11
यदासौ नियमेऽकल्पो जरया जातवेपथु: । आत्मन्यग्नीन् समारोप्य मच्चित्तोऽग्निं समाविशेत् ॥ ११ ॥
വൃദ്ധാവസ്ഥ മൂലം ശരീരം വിറച്ച് നിർദേശിത കര്മങ്ങൾ ചെയ്യാൻ കഴിയാതാകുമ്പോൾ, വാനപ്രസ്ഥൻ ധ്യാനത്തിലൂടെ യജ്ഞാഗ്നിയെ തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥാപിക്കണം. പിന്നെ മനസ്സിനെ എന്നിൽ നിശ്ചലമാക്കി അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ച് ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കണം.
Verse 12
यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु । विरागो जायते सम्यङ् न्यस्ताग्नि: प्रव्रजेत्तत: ॥ १२ ॥
കർമഫലവിപാകങ്ങളാൽ ലഭിക്കുന്ന ലോകങ്ങൾ—ബ്രഹ്മലോകം വരെ—ദുഃഖസ്വരൂപമാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് സമ്പൂർണ്ണ വിരാഗം ജനിക്കുമ്പോൾ, വാനപ്രസ്ഥൻ അഗ്നി ഉപേക്ഷിച്ച് പ്രവ്രജ്യ സ്വീകരിക്കാം; അഥവാ സന്ന്യാസാശ്രമം സ്വീകരിക്കാം.
Verse 13
इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्त्वा सर्वस्वमृत्विजे । अग्नीन् स्वप्राण आवेश्य निरपेक्ष: परिव्रजेत् ॥ १३ ॥
ശാസ്ത്രോപദേശപ്രകാരം എന്നെ ആരാധിച്ച്, തന്റെ സർവ്വസ്വവും ഋത്വിജന് ദാനം ചെയ്ത്, യജ്ഞാഗ്നിയെ സ്വന്തം പ്രാണങ്ങളിൽ സ്ഥാപിക്കണം; പിന്നെ പൂർണ്ണ നിരാസക്തിയോടെ സന്ന്യാസാശ്രമത്തിലേക്ക് പ്രവ്രജിക്കണം।
Verse 14
विप्रस्य वै सन्न्यसतो देवा दारादिरूपिण: । विघ्नान् कुर्वन्त्ययं ह्यस्मानाक्रम्य समियात् परम् ॥ १४ ॥
സന്ന്യാസം സ്വീകരിക്കുന്ന വിപ്രന്റെ വഴിയിൽ ദേവന്മാർ ഭാര്യ മുതലായ രൂപങ്ങൾ ധരിച്ചു വിഘ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു—“ഇവൻ നമ്മെ മറികടന്ന് പരമധാമത്തിലേക്ക് പോകും” എന്ന്; എന്നാൽ സന്ന്യാസി അവരെയും അവരുടെ പ്രത്യക്ഷങ്ങളെയും അവഗണിക്കണം।
Verse 15
बिभृयाच्चेन्मुनिर्वास: कौपीनाच्छादनं परम् । त्यक्तं न दण्डपात्राभ्यामन्यत् किञ्चिदनापदि ॥ १५ ॥
സന്ന്യാസിക്ക് കൗപീനത്തിന് പുറമെ എന്തെങ്കിലും ധരിക്കണമെന്നുണ്ടെങ്കിൽ, കൗപീനം മൂടാൻ അരക്കെട്ടിൽ മറ്റൊരു വസ്ത്രം ഉപയോഗിക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ അടിയന്തരാവസ്ഥയില്ലെങ്കിൽ ദണ്ഡവും കമണ്ഡലുവും ഒഴികെ മറ്റൊന്നും സ്വീകരിക്കരുത്।
Verse 16
दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् । सत्यपूतां वदेद् वाचं मन:पूतं समाचरेत् ॥ १६ ॥
സാധുവായ വ്യക്തി കണ്ണാൽ പരിശോധിച്ചശേഷം മാത്രമേ പാദം നിലത്ത് വെക്കൂ, ഏതൊരു ജീവിക്കും ക്ഷതി വരാതിരിക്കണം; വസ്ത്രംകൊണ്ട് അരിച്ചശേഷം മാത്രമേ വെള്ളം കുടിക്കൂ; സത്യത്തിന്റെ ശുദ്ധിയുള്ള വാക്കുകൾ മാത്രം പറയും; മനസ്സ് ശുദ്ധമെന്ന് ഉറപ്പാക്കിയ പ്രവൃത്തികൾ മാത്രം ചെയ്യും।
Verse 17
मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्देहचेतसाम् । न ह्येते यस्य सन्त्यङ्ग वेणुभिर्न भवेद् यति: ॥ १७ ॥
മൗനം (വ്യർഥവാക്ക് ഒഴിവാക്കൽ), അനീഹ (വ്യർഥപ്രവർത്തി ഒഴിവാക്കൽ), പ്രാണായാമം—ഇവയാണ് വാക്ക്, ദേഹം, ചിത്തം എന്നിവയുടെ ദണ്ഡങ്ങൾ. ഇവ ഇല്ലാത്തവൻ വെറും മുളദണ്ഡങ്ങൾ വഹിച്ചതുകൊണ്ട് മാത്രം യതി (സന്ന്യാസി) ആകുന്നില്ല।
Verse 18
भिक्षां चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान् वर्जयंश्चरेत् । सप्तागारानसङ्क्लृप्तांस्तुष्येल्लब्धेन तावता ॥ १८ ॥
അശുദ്ധവും അസ്പൃശ്യവും എന്നു നിന്ദിക്കപ്പെടുന്ന വീടുകൾ ഒഴിവാക്കി, ഭിക്ഷകൻ ആവശ്യത്തിന് നാലു വർണങ്ങളിലെയും വീടുകളിലേക്കു പോകാം. മുൻകണക്കില്ലാതെ ഏഴ് വീടുകളിൽ ഭിക്ഷയെടുത്തു ലഭിച്ചതിൽ തന്നെ തൃപ്തനാകണം.
Verse 19
बहिर्जलाशयं गत्वा तत्रोपस्पृश्य वाग्यत: । विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीताशेषमाहृतम् ॥ १९ ॥
ഭിക്ഷയായി ശേഖരിച്ച ആഹാരം എടുത്ത് ജനവാസം വിട്ട് ഏകാന്തമായ ജലാശയത്തിങ്കൽ പോകണം. അവിടെ കുളിച്ച് കൈകൾ നന്നായി കഴുകി മൗനമായി ഇരിക്കുക; ചോദിക്കുന്നവർക്ക് ഭാഗം പങ്കിടുക. പിന്നെ ശേഷിപ്പു ശുദ്ധീകരിച്ച്, കൊണ്ടുവന്നതെല്ലാം തന്നെ ഭക്ഷിക്കണം; ഭാവിക്കായി ഒന്നും സൂക്ഷിക്കരുത്.
Verse 20
एकश्चरेन्महीमेतां नि:सङ्ग: संयतेन्द्रिय: । आत्मक्रीड आत्मरत आत्मवान् समदर्शन: ॥ २० ॥
ഭൗതികാസക്തിയില്ലാതെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിച്ച്, സന്ന്യാസി ഏകാന്തമായി ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കണം. ഭഗവാന്റെ അനുഭവത്തിലും ആത്മതൃപ്തിയിലും ഉത്സാഹത്തോടെ, എല്ലായിടത്തും സമദർശനത്തോടെ ആത്മീയ നിലയിൽ സ്ഥിരനാകണം.
Verse 21
विविक्तक्षेमशरणो मद्भावविमलाशय: । आत्मानं चिन्तयेदेकमभेदेन मया मुनि: ॥ २१ ॥
സുരക്ഷിതവും ഏകാന്തവുമായ ആശ്രയത്തിൽ വസിച്ച്, എന്നെ നിരന്തരം സ്മരിക്കുന്നതാൽ മനസ് നിർമ്മലമായ മുനി ആത്മാവിന്മേൽ മാത്രം ഏകാഗ്രനാകണം; അതിനെ എന്നോടു അഭേദമായി തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ധ്യാനിക്കണം.
Verse 22
अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया । बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एषां च संयम: ॥ २२ ॥
ജ്ഞാനത്തിൽ സ്ഥിരനായി മുനി ആത്മാവിന്റെ ബന്ധവും മോക്ഷവും വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയണം. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയസുഖങ്ങളിലേക്കു ചിതറുന്നത് ബന്ധം; അവയുടെ പൂർണ്ണ സംയമം തന്നെയാണ് മോക്ഷം.
Verse 23
तस्मान्नियम्य षड्वर्गं मद्भावेन चरेन्मुनि: । विरक्त: क्षुद्रकामेभ्यो लब्ध्वात्मनि सुखं महत् ॥ २३ ॥
അതുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും എന്ന ഷഡ്വർഗ്ഗത്തെ കൃഷ്ണഭാവനയാൽ പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിച്ച് മുനി ജീവിക്കണം. ചെറുഭോഗങ്ങളിൽ വിരക്തനായി ആത്മാവിൽ മഹാസുഖം അനുഭവിക്കണം.
Verse 24
पुरग्रामव्रजान्सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशंश्चरेत् । पुण्यदेशसरिच्छैलवनाश्रमवतीं महीम् ॥ २४ ॥
മുനി പുണ്യദേശങ്ങളിൽ, ഒഴുകുന്ന നദീതീരങ്ങളിൽ, പർവതങ്ങളുടെയും വനങ്ങളുടെയും ഏകാന്തതയിൽ സഞ്ചരിക്കണം. നഗരങ്ങളിലും ഗ്രാമങ്ങളിലും മേച്ചൽഭൂമികളിലും അവൻ വെറും ഭിക്ഷയ്ക്കായി മാത്രം പ്രവേശിക്കണം.
Verse 25
वानप्रस्थाश्रमपदेष्वभीक्ष्णं भैक्ष्यमाचरेत् । संसिध्यत्याश्वसम्मोह: शुद्धसत्त्व: शिलान्धसा ॥ २५ ॥
വാനപ്രസ്ഥാശ്രമത്തിലുള്ളവൻ എപ്പോഴും ഭിക്ഷാവൃത്തി അഭ്യസിക്കണം; അതിലൂടെ മോഹം നീങ്ങി വേഗത്തിൽ ആത്മസിദ്ധി ലഭിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വിനയത്തോടെ ലഭിച്ച ധാന്യത്തിൽ ജീവിക്കുന്നവൻ തന്റെ സത്ത്വം ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു.
Verse 26
नैतद् वस्तुतया पश्येद् दृश्यमानं विनश्यति । असक्तचित्तो विरमेदिहामुत्र चिकीर्षितात् ॥ २६ ॥
പ്രത്യക്ഷമായി നശിക്കുന്ന ഭൗതിക വസ്തുക്കളെ പരമസത്യമെന്നു കാണരുത്. ആശക്തിയില്ലാത്ത ചിത്തത്തോടെ ഈ ലോകത്തെയും പരലോകത്തെയും ഭൗതിക പുരോഗതിക്കായുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് വിരമിക്കണം.
Verse 27
यदेतदात्मनि जगन्मनोवाक्प्राणसंहतम् । सर्वं मायेति तर्केण स्वस्थस्त्यक्त्वा न तत् स्मरेत् ॥ २७ ॥
തർക്കത്തോടെ ഇങ്ങനെ വിചാരിക്കണം: ഭഗവാനിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഈ ജഗത്ത്, മനസ്-വാക്ക്-പ്രാണം എന്നിവകൊണ്ട് ഘടിതമായ ഈ ദേഹം—എല്ലാം മായാശക്തിയുടെ ഫലങ്ങളാണ്. ആത്മത്തിൽ സ്ഥിരനായി ഇവയിലേക്കുള്ള വിശ്വാസം ഉപേക്ഷിച്ച്, ഇനി ഇവയെ ധ്യാനവിഷയമാക്കരുത്.
Verse 28
ज्ञाननिष्ठो विरक्तो वा मद्भक्तो वानपेक्षक: । सलिङ्गानाश्रमांस्त्यक्त्वा चरेदविधिगोचर: ॥ २८ ॥
ജ്ഞാനനിഷ്ഠനായ വിരക്തനോ, മോക്ഷാഭിലാഷമില്ലാത്ത എന്റെ ഭക്തനോ—ഇരുവരും ബാഹ്യ ലിംഗ-ആശ്രമധർമ്മങ്ങളും കർമ്മകാണ്ഡവിധികളും ഉപേക്ഷിച്ച്, നിയമങ്ങളുടെ പരിധിക്ക് അതീതമായി ചരിക്കുന്നു.
Verse 29
बुधो बालकवत् क्रीडेत् कुशलो जडवच्चरेत् । वदेदुन्मत्तवद् विद्वान् गोचर्यां नैगमश्चरेत् ॥ २९ ॥
പരമഹംസൻ അത്യന്തം ബുദ്ധിമാനായിട്ടും ബാലനെപ്പോലെ കളിക്കണം; അത്യന്തം നിപുണനായിട്ടും ജഡനെപ്പോലെ പെരുമാറണം; അത്യന്തം പണ്ഡിതനായിട്ടും ഉന്മത്തനെപ്പോലെ സംസാരിക്കണം; വൈദികവിധി അറിയുന്നവനായിട്ടും നിയന്ത്രണമില്ലാതെ ചരിക്കണം.
Verse 30
वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुक: । शुष्कवादविवादे न कञ्चित् पक्षं समाश्रयेत् ॥ ३० ॥
ഭക്തൻ വേദത്തിലെ കർമ്മകാണ്ഡ ഫലവചനങ്ങളിൽ ആസക്തനാകരുത്; പാഷണ്ഡിയായി വൈദികവിധികൾക്ക് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കരുത്; ശുഷ്ക തർക്കവാദിയാകരുത്; വ്യർത്ഥ വാദവിവാദങ്ങളിൽ ഒരു പക്ഷവും പിടിക്കരുത്.
Verse 31
नोद्विजेत जनाद् धीरो जनं चोद्वेजयेन्न तु । अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । देहमुद्दिश्य पशुवद् वैरं कुर्यान्न केनचित् ॥ ३१ ॥
ധീരൻ ജനങ്ങളാൽ കലങ്ങരുത്; ജനങ്ങളെ കലക്കുകയും അരുത്. മറ്റുള്ളവരുടെ കടുത്ത വാക്കുകൾ സഹിക്കണം; ആരെയും അവമാനിക്കരുത്; ശരീരത്തിനായി മൃഗത്തെപ്പോലെ ആരോടും വൈരം ഉണ്ടാക്കരുത്.
Verse 32
एक एव परो ह्यात्मा भूतेष्वात्मन्यवस्थित: । यथेन्दुरुदपात्रेषु भूतान्येकात्मकानि च ॥ ३२ ॥
ഒരേയൊരു പരമാത്മാവ് എല്ലാ ഭൗതികദേഹങ്ങളിലും ഓരോ ജീവന്റെ ആത്മാവിലും വസിക്കുന്നു. അനവധി ജലപാത്രങ്ങളിൽ ചന്ദ്രൻ പ്രതിഫലിക്കുന്നതുപോലെ, ഒരേയൊരു ഭഗവാൻ എല്ലാവരിലും സന്നിഹിതൻ; അതിനാൽ എല്ലാ ദേഹങ്ങളും അന്തത്തിൽ ആ ഏക പരമന്റെ ശക്തിയാൽ തന്നെയാണ് രൂപപ്പെട്ടത്.
Verse 33
अलब्ध्वा न विषीदेत काले कालेऽशनं क्वचित् । लब्ध्वा न हृष्येद् धृतिमानुभयं दैवतन्त्रितम् ॥ ३३ ॥
ചിലപ്പോൾ യോജ്യമായ ആഹാരം ലഭിക്കാതിരുന്നാൽ വിഷാദിക്കരുത്; സമൃദ്ധമായ ആഹാരം ലഭിച്ചാൽ അതിയായി ആഹ്ലാദിക്കയും അരുത്. ധൈര്യത്തോടെ രണ്ടും ഭഗവാന്റെ അധീനമാണെന്ന് അറിയണം।
Verse 34
आहारार्थं समीहेत युक्तं तत् प्राणधारणम् । तत्त्वं विमृश्यते तेन तद् विज्ञाय विमुच्यते ॥ ३४ ॥
ആവശ്യമായാൽ ആഹാരത്തിനായി യുക്തമായ പരിശ്രമം ചെയ്യണം; പ്രാണധാരണത്തിന് അത് അനിവാര്യമാണ്. ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും പ്രാണവായുവും യോഗ്യമായിരിക്കുമ്പോൾ തത്ത്വം ധ്യാനിക്കാം; തത്ത്വം അറിഞ്ഞാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും।
Verse 35
यदृच्छयोपपन्नान्नमद्याच्छ्रेष्ठमुतापरम् । तथा वासस्तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन्मुनि: ॥ ३५ ॥
യാദൃശ്ചികമായി ലഭിക്കുന്ന ആഹാരം ഉത്തമമായാലും സാധാരണമായാലും മുനി അത് സ്വീകരിച്ച് ഭക്ഷിക്കണം. അതുപോലെ വസ്ത്രവും ശയ്യയും—ലഭിക്കുന്നതു ലഭിക്കുന്നപോലെ സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിക്കണം।
Verse 36
शौचमाचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् । अन्यांश्च नियमाञ्ज्ञानी यथाहं लीलयेश्वर: ॥ ३६ ॥
ശൗചം, ആചമനം, സ്നാനം എന്നിവയും മറ്റു നിയമങ്ങളും ജ്ഞാനി ബലപ്രയോഗത്താൽ അല്ല, സ്വേച്ഛയാൽ ആചരിക്കണം. ഞാൻ പരമേശ്വരൻ ലീലാഭാവത്തിൽ നിയമകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നതുപോലെ, എന്നെ അറിഞ്ഞവനും അങ്ങനെ ചെയ്യണം।
Verse 37
न हि तस्य विकल्पाख्या या च मद्वीक्षया हता । आदेहान्तात् क्वचित् ख्यातिस्तत: सम्पद्यते मया ॥ ३७ ॥
എന്നെ സാക്ഷാത്കരിച്ച ആത്മജ്ഞാനിക്ക് ‘ഭേദബോധം’ എന്ന വികൽപ്പം നശിച്ചിരിക്കുന്നു; അവൻ ഒന്നിനെയും എന്നിൽ നിന്ന് വേറിട്ടതായി കാണുന്നില്ല. ദേഹം-മനസ്സിന്റെ പഴയ ശീലം മൂലം ചിലപ്പോൾ അത് വീണ്ടും തോന്നുന്നതുപോലെ കാണാം; എന്നാൽ ദേഹാന്തത്തിൽ അവൻ എനിക്കു തുല്യമായ ഐശ്വര്യം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 38
दु:खोदर्केषु कामेषु जातनिर्वेद आत्मवान् । अजिज्ञासितमद्धर्मो मुनिं गुरुमुपव्रजेत् ॥ ३८ ॥
ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളുടെ ഫലം ദുഃഖമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ് വിരക്തനായ, ആത്മസംയമനമുള്ള, ആത്മസിദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്നെങ്കിലും എന്നെ പ്രാപിക്കുന്ന മാർഗം ഗൗരവമായി അന്വേഷിക്കാത്തവൻ—ശാസ്ത്രജ്ഞനായ സദ്ഗുരു മുനിയെ സമീപിക്കണം.
Verse 39
तावत् परिचरेद् भक्त: श्रद्धावाननसूयक: । यावद् ब्रह्म विजानीयान्मामेव गुरुमादृत: ॥ ३९ ॥
ഭക്തൻ ശ്രദ്ധയോടും ആദരവോടും അസൂയയില്ലാതെയും, എന്നോട് അഭിന്നനായ ഗുരുവിനെ മാനിച്ച് വ്യക്തിപര സേവനം തുടരണം; ബ്രഹ്മതത്ത്വം വ്യക്തമായി അറിയുന്നതുവരെ.
Verse 40
यस्त्वसंयतषड्वर्ग: प्रचण्डेन्द्रियसारथि: । ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥ ४० ॥ सुरानात्मानमात्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा । अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते ॥ ४१ ॥
കാമം, ക്രോധം, ലോഭം, ഉന്മത്ത ഉത്സാഹം, വ്യാജ അഭിമാനം, മദ്യം/മത്തം—ഈ ആറു വികാരങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാത്തവൻ; ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ സാരഥിയായ ബുദ്ധി വിഷയാസക്തിയിൽ അത്യന്തം വലിക്കപ്പെടുന്നവൻ; ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും ഇല്ലാതെ ത്രിദണ്ഡം ഉപജീവനത്തിനായി ധരിക്കുന്നവൻ; ദേവന്മാരെയും സ്വന്തം ആത്മാവിനെയും തനിക്കുള്ളിൽ വസിക്കുന്ന പരമേശ്വരനായ എന്നെയും നിഷേധിച്ച് ധർമ്മം നശിപ്പിക്കുന്നവൻ—ഇങ്ങനെ അപക്വ മലിനതയിൽ കുടുങ്ങിയവൻ ഈ ലോകത്തും പരലോകത്തും വഴിതെറ്റി നശിക്കുന്നു.
Verse 41
यस्त्वसंयतषड्वर्ग: प्रचण्डेन्द्रियसारथि: । ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥ ४० ॥ सुरानात्मानमात्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा । अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते ॥ ४१ ॥
കാമം, ക്രോധം, ലോഭം, ഉന്മത്ത ഉത്സാഹം, വ്യാജ അഭിമാനം, മദ്യം/മത്തം—ഈ ആറു വികാരങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാത്തവൻ; ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ സാരഥിയായ ബുദ്ധി വിഷയാസക്തിയിൽ അത്യന്തം വലിക്കപ്പെടുന്നവൻ; ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും ഇല്ലാതെ ത്രിദണ്ഡം ഉപജീവനത്തിനായി ധരിക്കുന്നവൻ; ദേവന്മാരെയും സ്വന്തം ആത്മാവിനെയും തനിക്കുള്ളിൽ വസിക്കുന്ന പരമേശ്വരനായ എന്നെയും നിഷേധിച്ച് ധർമ്മം നശിപ്പിക്കുന്നവൻ—ഇങ്ങനെ അപക്വ മലിനതയിൽ കുടുങ്ങിയവൻ ഈ ലോകത്തും പരലോകത്തും വഴിതെറ്റി നശിക്കുന്നു.
Verse 42
भिक्षोर्धर्म: शमोऽहिंसा तप ईक्षा वनौकस: । गृहिणो भूतरक्षेज्या द्विजस्याचार्यसेवनम् ॥ ४२ ॥
ഭിക്ഷു (സന്ന്യാസി) യുടെ ധർമ്മം ശമവും അഹിംസയും; വാനപ്രസ്ഥന്റെ പ്രധാന്യം തപസ്സും ദേഹം-ആത്മാവ് വ്യത്യാസം കാണുന്ന ദർശനബോധവും; ഗൃഹസ്ഥന്റെ ധർമ്മം എല്ലാ ജീവികൾക്കും ആശ്രയം നൽകുകയും യജ്ഞം നടത്തുകയും ചെയ്യുക; ബ്രഹ്മചാരിയുടെ (ദ്വിജ) മുഖ്യകർമ്മം ആചാര്യസേവനമാണ്.
Verse 43
ब्रह्मचर्यं तप: शौचं सन्तोषो भूतसौहृदम् । गृहस्थस्याप्यृतौ गन्तु: सर्वेषां मदुपासनम् ॥ ४३ ॥
ഗൃഹസ്ഥനും സന്താനോത്പത്തിക്കായി നിശ്ചിത ഋതുവിൽ മാത്രമേ ഭാര്യയെ സമീപിക്കൂ; അല്ലാത്തപ്പോൾ ബ്രഹ്മചര്യം, തപസ്, മനസ്സ്-ശരീര ശുചിത്വം, സ്വസ്ഥിതിയിൽ സന്തോഷം, എല്ലാ ജീവികളോടും സൗഹൃദം എന്നിവ പാലിക്കണം. വർണാശ്രമഭേദമില്ലാതെ എല്ലാവരും എന്റെ ഉപാസന ചെയ്യണം.
Verse 44
इति मां य: स्वधर्मेण भजेन् नित्यमनन्यभाक् । सर्वभूतेषु मद्भावो मद्भक्तिं विन्दते दृढाम् ॥ ४४ ॥
സ്വധർമ്മം അനുഷ്ഠിച്ച് നിത്യം അനന്യഭാവത്തോടെ എന്നെ ഭജിക്കുകയും എല്ലാ ജീവികളിലും എന്റെ സാന്നിധ്യം ബോധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ എനിക്കുള്ള അചഞ്ചലമായ ദൃഢഭക്തി പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 45
भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् । सर्वोत्पत्त्यप्ययं ब्रह्म कारणं मोपयाति स: ॥ ४५ ॥
ഉദ്ധവാ! ഞാൻ സർവ്വലോകങ്ങളുടെ മഹേശ്വരൻ; ഈ വിശ്വത്തെ സൃഷ്ടിക്കുകയും സംഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് ഞാൻ തന്നെയാണ്, ഉത്ഭവ-ലയങ്ങളുടെ പരമകാരണമാകുന്ന ബ്രഹ്മവും ഞാൻ തന്നെയാണ്. അതുകൊണ്ട് അചഞ്ചലമായ ഭക്തിയോടെ എന്നെ ആരാധിക്കുന്നവൻ എന്നിലേക്കു വരുന്നു.
Verse 46
इति स्वधर्मनिर्णिक्तसत्त्वो निर्ज्ञातमद्गति: । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो नचिरात् समुपैति माम् ॥ ४६ ॥
ഇങ്ങനെ സ്വധർമ്മാനുഷ്ഠാനത്തിലൂടെ തന്റെ സത്ത്വം ശുദ്ധീകരിച്ച്, എന്റെ പരമഗതി പൂർണ്ണമായി അറിയുകയും, ശാസ്ത്രീയജ്ഞാനവും അനുഭവജ്ഞാനവും സമ്പന്നനാകുകയും ചെയ്യുന്നവൻ അധികം വൈകാതെ എന്നിലേക്കു എത്തുന്നു.
Verse 47
वर्णाश्रमवतां धर्म एष आचारलक्षण: । स एव मद्भक्तियुतो नि:श्रेयसकर: पर: ॥ ४७ ॥
വർണാശ്രമത്തെ അനുഗമിക്കുന്നവരുടെ ധർമ്മം അധികൃതമായ ആചാരപരമ്പരയുടെ ലക്ഷണമായി ഇതുതന്നെ. അതേ വർണാശ്രമകർമ്മങ്ങൾ പ്രേമഭക്തിയോടെ എന്നിലേക്കു സമർപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, അവ ജീവിതത്തിന്റെ പരമസിദ്ധി നൽകുന്നു.
Verse 48
एतत्तेऽभिहितं साधो भवान् पृच्छति यच्च माम् । यथा स्वधर्मसंयुक्तो भक्तो मां समियात् परम् ॥ ४८ ॥
ഹേ സാദു ഉദ്ധവാ! നീ ചോദിച്ചതുപോലെ ഞാൻ പറഞ്ഞു—സ്വധർമ്മത്തിൽ നിഷ്ഠനായ എന്റെ ഭക്തൻ എങ്ങനെ എന്നെ, പരമപുരുഷോത്തമനെ, പ്രാപിക്കുന്നു എന്ന്.
Frequently Asked Questions
Bondage is defined as the deviation of the senses toward sense gratification, which binds consciousness to impermanent objects and their reactions. Liberation is defined as complete control of the senses and mind, rooted in steady knowledge and remembrance of the Lord, whereby one experiences spiritual bliss within the self and no longer meditates upon perishable realities.
In this chapter Kṛṣṇa explicitly restricts the vānaprastha from animal sacrifice, emphasizing ahimsā and purity as prominent duties for that āśrama. The teaching aligns ritual with progressive internalization: as one advances toward renunciation, worship must become less dependent on external violence or paraphernalia and more aligned with compassion, philosophical discrimination, and devotion to the Supreme.
A true sannyāsī is identified by internal disciplines—avoiding useless speech, avoiding useless activity, and controlling the life air—along with truthfulness, purity, nonviolence, and detachment. External signs (such as carrying daṇḍa) are insufficient if one remains controlled by lust, anger, greed, pride, intoxication, or if one adopts renunciation as a livelihood.
Kṛṣṇa explains that devas may manifest alluring forms (including the appearance of one’s former wife or other attractive objects) to create stumbling blocks, fearing the sannyāsī will surpass them. The proper response is indifference: the renunciant should not give heed to such manifestations and should remain fixed in detachment and remembrance of the Lord.
The paramahaṁsa is described as behaving outwardly in unconventional ways—like a child (free from honor/dishonor), like an incompetent person (without display of expertise), like an insane person (without social posturing), while inwardly established in the highest realization. Such conduct is ‘beyond rules’ because realized knowledge and pure bhakti have dissolved the egoic motive that rules are meant to restrain; nevertheless, the paramahaṁsa never becomes atheistic or hostile to Vedic truth.
The chapter concludes that prescribed duties—whether of brahmacarya, gṛhastha, vānaprastha, or sannyāsa—become spiritually perfect when dedicated to Kṛṣṇa in loving service, without separate objects of worship. When one worships Kṛṣṇa while seeing Him present in all beings, varṇāśrama functions as a purification system that quickly matures into unflinching devotional service and attainment of the Lord.